Кіріспе

Аяқ аурулары көбінесе денедегі басқа да жерлермен байланысты болады немесе сонда көрініс береді. Дегенмен, кейбір аурулар немесе басқа аурулардың белгілері алдымен аяқта пайда болуы мүмкін. Бұл аяқтың орталық қан айналымынан, жүректен алыс орналасуымен және топырақтан түсетін қысымға, сондай-ақ дене салмағына үнемі тозуымен байланысты. Аяқ – 26 сүйек, 33 буын, көптеген бұлшық еттер, жүйкелер және түрлі буын түрлерінен тұратын күрделі құрылым. Ауру аяқтың кез келген бөлігіне әсер етуі мүмкін, ал белгілері жеңіл сырқыраудан бастап, жүру немесе салмақ көтеру қабілетін қиындататын ауыр сырқатқа дейін жетеді. Аяқ ауруының жеңіл жағдайларын үйде қарастырып емдеуге болады. Бірақ, қатты ауырсыну болған жағдайда медициналық көмекке жүгіну қажет, себебі бұл қабілетсіздікке алып келуі мүмкін. Аяқ ауруын уақтылы емдемесе, ол ұзақ мерзімді қабілетсіздікке және аяқтың зақымдануына соқтыруы мүмкін.

Себептер

Аяқ ауыруының ең көп кездесетін себебі – дұрыс келмейтін аяқ киім кию. Әйелдер көбінесе тар әрі қысып киетін аяқ киім таңдайды, сондықтан аяқ ауруларына бейім болады. Мұндай аяқ киім саусақтардың тығырықтап қалуына және түрлі құрылымдық бұзылыстарға әкелуі мүмкін. Аяқ ауруларының екінші ең көп тараған себебі – шамадан тыс жүктеме немесе жарақаттар.

Диагностика

Дене тексерісінен басқа, жұмсақ тіндер мен қан тамырларын бағалау үшін рентген, МРТ немесе ультрадыбыстық зерттеулер тағайындалуы мүмкін. Американдық ортопедиялық аяқ және тобық қоғамының (AOFAS) аяқ және тобық сауалнамалары сияқты стандартталған сауалнамалар мен бағалау жүйелері, аяқ және тобық ауруларын дұрыс диагностикалау үшін қажетті анамнез бен физикалық тексеруді анықтауға көмектеседі.

Тері және тырнақтар

Көбінесе арқа терісі мен табан терісі арасында айырма жасалады. Жиі кездесетін мысалдарға қалың тері, терідегі (атлет аяғы) немесе тырнақтардағы (онихомикоз) саңырауқұлақтық инфекциялар, верруканың вирустық инфекциясы және тырнаққа бактериялық инфекция тудыруы мүмкін (паронихия) кіретін тырнақ кірігіштер жатады. Қалың тері мен тырнақ кірігіштер – бұл аяқта пайда болатын, теріні қысым мен үйкелістен қорғайтын қалың, кедір-бұдыр қабаттар. Бұл жағдайлар өте көп кездеседі және көрінісі жағымсыз болуы мүмкін. Әдетте, тырнақ кірігіштер мен қалың тері проблема тудырған жағдайда ғана емдеуді қажет етеді. Көптеген адамдар үшін, тырнақ кірігіштер мен қалың теріні емдеудің ең жақсы жолы – үйкеліс немесе қысым көзін жою болып табылады. Тырнақ кірігіш – бұл тырнақтың саусақтың жұмсақ, ет тәрізді бөлігіне өсе бастауымен сипатталатын жағдай. Бұл қатты қызартуға, ауырсынуға және ісінуге себеп болады. Тырнақ кірігіштер көбінесе бас бармаққа әсер етеді. Тырнақ кірігіштерді емдеудің ең жақсы тәсілі – тырнақты ішінара немесе толығымен алып тастау.

Аяқ артриті

Буындық аяқ аурулары көбінесе денедегі басқа буындардағы артриттен өзгеше көрінеді. Ахилл сіңір қабынуы (тендинит) – балдыр бұлшықеттері мен Ахилл сіңіріне түсетін күштің салдарынан пайда болады. Бұл берік сіңір баскетбол сияқты спорт түрлерімен айналысқанда жиі қабынады. Сіңір тітіркеніп, орташа деңгейдегі ауырсынуға себеп болады. Егер уақытында емделсе, қабыну басылады. Кейде Ахилл сіңірі тым созылса, жарылуы мүмкін. Ахилл сіңірі жарылғанда, кенеттен бір қозғалыс сезіліп, содан кейін өткір ауырсыну пайда болады. Сіңірдің жарылуы жүруді мүмкін емес етеді. Бунион – үлкен саусақта пайда болатын және сыртқа қарай иілген сүйектік ісік. Бұл деформация көрінісі жағынан да, ауырсыну жағынан да жағымсыз. Үлкен саусақтың табаны кеңейгенде, қалған саусақтар біріне-бірі тығылып қалуы мүмкін. Уақыт өте келе, үлкен саусақ сыртқа қарай иіліп, аяқтың қалыпты пішінін өзгертеді. Бунионның пайда болу себептері көп, бірақ ең көп кездесетіні – дұрыс келмейтін аяқ киім, артрит және тұқым қуалайтын құрылымдық ақаулар. Жалпақ табан (Pes planus) – аяқтың ішкі жағындағы доғаның жоқтығын білдіреді. Бұл өте жиі кездесетін, көбінесе ауыртпайтын жағдай, туған кезде немесе жүктілік кезінде пайда болуы мүмкін. Жалпақ табан көбінесе проблема тудырмаса да, кейде аяқтың ішке қарай бұрылуына (пронацияға) себеп болуы мүмкін. Жалпақ табанды түзетуге көмектесетін ортопедиялық стелькалар бар. Жалпақ табанды хирургиялық жолмен түзетуге болмайды және одан аулақ болу керек. Бұрық саусақтар (Hammer toes) – саусақтың ортаңғы буынының иілуінен саусақтың иіліп қалуымен сипатталатын деформация. Бұрық саусақтар көбінесе тым тар аяқ киім немесе жоғары өкшелі аяқ киім киюдің салдарынан пайда болады. Мұндай жағдайларда саусақ аяқ киімнің алдыңғы бөлігіне қысылып, бұрмалануға әкеледі. Ауырсынуды басу, қысымды азайту, аяқ киімді ауыстыру немесе арнайы стелькаларды қолдану көптеген адамдарға жеткілікті. Подагра көбінесе үлкен саусақтың табанында ауырсыну мен сезімталдықпен көрінеді. Әйелдерде подагра менопаузадан кейін жиірек кездеседі. Подаграның күрт шабуылы қатты ауырсынуға себеп болады және аяқпен жүру мүмкін болмайды. Подагра – буындағы зәр қышқылы кристалдарының жиналуынан туындайтын ауру. Плантарлық фасцит – өкше ауруының жиі кездесетін себебі. Өкшенің астындағы қалың талшықты жолақтар қабынып, қатты ауырсынуға себеп болады. Ауырсыну төсектен тұрғанда сезіледі. Бірнеше сағаттан кейін ауырсыну басылады, бірақ ұзақ тұрғаннан кейін қайта пайда болуы мүмкін. Плантарлық фасцит көбінесе жүгірушілерде, семіз адамдарда, жүкті әйелдерде және өкшесін жеткілікті түрде қолдамайтын аяқ киім киетіндерде кездеседі. Бұл ауруды емдеу үшін ауырсынуды басу, стероид инъекциялары, дұрыс аяқ киім таңдау және демалыс қажет.

Ауырсынуды жеңілдету

Кейбір жағдайларда аяқ ауруларын және қысымды жағдайларды емдеу мүмкін. Синовий өкшедегі шеміршектерді ылғалдандырады және тез ауырсынды басады. Синовий гелі көрінісімен де, күшті иісімен де зәрге ұқсайды, бұл кейбір тұтынушыларды алаңдатады. Дегенмен, мұндай жағдай тек жарамдылық мерзімі өткеннен кейін ғана орын алады. Қанды сұйылтатын дәрілер де тиімді болуы мүмкін, бірақ медицина қызметкерлері оларды тиімсіз деп санайды, себебі олар бас ауруына себеп болуы және кейбір жағдайларда аяқ ауыруын күшейте алуы мүмкін.

Қан тамырлары аурулары

Атеросклероздық тамыр тарылуы перифериялық артериялық окклюзиялық ауру кезінде аяқ және табақтағы ауырсынулы артериялық жараларға немесе аяқ саусақтары мен аяқтың гангренасына алып келуі мүмкін. Адамның қимылсыздығы нәтижесінде өкшеге ұзаққа созылған қысым түсуіне байланысты пролеженьдер пайда болуы мүмкін. Басым тамырлардың жеткіліксіз дренаждануы варикоздық веналар кезінде аяқ және тобықтың қоңыр түске боялуына (гемосидеринмен), варикоздық стаздық дерматитке және соңында веноздық жараларға әкелуі мүмкін. Аяқтың басқа да ауруларына буын остеоартриті, перифериялық нейропатия және табандың қабыршақтары жатады.