Кіріспе

Ағылшын заң философы (1790–1859)
XX ғасырдың лингвистикалық философы

Джон Остин (3 наурыз 1790 – 1 желтоқсан 1859) – британдық және американдық заңдарға аналитикалық тәсілмен және құқықтық позитивизм теориясымен постұйымдық түрде әсер еткен ағылшын заң теоретигі. Остин "табиғи құқық" дәстүрлі көзқарастарына қарсы шығып, құқық пен мораль арасындағы байланыстың қажеттілігін жоққа шығарды. Оның пікірінше, адамзат құқықтық жүйелерін эмпирикалық, құндылықтардан тыс тұрғысынан зерттеуге болады және осылай зерттеу қажет.

Өмір және жұмыс

Остин 1790 жылғы 3 наурызда қазіргі Мид-Саффолк ауданындағы Критинг-Сент-Мэриде, жақсы жағдайдағы диірменшінің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Наполеон соғыстары кезінде бес жыл әскерде қызмет еткеннен кейін Остин заңға бет бұрып, жеті бақытсыз жылды Chancery барысында тәжірибе жинаумен өткізді. 1819 жылы Сара Тейлорға үйленді және Джереми Бентам, Джеймс Милл және Джон Стюарт Миллмен көрші болып, жақын дос атанды. Көбінесе Бентамның ықпалымен Остин 1826 жылы жаңадан құрылған Лондон университетінің колледжінде заң ғылымының профессоры болып тағайындалды. Алайда Остиннің лекцияларына көп адам қатыспады, сондықтан ол 1834 жылы университеттегі қызметінен бас тартты. Содан кейін, екі рет үкіметтік комиссияда жұмыс істегеннен басқа, Остин көбінесе әйелі Сара Остиннің жазушы және аудармашы ретінде тапқан табысымен күш көрді. Денсаулығының нашарлауы, депрессия және өзіне сенімсіздікке ұшыраған Остин өзінің маңызды еңбегі – "The Province of Jurisprudence Determined" (1832) жарықтанғаннан кейін аз ғана жазды. Бұл еңбек Остин тірілігінде көп назар алмады, бірақ оның қайтыс болғаннан кейін, жесірі 1861 жылы екінші басылымын шығарғанда, ықпалды болды. Оның екінші кітабы – "Юриспруденция бойынша лекциялар" Остиннің жазбаларынан жиналып, 1863 жылы жарияланды. Джон Остин 1859 жылғы 1 желтоқсанда Уэйбридж қаласында қайтыс болды. Оның жалғыз қызы Люси кейін леди Дафф Гордон атанды.

Құқықтық позитивизм

Остиннің мақсаты заңды нағыз ғылымға айналдыру еді. Ол үшін, оның пікірінше, адам жасаған заңды барлық моральдық ұғымдардан тазарту және маңызды құқықтық ұғымдарды қатаң эмпирикалық тұрғыда анықтау қажет. Остиннің ойынша, заң – әлеуметтік факт және билік пен бағыну қатынастарын көрсетеді. Бұл екі тұрғылы көзқарас, яғни (1) заң мен мораль бөлек және (2) барлық адам жасаған («позитивті») заңдар адам заң шығарушыларға қайта барады, – құқықтық позитивизм деп аталады. Джереми Бентамның ойларына көп сүйене отырып, Остин толыққанды позитивистік заң теориясын жасаған алғашқы құқықшыл болды. Остин заңдарды ережелер деп санайды, оларды бұйрық түрінде анықтайды. Нақтырақ айтқанда, заңдар – тәуелсіз саяси қоғам мүшелеріне егемендік тарапынан берілген жалпы бұйрықтар, олардың орындалмауы жағдайында жазалау немесе басқа да жағымсыз салдарлар («санкциялар») туралы сенімді қауіп-қатерлермен қамтамасыз етіледі. Кез келген құқықтық жүйедегі егемен – халықтың көпшілігі тұрақты түрде мойынсұнатын, бірақ басқа ешкімге мойынсұнбайтын адам немесе адамдар тобы. Бұйрық – жоғары тұрған адамның бір нәрсені жасауға қатысты жарияланған ниеті, орындалмаған жағдайда қорқытумен бірге келеді. Мұндай бұйрықтар құлақ етуге заңдық міндеттерді тудырады. Бұл тұжырымдағы барлық маңызды ұғымдар (заң, егемендік, бұйрық, санкция, міндет) эмпирикалық тұрғыдан тексерілетін әлеуметтік фактілермен анықталғанын ескеріңіз. Остиннің пікірінше, заңның қандай екенін анықтау үшін моральдық бағалау қажет емес, бірақ заңның қандай болу керектігін анықтау үшін моральға жүгіну қажет. Остин, утилитарист ретінде, заңдар қоғамның ең үлкен бақытын қамтамасыз етуге тиіс деп сенді.

Сын

Остиннің құқықтық позитивизмінің түрі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында зор ықпалға ие болғанымен, қазіргі таңда тым әрі қарапайым деп есептеледі. Х. Л. А. Харт сияқты сыншылар Остиннің тұжырымы мынаны ескермейтінін айтады: Заң шығару өкілеттігі көптеген қазіргі қоғамдарда тараңқы болып келеді және Остиннің түсінігіндегі «егеменді» анықтау қиын. Көптеген құқықтық жүйелер санкциялар қолдана бермейді, бірақ шенеуніктерге немесе азаматтарға белгілі бір іс-әрекеттер жасауға (мысалы, өсиетнама жазу) немесе құқықтық ережелерді анықтаудың немесе өзгертудің жолдарын белгілейтін ережелерді қамтиды. Мұндай қауіп-қорқыныштар міндеттеме тудырмайды. Егер тудырса, онда қарақшының талабы («Ақшаңды бер немесе өміріңді!») мен кез келген заң арасында ешқандай ерекшелік болмас еді.