Кіріспе

Мемлекеттің өзінің аумағынан тысқары әскери күштерді орналастыру және оларды сақтап тұру мүмкіндігі. Халықаралық қатынастардағы күш көрсету (немесе күш проекциясы немесе күш саясаты) – мемлекеттің өзінің аумағынан тысқары күштерді орналастыру және оларды сақтап тұру қабілеті. Мемлекеттің өзінің күшін белгілі бір аймаққа бағыттау тиімді дипломатиялық құрал ретінде қызмет етуі мүмкін, шешім қабылдау процестеріне ықпал етеді және басқа мемлекеттердің мінез-құлқына ықпал етеді. Бұл қабілет мемлекеттің халықаралық қатынастардағы билігінің маңызды бөлігі болып табылады. Кез келген мемлекет өзінің әскери күштерін өзінің аумағынан тысқары бағыттай алса, оның күш көрсету қабілетінің белгілі бір деңгейі бар деуге болады, бірақ бұл термин көбінесе бүкіл әлемге жете алатын (немесе кем дегенде мемлекеттің жақын аймағынан әлдеқайда кеңірек) әскери күштерге қатысты қолданылады. Тіпті үлкен әскери күш-қуаты бар мемлекеттер (мысалы, ірі тұрақты армия) өзінің күшін әлемдік деңгейде тиімді көрсету мүмкіндігі болмаса, тек шектеулі аймақтық ықпалға ғана ие болуы мүмкін. Әдетте, тек бірнеше мемлекет ғана заманауи, механикалық әскери күштерді орналастыру және басқарумен байланысты логистикалық қиындықтарды жеңе алады. Мемлекеттің күш көрсету қабілетін бағалаудың бір өлшемі – күш градиентінің жоғалуы, операция басталғаннан кейін оның ең жоғары шегі басқаларға көрінетінге дейін. Мемлекет қақтығысқа жақын «сұр аймақта» бәсекелесе алады, оның жұмсақ күші немесе қатты күші арқылы әлеуетті супердержава болуға тырысады. Күш көрсетудің дәстүрлі шаралары көбінесе қатты күш активтеріне (танкілер, сарбаздар, ұшақтар, әскери кемелер және т.б.) назар аударады, бірақ жұмсақ күшті пайдалану күш көрсету үшін әскери күштерді міндетті түрде ұрысқа салудың қажеті жоқ екенін көрсетеді, тек мүмкіндік туса ғана. XV ғасырдағы Мин қазыналық саяхаттары кезінде Қытайдың қазыналық флоты Үнді мұхиты айналасында күш көрсету және осы арқылы өзінің мүдделерін ілгерілету үшін жақсы қаруланған болатын. Қазіргі заманда күш көрсету және әлемдік деңгейде ықпал ету қабілеті өнеркәсіптік революциядан және технология, байланыс, қаржы және бюрократиядағы осыған байланысты жаңарулардан туындаған инновациялармен байланысты болуы мүмкін; бұл мемлекетке бұрын-соңды болмаған байлықты жасауға және осы ресурстарды ұзақ қашықтықтарға билік ету үшін тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Өнеркәсіптік революцияның отаны ретінде Ұлыбритания өзінің өнеркәсіптік-технологиялық басымдығын пайдаланып, 19-шы ғасырда бәсекелестеріне үстемдік етіп, өзінің жаһандық империясын кеңейтті. Теңіз күштері ретінде Корольдік флот Ұлыбританияға әлемдік саудаға үстемдік ету және өзінің мүдделерін ілгерілету үшін күш көрсетуге қажетті күш пен мүмкіндік берді. Әлемдік әскери базалар мен көмір станцияларының жүйесі, кеме жасауды қадағалау үшін үлкен логистикалық бюрократия, көмір, азық-түлік, су және теңізшілерді жеткізу, сондай-ақ флотты өндіру және технологиялық жаңарту үшін өндірістік база осы қабілеттіліктің маңызды құрамдас бөліктері болды. Бірінші опиум соғысы (1839–1842) кезінде 15 казармалық кемеден, 4 бумен жұмыс істейтін канонерлік қайықтан және 25 кіші қайықтан тұратын 4000 теңізшіден тұратын британдық экспедициялық күш флоттың үй портынан өзінің мүдделерін сәтті қорғауға мүмкіндік берді. Қырым соғысы (1853–1856) кезінде Осман империясын Ресейдің агрессиясына қарсы қолдау үшін жіберілген ағылшын-француз экспедициялық күштері жоспарланған экспедициялық күш көрсету науқанының ең алғашқы заманауи мысалы болды. Бұл – бумен жұмыс істейтін әскери кемелер мен телеграф байланысы сияқты қазіргі заманғы технологияларды қолданған алғашқы науқан. Өнеркәсіптік күш көрсетудің тағы бір көрнекі мысалы – 1868 жылы Эфиопия императоры Теодрос II-нің бірнеше миссионерлер мен британдық үкімет өкілдерін түрмеге қамауына жауап ретінде Абиссинияға британдық экспедициясы. Сол кездегі экспедициялық күштің логистикалық және технологиялық тұрғыдан үлкен қиындықтар туғызған. Бомбей армиясының генерал-лейтенанты сэр Роберт Нейпиердің басшылығымен әскери барлау қызметі әскердің қажетті мөлшерін және қиын жерді басып өтудің қиындықтарын бағалау үшін пайдаланылды. Британдық Үндістаннан Қызыл теңіздегі Зулаға 280-нен астам бу кемелері флотында 30 000-нан астам адамнан тұратын күш жіберілді, ал инженерлердің алдын ала жасағы екі айлақ, қоймалар мен маяк бар үлкен портты құрды және ішкі аймаққа қарай 32 шақырымдық теміржол салды. Артиллерияны жылжытуға көмектесу үшін пілдердің көмегімен жол да салынды. Үш айлық сапардан кейін британдық күштер эфиопиялық шабуылды тойтарды және Магдала бекінісіне артиллериялық оқ жаудырды, осыдан кейін ол капитуляциялады; Теодрос өзіне-өзі қол жұмсады. 1904–1905 жылдардағы Ресей-Жапон соғысында жапондықтардың Императорлық Ресей теңіз флотының Тынық мұхиты флотын жойға жасарды, бұл Императорлық Ресейдің Шығыста күш көрсетуге қабілетсіз екенін көрсетті. Бұл Ресейдің аталған аймақтағы дипломатиялық ықпалын дереу төмендетті. Сонымен қатар, Ресейдің батыс армияларының сенімділігі төмендеді, өйткені жандандыру ұйымдық ақауларды көрсетті және батыс армияларын хаоске түсірді. Бұл Германия штабының бастығы граф Альфред фон Шлиффен сияқты Еуропалық сарапшыларды Ресейдің Еуропада күш көрсетуге қабілетсіз екеніне көндірді, осылайша Ресейдің еуропалық дипломатиялық қатынастардағы орнын төмендетті. Көптеген басқа да әрекеттер күш көрсету ретінде қарастырылуы мүмкін. 19-шы ғасыр 1864 жылғы Шимоносеки науқаны және Боксер көтерілісі сияқты оқиғаларға толы. Жақында Фолкленд соғысы Ұлыбританияның өз үйінен алыс күш көрсету қабілетінің мысалы болды. Күш көрсетудің басқа да жақындағы мысалдары – АҚШ бастаған Иракқа басып кіру және НАТО-ның Югославияны бомбалауы. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің және Франция Әскери-теңіз күштерінің үлкен кемелерді ұзақ мерзімге үйден алыс орналастыру қабілеті ерекше күш көрсету қабілеті болып табылады. § Күш көрсету қабілеттерін қараңыз. Күш көрсетудің жаһандануы зерттеулерде ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалды, өйткені жаһандану тақырыбы көбінесе экономикалық салаға бағытталды, бірақ 2018 жылы тарихшы Макс Островский жаңа жол ашты. Ол тарихқа дейінгі дәуірде күш үңгірдің кіреберісінен тысқары көрсетілмегенін жазды. Тарих бойында империялар мен колониялар күшті көбірек және көбірек көрсетіп, шамамен 1900 жылы әлемдік жүйені құрды. Әлемдік соғыстар жаһандық деңгейде көрсетілген күштің көрінісі болды. Күш көрсетудің әлеуетін көлік және байланыс жылдамдығын қазіргі күш көрсету ауқымына қатысты есептеу арқылы математикалық тұрғыдан бағалауға болады. Рим әскерлері күніне 50 шақырымдық қашықтықты жүрді; бүгінде Globemaster әскерлерді күніне 20 000 шақырымдық қашықтыққа жеткізеді. Америкадағы ең ірі империяда (Инктің) байланыс жылдамдығы сағатына 20 шақырымды құрады (жүгіріп бара жатқан адам); бүгінде ол жарық жылдамдығымен қозғалады. Островский осы империялардағы күш көрсету ауқымын көлік немесе байланыс жылдамдығының артуына көбейту арқылы қазіргі күш көрсету әлеуеті Жердің мөлшерінен бірнеше есе асып түсетінін есептеді.

Элементтер

АҚШ Қорғаныс министрлігі күш проекциясын "ұлттың ұлттық биліктің барлық немесе кейбір элементтерін – саяси, экономикалық, ақпараттық немесе әскери – дағдарысқа жауап беру, қорқыту құралы ретінде пайдалану және өңірлік тұрақтылықты арттыру үшін, бірнеше шашыраңқы жерлерде күштерді жылдам және тиімді түрде орналастыру және қолдау қабілеті" деп анықтайды. Жауынгерлік күш пен оның бас штабы арасындағы қашықтық артқан сайын, басқару және бақылау сөзсіз қиындап кетеді. Қазіргі заманғы күш проекциясы көбінесе осы қиындықтарды жеңу үшін жоғары технологиялық байланыс және ақпараттық технологияларды қолданады, бұл процесс кейде "Әскери істердегі революция" деп аталады. Континентаралық баллистикалық зымырандар (ICBM) және кейбір ұшқышсыз әскери аппараттар (дрон) сияқты кейбір ұзақ қашықтықтағы қарулар өздігінен де құрылымына зиян келтіре алады, бірақ күш проекциясының өзегі – әскери логистика. Бірлескен соғыстың бір бөлігі ретінде теңіз және әуе күштерін құрлық әскерлерімен интеграциялау қабілеті тиімді күш проекциясының маңызды аспектісі болып табылады; әуе және теңіз көлігінің мүмкіндіктері сарбаздар мен қару-жарақтарды алыс майданға жеткізуді жеңілдетеді. Ұшақ тасымалдағыш соғыс тобы, стратегиялық бомбалаушы, баллистикалық зымыранды суасты кемесі және стратегиялық әуе көлігі – бұл күш проекциясы платформаларының мысалдары. Жеңіл және жылдам қимылдайтын әскери бөлімдер, мысалы, әуе десанттық күштері (парашютшілер және әуе шабуылы күштері) және десанттық шабуыл күштері күш проекциясында қолданылады. Алдыңғы база құру – күш проекциясының тағы бір тәсілі, ол елдің аумағынан тыс стратегиялық тұрғызылған әскери базаларда әскери бөлімдерді немесе қару-жарақ қоймаларын орналастыру арқылы оларды жұмылдыруға қажетті уақытты және қашықтықты қысқартады.

Түрлері

Ғалымдар әскери күш көрсетуді саяси мақсаттары мен қолданылатын күш деңгейіне сүйене отырып, тоғыз түрлі санатқа бөлген. Олардың төртеуі "жұмсақ" әскери күшті қолданады (теңіз коммуникацияларының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жауынгер емес азаматтарды эвакуациялау, гуманитарлық жауап беру және бейбітшілік сақтау), ал қалғандары негізінен "қатты" әскери күшпен байланысты (көрсету, мәжбүрлеу/қорқыту, жазалау, қарулы араласу және жаулап алу). Осы қабілеттердің арасында үздіксіздік бар.