Кіріспе
1686-1700 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезіндегі Ресей әскери науқандары. 1695-1696 жылдардағы Азов науқандары (Азо́вские похо́ды, Azovskiye Pokhody) – 1686-1700 жылдардағы орыс-түрік соғысы барысында Ұлы Петр басқарған екі ресейлік әскери науқан. Науқандардың мақсаты – 7000 сарбаздық гарнизоны бар Азов түрік бекінісін басып алып, Дон өзенінің оңтүстік жағалауын бақылауға алу, Азов теңізіне және Қара теңізге жол ашу болды. Қарсыласудың қаттылығына және ауыр шығындарға қарамастан, 1695 жылы жасалған сәтсіз қоршаудан кейін генерал Шереметьев басқарған ресейлік әскерлер 1696 жылғы шілдеде теңіз күштерінің көмегімен бекіністі жаулап алды. Бұл түріктерге қарсы Ресейдің алғашқы маңызды жеңісі болды.
The Azov campaigns of 1695–1696 (Азо́вские похо́ды, Azovskiye Pokhody), were two Russian military campaigns during the Russo Turkish War of 1686–1700, led by Peter the Great and aimed at capturing the Turkish fortress of Azov (garrison – 7,000 men) with the aim of controlling the southern mouth of the Don River gaining access to the Sea of Azov and entrance to the Black Sea. Despite stubborn resistance and heavy casualties, the Russians under General Sheremetev after a failed siege in 1695 managed to capture the fort, accompanied by a naval force, in July 1696, marking the first major Russian victory against the Turks.
Бірінші Азовтық жорық
Бірінші Азовтық жорық 1695 жылдың көктемінде басталды. Ұлы Петр өзінің әскеріне (31 000 адам және 170 қару) Азовқа қарай жылжуға бұйрық берді. Әскерде элиталық полктер мен Дон қазақтары болды және Франц Лефорт, Патрик Гордон және Автоном Головиннің басқаруымен үш топқа бөлінді. Дондағы Воронеж қаласынан азық-түлік жеткізілді. 1693 жылы бекіністің Осман гарнизоны 3656 адамнан тұрды, оның ішінде 2272 - жаңасерілер. 27 маусым мен 5 шілде аралығында орыстар Азовты құрлықтан қоршады, бірақ өзенді бақылауға алып, жабдықтауды тоқтатуға мүмкін болмады. 5 тамыз және 25 қыркүйекте жасалған екі сәтсіз шабуылдан кейін, 1 қазанда қоршау шешілді. Борис Шереметьевтің басқаруымен тағы бір орыс әскері (120 000 адам, көбінесе атты әскер, стрелецтер, украиналық қазақтар және қалмақтар) Днепрдің төменгі ағысына Осман бекіністерін басып алу үшін жорыққа шықты. Гази Керманның негізгі бекінісі оқ-дәрі қоймасы жарылған кезде, сондай-ақ Ислам Керман, Таган және Таван алынды, бірақ орыстар бұл аймақты ұстай алмады және күштерінің көп бөлігін кері қайтарды. Константинополь шарттысымен (1700) қалған орыс әскері кері қайтарылды және Днепрдің төменгі ағысы демилитаризацияланған аймақ деп жарияланды.
Екінші Азовтық жорық
1695 жылдың соңында орыстар екінші Азов жорығына дайындала бастады. 1696 жылдың көктемінде олар гарнизонға түрік күштерін тоқтату үшін кемелер флотын құрды. Шереметьевтің басқаруындағы ат әскері (70 000-ға дейін адам) тағы да Днепрдің төменгі ағысына жіберілді. 23-26 сәуірде Алексей Шейннің басқаруындағы негізгі күштер (75 000 адам) құрлық және су арқылы (Воронеж және Дон өзендері арқылы) Азовқа қарай жылжуды бастады. Петр I және оның галереялық флоты 3 мамырда Азовға аттанды. 27 мамырда Лефорт басқаруындағы орыс флоты (Воронеж және айналасында салынған екі сызықтық кеме, төрт өрт кемесі, 23 галера және басқа да кемелер) теңізге жетіп, Азовты қоршады. 14 маусымда түрік флоты (23 кеме, 4000 адам) Донның сағасына келді. Бірақ, шайқаста екі кемесін жоғалтқаннан кейін ол кері шегінді. 17 шілдеде құрлықтан және теңізден күшті бомбалаудан кейін, украин және дон қазақтары қамалдың сыртқы бекінісін басып алғаннан соң, Азов гарнизоны 19 шілдеде жасырынды.
Салдары
Азовтық жорықтар флоттың маңыздылығын көрсетті және Ресейдің теңіз державасына айналуының бастауын белгіледі. Ресейдің Азовтағы табысы 1698–1699 жылдардағы Карловиц конгресіндегі ұстанымдарын нығайтып, 1700 жылы Константинополь шартына қол қоюға жағдай жасады. Азов порты әскери флот үшін ыңғайсыз болғандықтан, патша 1696 жылдың 27 шілдесінде Тағанрог мүйісінде (Тағанрог) басқа, қолайлырақ орынды таңдады. 1698 жылдың 12 қыркүйегінде Тағанрог қаласы негізделді, ол Ресей әскери-теңіз флотының алғашқы әскери базасы болды. Науқан сәтті болғанымен, Петр I Ресей үшін бұл толыққанды нәтиже еместігін түсінді, өйткені оның флоты Керчь бұғазының Қырым мен Осман империясының бақылауында болуына байланысты Азов теңізінде қиын жағдайда қалды. Осман шабуылдарына қарсы тұру үшін әскери кемелерді құрастыратын және басқаратын тұрақты теңіз флоты мен мамандар қажет болды. 1696 жылдың 20 қазанында Бояр Думасы реттік Императорлық Ресей теңіз флотын құру туралы қаулы қабылдады; осы күн Ресей теңіз флотының туған күні деп есептеледі. Алғашқы кеме құрылысы бағдарламасы 52 кемеден тұрды. 1697 жылы Сефевидтер сарайындағы орыс елшісі "лезги, черкес және басқа да кавказ тайпалары, номиналды түрде парсы азаматтары" Азов жорықтары кезінде Осман империясына көмек көрсеткені туралы хабарламаны ұсынды. Сондай-ақ, хабарламада Осман империясына соғыс жариялау және шах Сафи заманынан бері (1629–1642 жж.) патшаға тиесілі 300 мың томанды Ресейге қайтару туралы өтініш қойылды.