Замбия музыкасы: дәстүрлер мен қазіргі заманғы үрдістер
Music of Zambia
Замбия музыкасы: дәстүрлі, халықтық және христиан музыкасының бай мұрасы. Этностық топтардың наным-сенімдерінен туындаған, бірақ соңғы жылдары азайып барады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Замбия музыкасының сипаттамасы
Description of Zambian music
Замбия музыкасының дәстүрлі, халық және христиан музыкасы түрлеріне бөлінетін бай мұрасы бар.
The music of Zambia has a rich heritage which falls roughly into categories of traditional, popular and Christian music.
Дәстүрлі музыка
Замбияның дәстүрлі музыкасы Замбияның әртүрлі этникалық топтарының сенімдері мен салтына қатысты және соңғы үш онжылдықта қысымға ұшырады. Бұрынғыда Замбияның дәстүрлі музыкасы нақты ғұрыптық мақсаттарға қызмет еткен немесе мәдениеттің әлеуметтік тінінің көрінісі болған. Әндер оқытуға, емдеуге, рухтарға шақыруға және жай ғана ләззат алуға пайдаланылған. Дәстүрлі музыканың төмендеуіне қарамастан, оның ықпалы бүгінгі Замбия музыкасының көптеген түрлерінде әлі де естіледі. Африкада кең таралған «шақыру-жауап» әдісі Замбияның кез келген әнінде, стильіне қарамастан, кездеседі. Дәстүрлі барабан ырғақтары мен полиметрлер Замбия музыкасының көптеген түрлерінде айқын байқалады. Замбиялық Калидула сияқты заманауи танымал түрлер де гитаршылар қолданатын саусақпен тарту стилінде дәстүрлі музыканың іздерін сақтайды.
Traditional Zambian music is rooted in the beliefs and practices of Zambia's various ethnic groups and has suffered some decline in the last three decades. Traditional Zambian music once had clear ritual purposes or was an expression of the social fabric of the culture. Songs were used to teach, to heal, to appeal to spirits, and for mere enjoyment. Despite the decline of traditional music, its influences can still be heard in many of today's Zambian musical forms. The ubiquitous African "call and response" can be heard in almost every Zambian song no matter what the style. Traditional drum rhythms and polymeters are evident in many different kinds of Zambian music. Contemporary popular forms such as Zambian Kalindula also exhibit traces of traditional music in the finger picking style used by guitarists.
Құралдар
Замбияның дәстүрлі аспаптарына таяқпен және қолмен соғылатын әртүрлі мембранофондар жатады. Барабан – дәстүрлі билердің көпшілігінде маңызды элемент. Нгома – барабанды белгілейтін орталық банту тіліндегі жалпы термин, бірақ Замбия барабандары әртүрлі өлшемде, пішінде және мақсатында болады және олардың тайпалық тегі мен қызметтік рөліне байланысты нақты аттары бар. Мысалы, Тонга аңғарындағы Будима барабандары жерлеу рәсімдерінде ғана қолданылады. Будима барабандары үлкеннен кішкененге дейін әртүрлі болып келеді. Ең қызықты барабандардың бірі – дәстүрлі жерлеу рәсімдерінде қолданылатын «арыстан барабаны» (Тонга тілінде Намалва). Бұл үйкеліс барабаны, ол соғылмайды, бірақ барабанның қабығына енгізілген таяқ үйкеледі. Силимба – Батыс провинциясындағы 17 пернелі үлкен ксилофон. Хордофондар мен аэрофондар Замбияның дәстүрлі музыкасында сирек кездеседі, бірақ олар бар. Тонга аңғарының халқы жануар мүйізінен жасалған Ньеле деп аталатын аспаптарда ойнайды. Ньеле ойнау кезінде әрбір музыкант жеке мүйізді ойнайды және әртүрлі биіктіктегі Ньелелері бар басқа музыканттармен үйлеседі. Күйеуге шығу ниетін білдіру үшін жас жігіттер дәстүрлі түрде калумбу деп аталатын хордофонда ойнайтын. Этномузыкологтар оның иілімді пішініне байланысты оны «музыкалық садақ» деп атайды. Оны таяқпен соғады. Басқа да көптеген Орталық Африка елдері сияқты, Замбияда бір кезде «бармақ пианинолары» деп аталатын, әрқайсысының аты тайпалық тегіне байланысты болатын аспаптар кең таралған: Тонганың каконбеласы, Мбунданың «катханди», Лозидің «кангомбио», Лунданың «чисанжи», Нсенганың «калимба» және т.б. Соңғы жылдары дәстүрлі аспаптарды қолдану азайғанмен, оларды Замбияның ауылдық аймақтарында әлі де естіуге болады. Замбияның дәстүрлі музыкасын Хью Трейси мен Артур Моррис Джонс, африкалық музыканы зерттейтін этномузыкологтар, 20 ғасырдың ортасында жазды. Трейси 1950 жылдары Замбияның барлық аймақтарында жазбалар жасады, сондай-ақ 1958 жылы антрополог Элизабет Колсонның өтініші бойынша Замбези аңғарындағы Мапанзада жазды. Католик миссионерлері Дж. Дж. Корбейль мен Фрэнк Вафер де Замбияның дәстүрлі музыкасы туралы білімімізге үлес қосты. Корбейль ата Замбияның солтүстік-шығысындағы Бемба тайпасының аспаптық дәстүрін жинап, құжаттады. Чикунидегі иезуит діни қызметкері Фрэнк Вафер Батонга музыкасын жинап, сақтап қалды. Батонга музыкасы мен мәдениетін насихаттауға арналған қоғамдық радиостанция да Чикуни миссиясының бөлігі болып табылады. Олар жыл сайын Батонга музыкасының фестивалін ұйымдастырады, ұйымдастырушылардың мәліметінше, оған 10 000-ға жуық адам келеді. Соңғы этномузыкологиялық зерттеулерді жергілікті Замбиялықтар Мвеса Исаия Мапома, Джозеф Нганду, Джон Андерсон Мвеса және басқалар жүргізді. Оңтүстік провинциясында туған Замбиялық Майкл Бэйрдтің жазбалары оның SWP лейблінде жарық көрді, сондай-ақ ол 60-шы, 70-ші және 80-ші жылдардағы Замбия хиттерінің екі керемет жинағын шығарды.
Traditional Zambian instruments include a variety of membranophones, both stick struck and hand struck. Drums are essential for most traditional dances. Ngoma is the generic central Bantu term for drum but Zambian drums come in a variety of sizes, shapes, and purposes and have specific names depending on their tribal origins and functional roles. The Budima drums of the Valley Tonga, for example, are used specifically for funeral ceremonies. Budima drums have a goblet shape and come in sizes ranging from large to small. One of the most interesting of drums is the so called "lion drum" (Namalwa in Tonga) used at traditional funerals. This is a friction drum which is not struck at all but which has a stick inserted through the drum head that is rubbed. The silimba is a large 17 note xylophone from Western Province. Chordophones and aerophones are less common in traditional Zambian music but exist nonetheless. The Valley Tonga play instruments made from animal horns called Nyeele. Nyeele are played using an interlocking technique with individual musicians each playing a single horn and interlocking with other musicians who have Nyeele of different pitches. A chordophone called a kalumbu was traditionally played by young men to signal their desire to marry. Called a 'musical bow' by ethnomusicologists because of its bow shape, the kalumbu is struck by a stick. Like many other central African countries, Zambia once had a vibrant tradition of so called "thumb pianos," each with a different name depending on tribal origins: the Tonga kankobela is one such thumb piano, the Mbunda "kathandi", the Lozi "kangombio", the Lunda "chisanzhi", the Nsenga "kalimba", etc. Although the use of traditional instruments has declined in recent years, they can still be heard in rural areas of Zambia. Recordings of traditional Zambian music were made in the mid twentieth century by Hugh Tracey and Arthur Morris Jones, both well known ethnomusicologists of African music. Tracey recorded all over Zambia in the 1950s, but also specifically recorded in the Zambezi Valley in 1958 at the request of anthropologist Elizabeth Colson before the creation of the Kariba Dam and Jones did his at Mapanza in Zambia's Southern Province. Catholic missionaries, J. J. Corbeil and Frank Wafer have also contributed to our knowledge of traditional Zambian music. Father Corbeil collected and documented the instrumental tradition of the Bemba in Northeastern Zambia. Frank Wafer, a Jesuit priest located at Chikuni, has collected and preserved Batonga music. A community radio station dedicated to promoting Batonga music and culture is also part of the Chikuni Mission Station. They organize an annual festival of Batonga music which attracts as many as 10,000 visitors according to the organizers. Recent ethnomusicological work has been done by native Zambians such as Mwesa Isaiah Mapoma, Joseph Ng'andu, John Anderson Mwesa and others. Recent field recordings made by native Zambian Michael Baird in Southern Province have been released on his SWP label, as well as producing two excellent compilations of Zambian hits from the 60s, 70s and 80s.
Халықтық музыка
1964 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін халықтық музыканың ең маңызды көзі – Замбияның ұлттық радио хабар тарату қызметі және оған қосылған «Луасака радио тобы» сияқты ұйымдар болды, олар жақын арада өз атауын «The Big Gold Six» деп өзгертті. Көп ұзамай жазба компаниялары құрылды, көптеген жазбалар Питер Мсунгилоның Лусакадағы DB студиясында жасалды, ал пластинкалар Ндоладағы «Teal Record Company» компаниясымен басылды. Замбияның солтүстік, мыс өндіретін аймағы Джон Луши, Уильям Мапуланга және Стивен Цотси Касумали сияқты әншілерімен танымал болды. Олардың гитараға негіделген музыкасы біртіндеп «Zamrock» жанрына айналды, ол рок әндерінде көбінесе ағылшын тіліндегі мәтіндерді пайдаланды. «Machine Gunners» және «Musi o tunya» топтары осы жанрдың өкілдері болды. Замбия тарихындағы ең танымал топ – Джаггари Чанданың «Witch» тобы жақын арада пайда болды. 1970 жылдардың соңында президент Кеннет Каунда радиодағы музыканың 95% Замбияда жасалған болуы керек деп бұйырды. Ол бұл қадамның Замбияның ұлттық санасын қалыптастыруға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда, Замбиялықтар халықтық тамырларын пайдаланудың орнына, поп-жұлдыздар болуға тырысты. 1980 жылдардың ортасында бұл «калиндула» музыкасына әкеліп соқты. «Masasu Band», «Serenje Kalindula» және «Junior Mulemena Boys» топтары осы жанрдың дамуына үлкен үлес қосты. «Amayenge» соңғы 20 жылдағы ең жақсы «калиндула» топтарының бірі деп есептеледі. Тағы бір танымал орындаушы – Брайан Чилала, ол өзінің «Ngoma Zasu» тобымен бірге электрлі «калиндула» дәстүрін жалғастыруда. Жақында Chikuni радиостанциясы Оңтүстік провинциясындағы Chikuni қаласында дәстүрлі топтардың (тек «калиндула» емес) жыл сайынғы концертін ұйымдастырды. Фестивальдің ең танымал топтарының бірі – «Green Mamba» және «Mashombe Blue Jeans». Сонымен қатар, Альфред Чисала Калуша және басқа да әртістер өз шығармаларын «Imfukutu» Bemba халық музыкасына негіздеді. 1990 жылдары экономикалық қиындықтар Замбияның музыка индустриясының құлдырауына себеп болды. Замбия музыкасын қолдауға бағытталған ережелердің жоқтығынан, радио эфирі Ямайкадан импортталған рагга және регги, АҚШ-тан хип-хоп және R&B әндерімен толып кетті. Қазіргі уақытта Замбияда жұмыс істейтін ең табысты жазба компаниялары – «Romaside entertainment», «Sling beats», «Blaza», «G sounds», «Alpha Entertainment» және «X. Y. Z Entertainment». Олардың әртістерінің қатарында J. K., Slap Dee, Macky 2, Chef 187, joe chibangu, Jay Brown (Son of the most High), hamoba, Ty2, Bobby East, Zone fam, Jay Roxer, J. o. b, Stevo, Muzo aka Alfonso, Petersen, Izreal, Corta Nac City, Danny, Shatel, Black Muntu, pilato, Mampi, Tommy Dee, Оңтүстік Африкадағы chilu lemba және Алжирдегі рэпер T. I. D. Y, сондай-ақ «Pylot African Sun» бар. Бұл топтардың әрқайсысының дыбыс жазбаларын олардың веб-сайтынан тыңдауға болады (төменде сілтемесі бар). Замбияның ойын-сауық индустриясы жыл сайынғы «Ngoma Awards» арқылы осындай танымал музыканттарды марапаттайды. «Ngoma Awards» – бұл Африканың барлық «Kora Awards» сыйлықтарының Замбиялық нұсқасы. Қазіргі таңда K'Millian, Macky 2, Slap dee, Chef 187 ең танымал әртістер. Замбия музыкасының ерекше гибридтік түрі «банжо» дәстүрінде кездеседі. Замбиялық «банжо» (көбінесе «бан жо» деп аталады) – бұл үйде жасалған гитара. Мұндай аспаптардың әртүрлі өлшемдері мен әртүрлі саны бар. Көбіне екі немесе үш саусақпен тартылады және әр аспаптың күйі сол аспапқа тән. Олардың корпусы әртүрлі пішінде ағаштан немесе кейде қалайы банкалардан жасалады, ал «сымдар» көбінесе тасталған радиалдық шиналардан алынады. Замбиялық «банжолар» бүкіл Замбиядағы «калиндула» топтарында қолданылады.
After independence in 1964, the most important source of popular music was the Zambia National Broadcasting Service and affiliated bands like Lusaka Radio Band who soon changed their name to The Big Gold Six. Record companies soon formed, with most recordings made at Peter Msungilo's DB Studios in Lusaka, and records pressed in Ndola by the Teal Record Company. The northern, copper producing area of Zambia was known for singers like John Lushi, William Mapulanga and Stephen Tsotsi Kasumali. Their guitar based music grew gradually into Zamrock, which used mostly English lyrics in rock songs. Bands included the Machine Gunners and Musi o tunya. The most popular band in Zambian history soon emerged, Jaggari Chanda's Witch. In the late 1970s, President Kenneth Kaunda ordered that 95% of the music on the radio had to be Zambian. He hoped to encourage the formation of a Zambian national identity. Rather than using their folk roots, however, Zambians attempted to become pop stars. By the mid 1980s, the result was kalindula music. Bands included the Masasu Band, Serenje Kalindula and Junior Mulemena Boys. Amayenge is considered one of the best kalindula bands of the past twenty years. Another top artist is Brian Chilala who, together with his band Ngoma Zasu, continues in the electric kalindula tradition. An annual concert of traditional bands (not just kalindula) was recently begun by the Chikuni Radio station in Chikuni in the Southern Province. Two of the most popular bands from that festival are Green Mamba and Mashombe Blue Jeans. In addition, artists such as Alfred Chisala Kalusha Jr. based their compositions on "Imfukutu" Bemba folk music. In the 1990s, economic problems caused the collapse of the Zambian music industry. Unfettered by rules promoting Zambian music, the airwaves were covered with imported ragga and reggae from Jamaica and hip hop and R&B from the United States. The most successful record label currently operating in Zambia is Romaside entertainment, Sling beats, Blaza, G sounds, Alpha Entertainment and X. Y. Z Entertainment. Their stable of artists includes J. K., Slap Dee, Macky 2, Chef 187, joe chibangu, Jay Brown (Son of the most High), hamoba, Ty2, Bobby East, Zone fam and Jay Roxer, J. o. b, Stevo, Muzo aka Alfonso, Petersen, Izreal, Corta Nac City, Danny, Shatel, Black Muntu, pilato, Mampi, Tommy Dee, South African based chilu lemba and the Algerian based rapper T. I. D. Y and not forgetting the Pylot African Sun. Sound clips of each of these groups can be heard at their website (see below). The Zambian entertainment industry recognizes popular musicians such as these at its annual Ngoma Awards. The Ngoma Awards amount to a Zambian version of the all Africa Kora Awards. At the moment K'Millian, Macky 2, Slap dee, Chef 187 are the very popular artists. A unique hybrid form of Zambian music is found in the so called "banjo" tradition. The Zambian "banjo" (pronounced 'bahn jo') is essentially a homemade guitar. A wide variety of such instruments can be found in different sizes and with varying numbers of strings. Most are played using a two or three finger picking style and the tuning of each instrument is unique to that instrument. The body is made in various shapes from wood or sometimes tin cans, and the strings or 'wires' often come from discarded radial tires. Zambian banjos are used in kalindula bands throughout Zambia.
Христиандық музыка
Жаңа репертуарда да танымал әсерлер естіледі, олардың бір бөлігі қазіргі заманғы евангелие музыкасынан, енді бірі АҚШ-тағы «қазіргі христиан музыкасы» деп аталатынынан, ал тағы бірі Замбияның халықтық үлгілерінен алынған. Электрондық синтезаторлар мен гитаралар да шіркеуге еніп келіп, қолданысқа түсті. Шіркеу музыкасы мен халықтық музыка арасындағы әсерлесу ағыны Лумбани Мадода, Замбия Акапелласы, Лота Хаус және таратылған Хосанна тобының жазбаларында да байқалады. Еуропалық-американдық ән-күйлердің ықпалы көптеген Замбиялық қауымдардың музыкасында да көрінеді. Британдық және американдық әндер жинақтарындағы әндер көптеген шіркеулердің музыкалық тікелей құрамының бір бөлігі болып қала береді, ал көптеген гармониялық тәсілдер Батыс ән-күйлерінен алынған. Джон Кервен тапқан «Тоник соль-фа» жүйесі XIX ғасырда британдықтар Африкаға әкелді. Heritage Singers Choir, Heritage Brothers Quartet және шіркеу осы үйлесімді музыканы бүкіл әлемге таратуға көмектесті.
Popular influences can also be heard in the newer repertory, some of which is borrowed from urban contemporary gospel, some from so called "contemporary Christian music" from the United States, and some from Zambian popular idioms. The use of electronic synthesizers and guitars has also made its way into the church. The flow of influence between church music and the popular realm can also be heard in recordings by groups such as Lumbani Madoda, Zambian Acapella, Lota House and Hosanna Band which has been disbanded. The influence of Euro American hymnody is also evident in the music of many Zambian congregations. Hymns from British and American hymnals continue to be part of the musical fabric of many churches, and many harmonic practices are derived from Western hymn influences. Invented by John Curwen, the system Tonic Sol fa was imported into Africa by the British in the nineteenth century. The Heritage Singers Choir, the Heritage Brothers Quartet, and church helped popularise this form of harmonious music worldwide.
Жазбалар
Браун, Эрнест. Жүректер әндері: Замбияның Нкоя халқының патшалық музыкасы. Лусака, Замбия: Замбия университетінің Африка зерттеулері институты, 1976. Бейрд, Майкл. Батонга – судың арғы жағында. Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 1997. Бейрд, Майкл. Оңтүстік провинциядан Замбияның жол бойындағы музыкасы. Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 2003. "Замбуш" 1-том. 80-ші жылдардағы Замбия хиттері. Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 2004. "Замбуш" 2-том. 60-шы және 70-ші жылдардағы Замбия хиттері. Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 2004. Дэдди, Земус. Чибаба. Лусака, Замбия: Mondo Music Corp., 1999. Танзания, Замбия және Заирден гитара әндері. Тивлой, Нью-Йорк: Original Music, 1982. Hosanna Gospel Band. Lesa Tupepa. Лусака, Замбия: Mondo Music Corp., 2004. J, K. JK. Лусака, Замбия: Mondo Music Corp., 2001. Shoprite Zambia Hit Parade. Лусака, Замбия: Mondo Music Corp., 2001. Трейси, Хью. "Калимба және Калумбу әндері, Солтүстік Родезия – Замбия, 1952 және 1957: Лала, Тонга, Лози, Мбунда, Бемба, Лунда". Тарихи жазбалар / Хью Трейси. Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 1998. Майкл Бэрд өндірген және ремастерлеген. Замбиялық акапелла. Замбиялық акапелла. Корсикана, Техас: Paradox Music, 1993. Бейрд, Майкл. "Батонганың Канкобеласы" 1-том. Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 2008. Бейрд, Майкл. "Батонганың Канкобеласы" 2-том. Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 2011. Бейрд, Майкл. "Замбияның жол жиегі 2". Утрехт, Нидерланды: SWP Records, 2013.
Brown, Ernest. Songs of the Spirits: The Royal Music of the Nkoya of Zambia. Lusaka, Zambia: University of Zambia Institute for African Studies, 1976. Baird, Michael. Batonga Across the Waters. Utrecht, The Netherlands: SWP Records, 1997. Baird, Michael. Zambia Roadside Music from Southern Province. Utrecht, The Netherlands: SWP Records, 2003. "Zambush Vol. 1. Zambian hits from the 80s." Utrecht, The Netherlands: SWP Records, 2004. "Zambush Vol. 2 Zambian hits from the 60s and 70s." Utrecht, The Netherlands: SWP Records, 2004. Daddy, Zemus. Chibaba. Lusaka, Zambia: Mondo Music Corp., 1999. Guitar Songs from Tanzania, Zambia & Zaire. Tivloi, N. Y.: Original Music, 1982. Hosanna Gospel Band. Lesa Tupepa. Lusaka, Zambia: Mondo Music Corp., 2004. J, K. JK. Lusaka, Zambia: Mondo Music Corp., 2001. Shoprite Zambia Hit Parade. Lusaka, Zambia: Mondo Music Corp., 2001. Tracey, Hugh. "Kalimba & Kalumbu Songs, Northern Rhodesia Zambia, 1952 & 1957: Lala, Tonga, Lozi, Mbunda, Bemba, Lunda." Historical recordings / by Hugh Tracey. Utrecht, The Netherlands: SWP Records, 1998. Produced and remastered by Michael Baird. Zambian Acapella. Zambian Acapella. Corsicana, Tex. : Paradox Music, 1993. Baird, Michael. "The Kankobela of the Batonga Vol. 1." Utrecht, The Netherlands: SWP Records 2008. Baird, Michael. "The Kankobela of the Batonga Vol. 2." Utrecht, The Netherlands: SWP Records 2011. Baird, Michael "Zambia Roadside 2." Utrecht, The Netherlands: SWP Records 2013.