Кіріспе
20-ғасырдың басындағы польша саясаткері және әскери жетекшісі, маршал Эдуард Рыдз-Смиглы (11 наурыз 1886 – 2 желтоқсан 1941; әскери псевдонимдері: Смиглы, Тарловский, Адам Завиша), сондай-ақ Эдуард Смиглы Рыдз деп те аталады, – польша саясаткері, мемлекет қайраткері, Польша маршалы және Польша қарулы күштерінің бас қолбасшысы, сонымен қатар суретші және ақын. Ұлы Отан соғысы аралығында ол Польшада өте құрметті қоғамдық тұлға болды және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Польша легиондарындағы және 1920 жылғы польша-совет соғысындағы артықшылықтары үшін батыр ретінде есептелді. 1935 жылы маршал Юзеф Пилсудскийдің қайтысынан кейін ол Польша қарулы күштерінің бас қолбасшысы және бас инспекторы болып тағайындалды. Рыдз Польшаға шабуыл басталғанда, Екінші дүниежүзілік соғыстың бастапқы кезеңінде осы лауазымда болды. Соғыс жақындағанда саяси даулар тоқтатылып, елді қорғау басты міндетке айналды. Осының салдарынан Рыдздың беделі тіпті президенттің беделінен де жоғары болды. Польша қарулы күштерінің бас қолбасшысы ретінде Рыдз-Смиглы 1939 жылғы қыркүйектегі Польшаның әскери жеңілісіне толық жауапкершілікті мойнына алды. Рыдз бұрынғы соғыстардағы шағын майдандарда өте қабілетті қолбасшы екенін көрсеткенімен, ірі қақтығыстарда тәжірибелі стратегиялық шешімдер қабылдай алмады. Шындығында, 1922 жылы польша генералдарын бағалағанда Пилсудский оның жайлы былай деп жазған: «Оперативтік жұмыста ол салауатты ақыл-ойы мен табандылық танытады. Мен оны әркімге әскердің қолбасшысы ретінде ұсына аламын, бірақ екі мемлекет арасындағы соғыста бас қолбасшы ретінде жұмыс істеуге жеткілікті қабілеті бар-жоғына сенімді емеспін». Румынияда тұтқында болған кезде Рыдз-Смиглы Пилсудскийдің естелігіне адал офицерлерден құралған польша астыртын қозғалысын құруға бастама көтерді. Румынияда 27 қазанда ол Қарулы күштердің бас қолбасшысы және бас инспекторы лауазымынан бас тартты. Бұл лауазымды Францияда (және 1940 жылдан кейін Ұлыбританияда) эмиграциядағы жаңа польша үкіметінде қызмет еткен Владислав Сикорский иеленді. 1939 жылдың күзінде польша журналисі Мельхиор Ванькович сондай-ақ интернге алынған Бекпен кездесіп, онымен бірнеше сағат сөйлесті. Ванькович осы кездесу туралы былай деп жазды: «Ридцке жету мүлдем мүмкін емес еді, өйткені ол Патриарх Миронның жазғы вилласында, румын полициясының арнайы бөлімшесінің қатаң күзетінде, қалың тауларда ұсталды. Мен оның вилласына Ридцтің дәрігері доктор Чанчиараның көмегімен, румын офицеріне пара беріп, жеттім. Маршал жылы күлімсіреп сөйледі, бірақ күлімсіреуінде ешқандай жарық болған жоқ. Ол Пилсудскийдің қайтысынан кейін әскердің жағдайы апатты болғанын айтты: «Біздің батыс шекарамыздағы қарапайым бекіністерді салудың құны Польшаның 18 айлық бюджетіне тең болды, сонымен қатар біз шығыста да бекіністер салып жаттық. Шағын қарулану жоспары 5 миллиард злотыйға дейін бағаланды. Мен не істеуім керек еді? Мен экономист емеспін, министр Евгений Квятковский маған бар болғаны 180 миллион ақшамыз бар екенін айтты. Бұл халық үшін жек көрінішті болды, 1000-нан астам силезиялық Германияға қашып кетті. Біз Польшаны ұзақ уақытқа жұмылдыра алмадық, оған қаржымыз жетпеді. Олар мені қорқақ дейді. Менің үш мүмкіндігім бар еді: капитуляциялау, өзімді өлтіру немесе тұтқындалу. Жаудың жартысы ғана қасымда болғандықтан, олармен күресу мүмкін емес еді. Өзімді өлтіру – сәтсіздікке ұшырау. Варшаваға ұшып бару?» Рыдз-Смиглы интерн лагерінен Драгославеледегі бұрынғы румын премьер-министрінің вилласына көшірілді, одан ол 1940 жылғы 10 желтоқсанда қашып, Венгрияға заңсыз кірді. Оның Венгрияға қашуы және Польшаға қайта оралуы туралы қауесеттер оның қарсыласы Сикорскийдің, қазіргі премьер-министрдің наразылығын тудырды. Сикорский 1926 жылғы мамыр төңкерісінен бастап Рыдз-Смиглы мен Пилсудскийге қарсы болды. Сикорский Польшадағы астыртын қарсылық қозғалысының жетекшісі генерал Стефан Грот-Ровецкийге жолдаған телеграммасында: «Польша үкіметі маршалдың Польшада болуын елдегі жұмысына саботаж ретінде қарастырады. Маршал мүмкіндігінше тезірек Британ империясының бірінен қоныс аударуы керек» деді. Алайда, Рыдз-Смиглы 1941 жылғы 25 қазанда Венгриядан шығып, Словакия арқылы Польшаға жетті. 30 қазанда қатаң құпиялылық сақтала отырып, ол Варшаваға қарсылық қозғалысына қатысу үшін, қарапайым астыртын сарбаз ретінде оралды, осылайша Польша маршалы шенінен ерікті түрде бас тартты. Ол Грот-Ровецкиймен байланыс орнатты, бірақ жасырын күйінде қалды. 1941 жылғы 2 желтоқсанда 55 жасында Варшаваға келгеннен кейін бес апта өткен соң жүрек жетіспеушілігінен кенеттен қайтыс болды. Ол Варшавада «Адам Завиша» әскери псевдонимдерімен жерленді. Оның Повонзки зиратындағы қабір тасы 1991 жылға дейін осы псевдониммен белгіленген еді. 1994 жылы Варшава тұрғындары маршалдың толық аты-жөні жазылған жаңа қабір тасын орнатты. Рыдз Марта Залескаға үйленген, олар балалары болған жоқ.
Marshal Edward Rydz Śmigły (11 March 1886 – 2 December 1941; nom de guerre Śmigły, Tarłowski, Adam Zawisza), also called Edward Śmigły Rydz, was a Polish politician, statesman, Marshal of Poland and Commander in Chief of Poland's armed forces, as well as a painter and poet. During the interwar period, he was an exceptionally admired public figure in Poland and was regarded as a hero for his exemplary record as an army commander in the Polish Legions of World War I and the ensuing Polish–Soviet War in 1920. He was appointed Commander in Chief and Inspector General of the Polish Armed Forces following Marshal Józef Piłsudski's death in 1935. Rydz served in this capacity at the start of World War II during the invasion of Poland. When war loomed, political differences fell away and defense became the national priority. Consequently, Rydz's stature eclipsed even that of the president. As the Commander in Chief of Polish Armed Forces, Rydz Śmigły took complete responsibility for Poland's military defeat in September 1939. Rydz had proven himself an extremely able commander on smaller fronts in earlier wars, but was not an experienced strategist in a great conflict. Indeed, in 1922, in an evaluation of Polish generals, Piłsudski had written about him: "in operational work he displays healthy common sense and a lot of stubborn energy. I could recommend him to everybody as a commander of an army, I am however not sure if he possesses sufficient abilities to function as commander in chief in a war between two states." During his internment in Romania, Rydz Śmigły initiated the creation of a Polish underground originating from officers who were loyal to the memory of Piłsudski. Still in Romania, on 27 October, he relinquished his function as the Commander in Chief and Inspector General of the Armed Forces. This role was assumed by Władysław Sikorski, who was serving in the new Polish government in exile in France (and after 1940 in the United Kingdom). In the autumn of 1939, Polish journalist Melchior Wańkowicz met Beck, also in internment, and he managed to talk to him for a few hours. This is what Wańkowicz wrote about this meeting: "It was completely impossible to get to Rydz, as he was kept in wild mountains, in the summer villa of Patriarch Miron, closely guarded by a special unit of Romanian police. I managed to get to his villa after bribing a Romanian officer, with the help of Rydz's physician, Dr. Cianciara ( ) The Marshal spoke with a charming smile, but there was no spark in this smile. He said that after Piłsudski's death, the condition of the army was catastrophic: "The cost of the construction of modest fortifications along our western border was equivalent to an 18 month budget of Poland, and at the same time, we were working on fortifications in the East. A modest armament plan was up to 5 billion zlotys. What was I supposed to do? I am not an economist, minister Eugeniusz Kwiatkowski told me that we only had 180 million ( ) We began partial mobilization in the spring 1939. The nation hated it, more than 1,000 Silesians deserted to Germany. We were unable to keep Poland mobilized for so long, we could not afford it ( ) They say that I am a coward. I had three options: to surrender, to kill myself, and to be captured. It was impossible to fight, as I had only half a company of soldiers with me. To kill myself meant failure. To fly to Warsaw?" Rydz Śmigły was transferred from the internment camp to the villa of a former Romanian prime minister in Dragoslavele, from where he escaped on 10 December 1940 and crossed illegally into Hungary. His flight to Hungary and rumours about his planned return to Poland were a source of considerable displeasure to his rival Sikorski, now Prime Minister. Sikorski had been in opposition to Rydz Śmigły and Piłsudski from the time of the 1926 May Coup. Sikorski declared in a telegram to General Stefan Grot Rowecki, leader of the Armia Krajowa (AK) underground resistance in Poland: "the Polish Government will regard a sojourn of the Marshal in Poland as a sabotage of its work in the country. The Marshal must as soon as possible move to some country of the British Empire". However, Rydz Śmigły left Hungary on 25 October 1941, and travelling through Slovakia reached Poland. On 30 October, in strict secrecy, he came back to Warsaw to participate in the resistance movement as a common underground soldier, thus voluntarily suspending his rank as Marshal of Poland. He managed to contact Grot Rowecki, but remained incognito. He died suddenly of heart failure at the age of 55, on 2 December 1941, only five weeks after his arrival in Warsaw. He was buried in Warsaw under his nom de guerre "Adam Zawisza". His tombstone at the Powązki Cemetery bore this assumed name until 1991. A new tombstone inscribed with the Marshal's full name was placed over his grave by the people of Warsaw in 1994. Rydz was married to Marta Zaleska, née Thomas; they had no children.
Мұра
Эдвард Рыдз-Смиглының Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі беделі көбінесе жағымсыз болды. Кеңес Одағында, Польша Халық Республикасында және басқа Шығыс блогы елдерінде ол 1920 жылғы польша-кеңес соғысына қатысқаны үшін, 1930 жылдардың соңындағы әскери үкімет кезіндегі солшыл топтарға жасаған саяси репрессиялары үшін және 1939 жылғы Польшаның жеңілісіндегі басты рөлі үшін айыпталды. Батыста Пилсудскийге қарсы күштердің (Владислав Сикорский олардың ең көрнекті өкілі болды) ықпалымен ол 1939 жылы шайқас алаңынан қашқан деп есептелді, ал Германия мен Кеңес Одағының Польшаға басып кіруі мен жеңілісінің нақты және қиын жағдайларына көңіл жеткізілмеді. 2016 жылы Лондонның Сикорский мұражайының архивінен үлкен, егжей-тегжейлі майлы картина табылды. Белгісіз біреу оны төрт бөлікке бүктеп, портфельге тығып, нацистік оккупациялық күштерден сақтау үшін Ұлыбританияға контрабандалық жолмен әкелген. Польша мұрасы қоғамының жеке мүшесі Филип Буяк қаржылаған күрделі қалпына келтіру жұмыстарынан кейін, толыққанды қалпына келтірілген картина Сикорский институтына қайтарылды, қазір ол көрмеге қойылған.