Кіріспе

XVI ғасырдағы ағылшын католик епискобы

Эдмунд Боннер (сондай-ақ Бонер; шамамен 1500 – 5 қыркүйек 1569) 1539 жылдан 1549 жылға дейін және қайта 1553 жылдан 1559 жылға дейін Лондон епискобы болды. Бастапқыда Генрих VIII-нің Римнен бөлінуіне ықпалды тұлға болған ол, Сомерсет герцогы енгізген протестанттық реформаларға қарсы шығып, католиктік дінге қайта оралды. Англияның Мэри I католик үкіметі тұсында діннен тайғандарды қуғындауға қатысқандығы үшін "Қанды Боннер" деп танылды және королева Елизавета I тұтқыны ретінде өмірін аяқтады.

Ерте өмір

Боннер – Ворстерширдің Ханли қаласындағы ара тілуші Эдмунд Боннерге үйленген Элизабет Фродшамның ұлы. Джон Стрип көптеген егжей-тегжейлі мәліметтермен, Боннердің Джордж Савиджтің заңды емес ұлы (соның салдарынан сэр Джон Савиджтің немересі және Томас Савиджтің шөбересі, ол Йорк архиепискобы болғанға дейін Лондон епископы қызметін атқарған), Дэвенхэм, Чеширдің пасторы және оның анасы болашақ епископ туғаннан кейін ғана Боннерге үйленгенін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Стриптің замандасы сэр Эдмунд Лехмир тарапынан жоққа шығарылды, ол Боннердің заңды түрде туғанын айтты. Ол Бродгейтс-холлде, қазіргі Пемброк колледжінде, Оксфордта білім алып, 1519 жылдың маусымында азаматтық және канондық құқық бакалавры дәрежесін алды. Ол шамамен сол кезде дін қызметкеріне бекітілді және 1525 жылы азаматтық құқық докторы (DCL) атағын алды.

Патшалық билігінің өкілі

1529 жылы ол кардинал Томас Уолсидің капелланы болды, бұл оны патша мен Томас Кромвельдің назарына әкелді. Уолсидің құлдырауынан кейін ол оған адал болды және 1530 жылы Кавудта тұтқындалғанда және Лестерде қайтыс болған кезде онымен бірге болды. Кейіннен, Кромвельдің ықпалымен, ол патша қызметіне тағайындалды. 1532 жылдың қаңтарында патшаның ажырасу мәселесі көтерілген кезде ол Римге патшаның өкілі ретінде жіберілді. Ол Рим папасының куриясында Генрихке қарсы сот ісін кешіктіруге тырысты. 1533 жылдың қазан айында оған Климент VII-ге (Марсейде Франциск I қонағы болған кезде) Генрихтің пападан жалпы кеңеске шағымдануын ұсыну міндеті тапсырылды; бірақ Гилберт Бернеттің Клименттің оны тірідей өртеп жіберумен қорқытқан оқиғасына сенімді дәлелдер жоқ сияқты. Осы және басқа да қызметтері үшін Боннер Чери Бертон (Йоркшир), Риппл (Ворчестершир), Блейдон (Дурхам графтығы) және Ист-Дерхем (Норфолк) шіркеулеріне иелік құқығымен марапатталды. Ол Уппингхэмнің (Рутленд) ректоры болды, 1528–1541 жылдары, ал 1535 жылы Лестердің архидиаконы болды. Келесі жылдары ол патшаның мүддесі үшін маңызды елшіліктерде көп жұмыс істеді, біріншіден, 1533 жылдың шілдесінде жарияланған экскоммуникацияға қарсы шағымдану үшін папаға, содан кейін папаның Виченцада шақыруға ниеттенген жалпы кеңеске қатысудан императорды қайтарту үшін. 1535 жылдың соңында ол "Евангелие ісі" деп атаған істі алға жылжыту үшін (Letters and Papers, 1536, No. 469) Солтүстік Германияға жіберілді; ал 1536 жылы ол Стефан Гардинердің De vera Obedientia атты еңбегіне алғысөз жазды, онда корольдік билігі нығайтылып, папалық үстемдік жоққа шығарылды және лютерандар оны қуана қабылдады. 1538 жылдың көктемінде императорға қысқаша елшілік жасағаннан кейін, Боннер Гардинердің орнын Париждегі француз сотының елшісі болып алмастырды. Бұл қызметте ол өзінің қабілеттілігін және табыстылығын көрсетті, бірақ оның үстемдігі мен диктаторлық мінезі жиі ренжітетін. Ол өзінің миссиясын Кромвельге өзінің алдыңғысына қарсы айыптаулардың ұзақ тізімін жіберіп бастады. Ол Уайт пен Мейсонға қарсы болды, оларды "папист" деп айыптады, ал оның мінез-құлқының зорлық-зомбылығы Франциск I-ге оны жүздеген талқанмен қорқытуға әкелді. Алайда ол өзінің қамқоршысы Кромвельді және, мүмкін, Генриді Париждегі баспаханадан ағылшын тіліндегі патшаның Ұлы Киелі кітабын басып шығаруға жәрдемдегенімен қуантты. Ол бұрыннан патшаның капелланы болды; оның Париждегі тағайындалуы Херефорд епископтығына көтерілумен бірге болды (27 қараша 1538), бірақ ол болмағандықтан киеліленбеді де, епископтығын иелене алмады, ал Лондон епископтығына ауысқанда (1539 жылдың қазанында) ол әлі де шетелде болды. Боннер Англияға оралып, 1540 жылдың 4 сәуірінде киеліленді. Осы уақытқа дейін Боннер Кромвельдің біршама өрескел және адал емес құралы ретінде танымал болды. Ол өзінің иелері енгізген өзгерістерге қарсы наразылық білдіргені белгісіз; ол теолог емес деп танылды және техникалық сұрақтар қойылған кезде тергеушілерін теологтарға жіберуге дағдыланды. Ол теологиядан емес, заңнан білім алған. Реформация кезінде оған Папаның бақылауын жоққа шығарудан басқа ештеңе ұнаған жоқ; және ол көптеген ағылшындардың бірі болды, оның көзқарастары Генридің алты бап туралы актісінде адал түрде көрініс тапты. Шын мәнінде, Лондон епискобы ретінде оның алғашқы міндеті - еретиктерді осы баптар бойынша соттау болды; айыпталушыға қатысты шамадан тыс қатыгездік пен бейтараптық туралы айыптауларды оның жаулары таратты, ал біріншіден бастап ол Лондонда танымал болмады. Ол қатал консерваторға айналды. 1542–1543 жылдары ол императордың елшісі ретінде Испания мен Германияда болды, сол уақыт аяқталғаннан кейін Лондонға оралды. 1547 жылдың 28 қаңтарында корольдің өлімі Боннердің мансабындағы бұрылыс нүктесі болды. Осы уақытқа дейін ол өзін толық монархқа бағыштап, оны ажырасу мәселесінде қолдап, діни үйлерді жоюды мақұлдап, Джон Фишер мен Томас Мор өз өмірлерін құрбан еткен Жоғарғылық антын берген. Алайда Римнен келген жікшілдікті қабылдаса да, ол реформаторлардың жаңалықтарына қарсы тұрып, ескі діннің ілімдерін ұстанып келді. Сондықтан ол алғашқы кезден бастап Протектор Сомерсет пен Архиепископ Кранмер енгізген діни өзгерістерге қарсы болды. Боннер протестанттық кеңес қандай мақсатта қолдана алатынын көргенде, бұл үстемдікке күмәндана бастады, және ол немесе Гардинер корольдік үстемдік корольдік азшылық кезінде күтуде (белгісіз) болды деген теорияны дамытты. Бұл жағдай жақсы таңдалған, бірақ заң жүзінде де, конституциялық тұрғыда да дұрыс емес. Ол да, Гардинер де жас король Эдуард VI-ден шіркеулік юрисдикциясын жүзеге асыруға жаңа лицензиялар алуға тырысты; және егер ол юрисдикция беруге жеткілікті болса, онда ол Боннер наразы болған жарлықтарды беруге және визитацияны жүргізуге жеткілікті болды. Осы мәселеде ол Эдуард үкіметімен қақтығысқа келді.

Эдуард VI тұсында

Боннер 1547 жылдың тамызындағы тексеруге қарсылық көрсетті және Флит түрмесіне қамалды; бірақ ол қарсылығын қайтарып алды және 1547 жылдың қарашасындағы парламентте үкіметке қарсы белсенділікке уақытында босатылды. Келесі сессияда, 1548 жылдың қарашасынан 1549 жылдың наурызына дейін, ол бірінші біркелкілік заңына және Ортақ дұға кітабына қарсы күресті. Бұл заң күшіне енген соң, ол оларды іске асыруға ұмтылмады, ал 1549 жылдың 1 қыркүйегінде кеңес оны Сент-Полс-Кроста патша билігінің патша отыз жылдыққа жеткендей екенін жариялауға міндеттеді. Ол солай жасады, бірақ патшаның билігіне қатысты белгіленген нәрселерде маңызды жіберулер жасады, жеті күндік соттан кейін шіркеу соты, төрағасы Кранмер болған, оны епископтық лауазымынан шеттетуге үкім шығарды және оны тұтқын ретінде Маршаллзаға жіберді. Келесі айда Сомерсеттің құлауы Боннердің үмітін жаңартты, ол Кранмерден кеңеске шағымданды. Күрес барысында протестанттық топ жеңіске жетті, ал 1550 жылдың 7 ақпанында Жұлдыз палатасында отырған кеңес Боннердің лауазымынан алынуын бекітті, сондай-ақ оны мәңгілік түрмеге кесуге үкім шығарды, ол 1553 жылы Мэри таққа отырғанға дейін онда қалды.

Елизаветаның тұсында

Мәриям қайтыс болғаннан кейін, Елизавета таққа мұрагер болды. Кеңес оған епископтық лауазымынан бас тартуды бұйырды, бірақ ол бас тартты, тіпті өлімді артық көретінін айтты. 1560 жылдың 20 сәуірінде ол қайтадан Маршалси түрмесіне жіберілді. Келесі екі жыл бойы протестанттық партия өкілдері Боннер мен басқа да түрмедегі епископтардың өлімін жиі талап етті. 1563 жылғы парламент отырысында жаңа заң қабылданды, онда патшалық билікке серт беруден алғашқы бас тарту – praemunire, екіншісі – мемлекетке қарсы қылмыс деп есептелді. Епископтар серт беруден бір рет бас тартып, осылайша 1563 жылдың 10 сәуірінде заң күшіне енген заң бойынша, келесі бас тартулары өлім жазасына әкелуі мүмкін еді. Испан елшісінің араласуының арқасында епископтарға қарсы шаралар кейінге шегерілді; бірақ бір жыл өткен соң, 1564 жылдың 29 сәуірінде Боннер өзінің епархиялық епископы Винчестер епискобы Хорн берген серттен бас тартқаны үшін айыпталып сотқа тартылды. Ол Хорнның лауазымға тағайындалуының заңдылығына күдік тудырды, және бұл мәселені шешу үшін парламент арнайы заң қабылдады, ал Боннерге қарсы айыптар алынып тасталды. Үш жыл бойы жылына төрт рет ол Вестминстердегі сотқа шақырылып, әрі қамау мерзімі ұзартылды. Епископтың өмірінің соңғы жылы 1568 жылғы Михаэльдің мерзімінде түрмеде өтті. Ұзақ жылдар бойы түрмеде отырған кезінде оның көңілді мінезі көзге түсті, тіпті Солсбери епискобы Джон Джуэл оны хатында «өте әдепті және кішіпейіл адам» деп сипаттады (Цюрих хаттары, I, 34). Боннер басқаларды католик дініне көндіруден ешқашан жалыққан жоқ және Мэри патшайымның тұсындағы әрекеттеріне ешқашан өкінген жоқ. Епископ Джуэл Питер Вермиглиге жолдаған хатында былай деді: «Елизавета патшайым таққа отырғаннан кейін Лондон мұнарасына қамалып, ең ауыр жазаға ұшыраған ол түрмеде сақталған қылмыскерлердің кейбіреулерін аралап, оларды жігерлендіру үшін оларды достары мен көршілері деп атады». Боннер 1569 жылдың 5 қыркүйегінде Маршалси түрмесінде қайтыс болды және жаулық демонстрациялардың алдын алу үшін түн ортасында Саутварк қаласындағы Сент-Джордж шіркеуіне жасырын жерленді.

Бонер тарихи естелікте

Қазіргі католик жазушылары Боннерге және түрмеде қайтыс болған басқа епископтарға шейіт болу құрметін берді: in vinculis obierunt martyres. Римдегі ағылшын колледжінің қабырғасында он бір епископтың өлімін тіркеген жазу, бірақ олардың есімдерін атамай, шейіттердің суреттері арасында орын алды. Боннер тірі кезінде сирек кездесетін жек көрушілікке ұшырады, ол оның қабіріне дейін жалғасты, сондықтан ағылшын тарихында оның есімі сияқты айыпталып, қаралаған есімдердің саны аз. Боннердің мінез-құлқына қатысты көбірек инабатты баға беруші ағылшын тарихшысы С.Р.Мейтленд оны былай сипаттайды: "Боннер – ашық, жүректі, жақын және әзілқой, кейде қатал, тіпті оқас, табиғатынан қызу мінезді, бірақ (душпандарының куәлігінше) анық түрде жайбарақат және оңай шақырылатын, өзіне, өзінің орденіне және шіркеуінің ерекше доктриналары мен тәжірибелеріне, оларды сақтау үшін барлығынан айырылған және ұзақ түрмеде отырған көптеген жамандаулар мен қорлауларға шыдамдылықпен төзуге қабілетті. [ ] Қысқасы, Боннердің достары болмағандардың егжей-тегжейлі баяндаған кез келген ісін мұқият оқығанда, оны (егер ол жаман заңдарды жаман орындаса да) тұтқынның өмірін сақтап қалуға ниеттенген судья ретінде көруге болады". Бұл үкімді кейінгі тарихшылар да қабылдады. Лорд Актон «Кембридж заманауи тарихы» (1904) еңбегінде былай деді: «Лондон епархиясында өлім жазасына кесілгендердің саны, әрине, пропорционалды түрде көп болды, бірақ бұл ерекше қатаңдықтан емес, астана мен Эссекстегі реформаторлық элементтің күшінен туындаған сияқты; ал дәлелдер оның өзі көптеген протестанттармен шыдамдылықпен айналысқанын және оларды өз санасында қателік деп санайтын нәрселерінен бас тартуға көндіруге бар күшін салғанын көрсетеді». Боннердің он екі (1555; олардың тоғызы Джон Харпсфилдтің) еңбегін Джон Треджер корнуол тіліне аударды, қазір бұл дәстүрлі корнуол прозасының ең ірі бір жұмысы болып табылады.