Кіріспе

Арчибальд Бауэр (17 қаңтар 1686 – 3 қыркүйек 1766) – шотланд тарихшысы, қазір оның күрделі және өзгермелі діни сенімдерімен, сондай-ақ оның осы туралы берген мәлімдемелерімен белгілі. Ғалымдар бұл мәлімдемелерге сенімсіздікпен қарайды. Дуайдағы шотланд колледжінде білім алған Бауэр Римде иезуитке айналды. 1726 жылы Лондонға оралғаннан кейін біраз уақыттан соң Англия шіркеуіне қосылды. Ол «Папалар тарихы» (1748–66, 7 томдық) еңбегін жазды. Бұл еңбек оның иезуиттік немесе католик дініне қайта оралуына байланысты үлкен дауға себеп болды. Өмірінің соңында ол дінін үш рет ауыстырған болып көрінеді.

Ерте өмір

Ол 1686 жылдың 17 қаңтарында Дундиде немесе оның жанында дүниеге келген. 1702 жылы Дуайдағы шотланд колледжіне жіберілді, содан кейін Римге барды және 1706 жылдың 9 желтоқсанында Иса қоғамына қабылданды. Екі жылдық тәлімнен кейін 1712 жылы Фаноға барып, 1714 жылға дейін классикалық пәндерді оқытты, сосын Фермоға көшті. 1717 жылы Рим колледжінде дінтануды оқу үшін Римге қайтарылды, ал 1721 жылы Ареццо колледжіне ауыстырылды, 1723 жылға дейін онда қалды және философиядан лекция оқыды. Содан кейін Флоренцияға жіберілді, сол жылы Мацератаға көшті, онда 1726 жылға дейін тұрды. Ол кезде, мүмкін, төрт сертпен мойынсұнған болар (өзі туралы айтқандары сенімді болмауы мүмкін). Боуэр мансабындағы шешуші кезең – Мацератадан Перуджаға көшіп, 1726 жылы Англияға аттануы болды. Иезуиттердің құжаттарында орден оны Англияға жібергені көрсетілген. Боуэр «Ақылға сыймас жалақпаратқа жауап» (1757) еңбегінде мүлдем басқаша оқиға баяндады. Бұрын, 1750 жылы Ричард Барон басқа бір жазба жариялаған, ол Боуэрдің Кентербери архиепископының капелланы доктор Хиллге «қашуы» туралы айтқан әңгімесіне негізделген. Үшінші нұсқасы Дугластың «Боуэр мен Тиллемонтты салыстыру» (1757) кітабының соңында жарияланды. Ансбах королевасы Каролинаның кітапханасын басқарған (1748 жылдың 10 қыркүйегі) Боуэр, Литтлтонның премьер-министр Генри Пелхаммен араласуы арқасында осы лауазымға тағайындалды. Келесі жылы (1749 жылдың 4 тамызы) епископ Уильям Николсонның немересі, Англия шіркеуінің пастырының қызына үйленді. Бұл әйелдің мүлігі болды және бұрынғы күйеуінен баласы бар еді. Ол 1745 жылы неке қиюға келісім берген, бірақ ол орындалмады. 1754 жылдың сәуір айында Литтлтон оны Бук жарлықтарының кеңсе басшысы етіп тағайындады. Ол екінші басылымды түзетуге жалақы алды, хаттардың түпнұсқалығын растады және Боуэр түрлендірген Хойлс ханымның куәлігін ұсынды. Боуэр де жауап берді, ал Дуглас «Боуэр мен Тиллемонтты салыстыру» (1757) атты екінші трактат жариялады, онда «Папалар тарихы», әсіресе бірінші томы, Луи Себастьен Ле Найн де Тиллемонттың еңбегінің аудармасы екенін дәлелдеді. 1757 жылы Боуэр үш ұзын памфлет шығарды, ал Дуглас «Боуэрдің үш қорғанысында келтірілген барлық фактілердің толық жолдандырылуы» (1757) және «А—д Б—рдің толық және соңғы ашылуы» (1758) жариялады, онда Италиядан алынған құжаттар келтіріліп, Боуэрдің жалғаншы екені айтылды. Боуэрдің бұрынғы досы болған Дэвид Гаррик, Боуэрді сахнада масқара ретінде көрсетілетін фарс жазумен қорқытты. Боуэр жеке шабуылдармен және қарсы дәлелдермен жауап берді. Дау-дамай аяқталғанға дейін ол төртінші томын жариялады, ал 1757 жылы Амстердамда француз тілінде оның алғашқы төрт томының қысқартылған нұсқасы жарық көрді. 1761 жылы Боуэр досына жазған хаттар сериясында Португалия инквизициясы туралы анонимді «Шындыққа жақын естеліктерге» қатысқан болуы мүмкін. Сол кезде ол «Папалар тарихының» бесінші томын шығарды, онда католиктермен болған келісімдерінің қысқаша мазмұны келтірілген. Оның тарихының қалған бөлігі автордың қайтысы алдында ғана жарық көрді, алтыншы және жетінші томдары бірге жарияланды, бірақ 1600 жылдан 1758 жылға дейінгі кезең 26 бетке сыйып қалды. «Папалар тарихы» 1844-5 жылдары Филадельфияда Самуэль Хансон Кокс жазған жалғасымен 3 томдық түрінде қайта басылды.