Кіріспе

1050 – 150 ж.б.з.б. Финикия әліпбиі – б.з.б. 1-мыңжылдықтың көп бөлігінде Финикияның Жерорта теңізі өркениетінде қолданылған дауыссыз әріптерден тұратын әліпби (немесе абджад). Бұл толыққанды әліпбидің алғашқы нұсқасы, және Жерорта теңізі аймағында табылған қанаандық және арамей жазбаларында куәландырылған. Жазу жүйелері тарихында финикия жазуы – жазу бағыты белгіленген алғашқы жазу. Бұрынғы жүйелер көп бағытты болса, финикия тілі оңнан солға қарай жазылған. Финикия әліпбиі ерте темір дәуірінде сөйленген қанаан тілдерін жазу үшін қолданылды, тарихшылар оларды финикиялық, еврей, моав, аммон және эдом тілдері, сондай-ақ көне арамей тілі деп бөліп қарастырады. Финикия саудагерлері Жерорта теңізі арқылы қанаандық аймақтан тысқары таратып, басқа мәдениеттердің қабылдауына және бейімдеуіне мүмкіндік берді. Финикия әліпбиі Ежелгі Карфагенде б.з.д. 2-ғасырға дейін қолданылды, онда ол пуника тілін жазу үшін пайдаланылды. Оның тікелей ұрпақтары – арамей және самариялық әліпбилер, Кіші Азияның бірнеше әліпбилері және архаикалық грек әліпбилері. Финикия әліпбиі 22 дауыссыз әріптен тұрады. Семит тілдерін жазу үшін абджад ретінде дауыссыз дыбыстар айқын көрсетілмеген, бірақ кейінгі нұсқаларында кейбір дауыссыз дыбыстарды көрсету үшін *matres lectionis* қолданылған. Әріптері бастапқыда қаламмен ойылғандықтан, пішіндері көбінесе тік және бұрышты, бірақ уақыт өте келе дөңгелек әріптердің қолданылуы артты, бұл Рим Солтүстік Африкасында қолданылған неопуникалық әліпбиге әкелді.

Шығу тегі

Алғашқы белгілі әліпбилік (немесе "алфавиттік") жазулар – Синай тауында және Қананда орта және соңғы қола дәуірінде сирек кездесетін протосинайлық (немесе протоханаандық) жазулар. Бұл жазу Сиро-Хетт мемлекеттерінің пайда болуына дейін кеңінен қолданылмады, б.з.б. 13 және 12 ғасырларда. Финикия әліпбиі – қола дәуірінің құлдырау кезеңіндегі "протоханаандық" жазудың тікелей жалғасы. Бетлехемнің жанындағы әл-Хадерде табылған финикиялық жебелердегі жазулар б.з.д. шамамен 1100 жылға дейін сақталған, эпиграфистерге екі жазу арасындағы "жетіспейтін буынды" ұсынды. Ахирам епитафиі деп аталатын, мерзімі даулы, Ливанның Библос қаласындағы патша Ахирамның саркофагына ойылған, бізге белгілі бес библейлік патшалық жазудың бірі, негізінен толық дамыған финикия жазуын көрсетеді, бірақ "финикия" атауы б.з.д. орта 11 ғасырдан басталатын жазуларға дәстүр бойынша беріледі.

Таралу және бейімделу

Б.з.д. 9 ғасырдан бастап финики алфавитіне бейімделулер кеңінен тарады, оның ішінде грек, көне итальян және Анатолия жазулары дамыды. Алфавиттің ең тартымды жаңалығы – оның фонетикалық сипаты болды, онда әрбір дыбыс бір символмен белгіленді, яғни ондаған символдарды жаттау жеткілікті еді. Сол кездегі клинопись және египеттік иероглифтер сияқты басқа жазу жүйелері көптеген күрделі белгілерді қолданды және тиісті білім алу үшін ұзақ кәсіби оқу қажет болды, бұл сауаттылықты кішкентай элитамен шектеді. Алфавиттің табысқа жетуінің тағы бір себебі – финикиялық саудагерлердің теңіз саудасы болды, олар алфавитті Солтүстік Африка мен Оңтүстік Еуропаның бір бөлігіне таратты. Финикиялық жазулар Финикияның бұрынғы қалалары мен колонияларының археологиялық қазбаларында табылды, мысалы, Библос (қазіргі Ливан) және Солтүстік Африкадағы Карфаген. Жақындағы табылған заттар Египетте одан бұрын қолданылғанын көрсетеді. Алфавит онымен байланысқа түскен өркениеттердің әлеуметтік құрылымына ұзақ мерзімді әсер етті. Оның қарапайымдылығы оны көптеген тілдерге оңай бейімдеуге мүмкіндік берді, сонымен қатар қарапайым халықтың да жазуды үйренуіне жол ашты. Бұл патшалық және діни элиталардың, ақпаратты монополиялап, қарапайым халықты бақылауға тырысқан жазушылардың сауаттылықты эксклюзивті жетістік ретінде ұзақ уақыт бойы сақтап келген мәртебесін бұзды. Финикиялық алфавиттің пайда болуы осы таптық бөліністердің көптегенін жойды, бірақ Ассирия, Вавилон және Адиабен сияқты көптеген Таяу Шығыс мемлекеттері заңдық және діни мәселелер үшін клинописьті біздің заманымызға дейін қолдануды жалғастырды. Геродоттың айтуынша, финикиялық ханзада Кадмус гректерге финикиялық алфавитті ("фойникея граммата" – "финикиялық әріптер") әкелген, олар оны өз грек алфавитін құру үшін бейімдеген. Геродот гректердің Кадмустан бұрын финикиялық алфавитті білмегенін айтады. Ол Кадмустың өзінен 1600 жыл бұрын өмір сүргенін шамалайды (ал гректердің алфавитті қабылдауы Геродоттан шамалы 350 жыл бұрын болған). Финикиялық алфавит Екінші храм дәуіріндегі еврей ғалымдарына белгілі болды, олар оны "Ескі еврей" (палеоеврей) жазуы деп атады.

Қазіргі кездегі қайта ашу

Финикия әліпбиі 1758 жылы Жан Жак Бартелеймен дешифрленді, бірақ оның финикиялықтармен байланысы 19 ғасырға дейін белгісіз қалды. Бастапқыда бұл жазудың 19 ғасырдың басында Шамполлион дешифрлеген египеттік иероглифтердің тікелей түрі деп есептелді. Алайда, ғалымдар екі жазу жүйесі арасында, сондай-ақ иератикалық немесе клинописьтік жазулармен ешқандай байланыс таба алмады. Тәуелсіз жаратылу туралы теориялар бір адамның оны ойлап табуынан бастап, гиксостардың египеттік жазудың бұрмаланған нұсқасынан құрауына дейін ауқымды болды. Соңында, Протосинай әліпбиінің иероглифтер үлгісімен шабыттанғаны анықталды.

Сандар

Финикиялық сандар жүйесі 1, 10, 20 және 100 сандары үшін жеке таңбалардан тұрды. 1 санының белгісі қарапайым тік сызық (𐤖) болды. 9-ға дейінгі басқа сандар осындай сызықтардың тиісті санымен қосылып, үштен бір топқа жинақталды. 10 санының символы көлденең сызық немесе тік сызық болды. 20 санының (𐤘) белгісі әртүрлі глиф түрлерінде кездесе алатын, олардың бірі Z тәрізді екі 10 тік сызығының комбинациясы еді. Онның үлкен еселері 20-лықтар мен 10-дықтардың тиісті санымен топтастырылып құрылды. 100 санының (𐤙) бірнеше глифтік нұсқалары болды. 100 санының символын алдындағы санмен көбейтуге болады, мысалы, "4" және "100" комбинациясы 400-ді береді. Бұл жүйеде нөл саны болған жоқ.

Алынған әліпбилер

Финикия тілі жазу жүйелерінің өте бай көзі болып табылады, себебі бүгінде қолданылып жүрген көптеген жазу жүйелері тікелей одан, ал одан кейін Мысыр иероглифтерінен бастау алады. Латын, кириллица, армян және грузин әліпбилері финикиялықтан дамыған грек әліпбиінен туындаған; арамей әліпбиі де финикиялықтан шыққан және араб және еврей жазуларына эволюциялады. Сонымен қатар, Үндістан мәдени аймағындағы брахми және одан кейінгі брахми жазулары арамейден тараған деген теория бар, бұл теория даулы болғанымен, әлемдегі көптеген жазу жүйелерін бір туысқандық отбасының құрамына біріктіреді.

Ертедегі семит жазулары

Палеоеврей алфавиті – ерте еврей тілінде жазылған кезде қолданылған финики алфавитінің аймақтық түрі. Самариялық әліпби – б.з.б. 6 ғасырда пайда болған палеоеврей алфавитінің дамуы. Оңтүстік Арабия жазуы финики алфавитінің толыққанды дамуына дейінгі протосинай жазуының бір кезеңінен шыққан болуы мүмкін. Геэз жазуы Оңтүстік Арабиядан дамыған.

Самариялық әліпбиі

Финикия әліпбиін самариялықтар қолданып, самариялық әліпбиге дамытты, яғни бұл финикия жазуының аралық, исраилдік емес эволюциялық кезеңдерсіз тікелей жалғасы болып табылады. Самариялықтар осы күнге дейін еврей және арамей мәтіндерін жазу үшін осы жазуды пайдаланып келеді. Ең ерте самариялық жазулар мен орта ғасырлық және қазіргі заманғы самариялық қолжазбаларды салыстыру самариялық жазуының негізінен кітапқа қолмен жазылатын, өзгермейтін жазу екенін нақты көрсетеді.

Арамей тілінен алынған

Арамей тілінде жазылатын арамей әліпбиі финикия әліпбиінің ерте ұрпағы болып табылады. Арамей тілі Таяу Шығыстың жалпы тілі болғандықтан, кеңінен қолданылды. Кейіннен ол (саяси бөліністерге байланысты) еврей, сирия және набатей сияқты бірнеше туысқан әліпбилерге бөлінді, соның ішінде набатей әліпбиінің жазу стилі араб әліпбиінің атасы болды. Еврей әліпбиі шамамен б.з.д. 300 жылдан бастап, парсы империясында қолданылған арамей әліпбиінен пайда болды. Алайда, екінші ғибадатхана кезеңінде финикия жазуының қайта жаңғыруы болды, мысалы, Құмран үңгірлерінен табылған б.з.д. 2-1 ғасырларға жататын "Палеоеврей Левиті кітабының" мысалы бар. Б.з.д. 5 ғасырға қарай, еврейлер арасында финикия әліпбиі көбінесе парсы империясында ресми қолданылған арамей әліпбиімен алмастырылды (барлық әліпбилік жазу жүйелері сияқты, бұл да түптеп келгенде прото-канаан жазуының ұрпағы, бірақ оның эволюциясы исраилдік емес кезеңдер арқылы жүрді). "Еврей квадрат жазуы" деп белгілі әліпби, шамамен б.з.д. 3 ғасырға қарай арамей жазуынан тікелей дамыды (бірақ кейбір әріптердің пішіні 1 ғасырға дейін қалыптаспады). Харошти жазуы – б.з.д. 3 ғасырда Индо-грек патшалығында қолданылған арамей тілінен туындаған әліпби-буын жазуы. Сирия әліпбиі – ерте христиан дәуірінде қолданылған арамей тілінің бір түрі. Соғдия әліпбиі сирия әліпбиінен алынған, ал ол өз кезегінде көне ұйғыр тілінің атасы. Манихей әліпбиі соғдия әліпбиінен туындаған. Араб жазуы – орта ғасырларда пайда болған, набатей әліпбиінің (өзі арамей тілінен таралған) жазу стилі.

Брахма жазулары

Георг Бюлер (1898) Үндістанның брахми жазуының (және одан туындаған индикалық әліпбилердің) түптеп келгенде арамей жазуынан шыққандығын айтты, бұл финикиялық жазуды бүгінгі күнгі барлық әліпбилік жазу жүйелерінің арғы тегі етеді, корей жазуынан басқа (Брахмиден туындаған 'Фагс па' жазуының ықпалы теориялық тұрғыдан қарастырылған, бірақ ең жақсы жағдайда шектеулі деп есептеледі және 'Фагс па' жазуы 'Фагс па'дан емес, тибеттен, ал тибет брахмиден шыққандықтан, одан туындаған деуге болмайды). Арамейден шыққан харошти жазуы б.з.д. 4 ғасырда Солтүстік Үндістанда болғандығы мәлім, демек, аймақта әріптік жазудың арамей үлгісі белгілі болған, бірақ хароштиден сәл кейінгі брахми жазуымен байланыс нашар. Бюлердің ұсынысы қазіргі ғылыми ортада талқыланып жүр, бірақ ол толыққанды дәлелденбеді және нақты ғылыми консенсусқа қол жеткізілген жоқ.

Грек тілінен алынған

Грек әліпбиі финикия әліпбиінен туындаған. Гректер өзгеше фонетикалық жүйеге ие болғандықтан, финикия жазуын өз дыбыстарын көрсету үшін бейімдеді, соның ішінде финикия тілінде жоқ дауысты дыбыстарды да қосты. Грек тілінде дауысты дыбыстарды жазу маңыздырақ болды: финикия тілі семит тобына жататындықтан, сөздер мағынасын өзгертпей дауысты дыбыстарды жоюға мүмкіндік беретін түбірге негізделген, ал бұл Үнді-Еуропалық грек тілінде кездеспейтін ерекшелік. Дегенмен, финикиямен туыс семит тілінде жазылған аккад клинопись жазуы дауысты дыбыстарды көрсететін, бұл финикиялықтардың дауысты дыбыстарды жазбаға енгізбеген египеттіктердің үлгісін қабылдағанын көрсетеді. Қай жағдайда болса да, гректер грек тілінде жоқ дауыссыз дыбыстарды белгілеу үшін финикия әріптерін қайта пайдаланды; әр әріптің атауы басындағы дауыссыз дыбыстан айырылды және әріп енді басындағы дауысты дыбыстың мәнін алды. Мысалы, ʾāleph, финикия тілінде көмекейлік тоқтауды білдірген, дауысты дыбысты көрсету үшін қайта қолданылды; ол , ḥet болды (ұзын дауысты), ʿayin болды (себебі фарингеалдық әсер келесі дауысты дыбысты өзгертті), ал екі жартылай дауыссыздар wau және yod сәйкес келетін жоғары дауысты дыбыстарға айналды, және (Гректің кейбір диалектілері, оларда және болған, сол дауыссыздар үшін финикия әріптерін де пайдаланды). Кіші Азия әліпбилері грек әліпбиінің көне нұсқаларынан тараған деп саналады. Латын әліпбиі этрус және басқа тілдерде қолданылған Ежелгі Италия әліпбиінен (алғашқыда грек әліпбиінің бір түрінен алынған) туындаған. Рун әліпбиінің шығу тегі даулы: басты теориялар бойынша ол латын әліпбиінен, Альпілік жазулар арқылы ертедегі Италия әліпбиінен немесе грек әліпбиінен пайда болған. Бұл пікірталасқа қарамастан, рун әліпбиінің бір немесе бірнеше жазулардан алынғаны және олардың тамыры финикия әліпбиіне жететіні анық. Копт әліпбиі негізінен эллинистік кезеңдегі жетілген грек әліпбиіне негізделген, сонымен қатар сол кезде грек тілінде болмаған дыбыстар үшін бірнеше қосымша әріптер бар. Бұл қосымша әріптер демотикалық жазуға негізделген. Кирилл әліпбиі кешкі (орта ғасырлық) грек әліпбиінен алынған. Кейбір кириллица әріптері (әдетте орта ғасырлық грек тілінде жоқ дыбыстар үшін) глаголицалық формаларға негізделген.