Кіріспе

Адиабендік Хенан (610 жылы қайтыс болған) – христиан дінтанушысы және Шығыс шіркеуінің басты теологиялық орталығы болған Нисибис мектебінің директоры (571–610 жылдар).

Өмірбаян

Мектеп директоры болып тағайындалмас бұрын, Адиабендік Хенанна Киелі кітапты түсіндіру кафедрасын басқарған. Оның ұстазы, әлдебір Мұса есімді адам болған, ол шығыс православие христиан дінінің өкілі болғанға ұқсайды. Хенананың көптеген ойлары Византия теологиясына жақын болды, ал оның мектеп басшысы болып тағайындалуы Бет-Лапат Синодының (484) бұрынғы проантиохиялық теологиялық пікірталасқа байланысты туған алаңдаушылықтың нәтижесі болуы мүмкін. Оның алдындағы мектеп директоры Бет-Раббандық Абрахам болды, ол Мопсуэстиялық Теодордың антиохиялық теологиясын насихаттау үшін көп еңбек еткен. Хенана кішіпейіл, тынымсыз еңбек еткен және өз нанымында тұрған адам еді. Оның басшылығымен мектеп бастапқыда дамуын жалғастырды. Ол көптеген түсіндірмелер мен басқа да еңбектер жазды, бірақ олардың тек екеуі және бірнеше цитаталар ғана сақталған. Хенана директор болып жұмыс істеген кезде академиялық жылдың ашылуына арналған сөзі сақталған, онда Хенана Теодормен бірдей өнімді және барлық дәстүрлердің ең жақсысын таңдауға құқылы деп сипатталған. Дегенмен, Хенана Теодордың ілімін басқа діни сенімдермен келістірмеді, оны алмастыруға тырысты.

Христиандық дау

Теодор Мопсуэстийский Мәсіхтің екі табиғатының (құдайлық және адамдық) бірігуі прозопиялық одақ ретінде көрінеді деп сенді. Ал Хенана 451 жылы Халкидон кеңесімен нақтыланған екі табиғаттың гипостаздық одағы туралы түсінікті жақтады. Осыған сәйкес, ол екі табиғаттың гипостаздық бірлестігісіз мүмкін емес, Құдайдың айқышқа шегеленіп азап шегуіне сенді. Бұл христологиялық даулар "бір кнома" христологиясын қолдайтын халцедондықтар мен "екі кнома" христологиясын қолдайтын антиохиялықтар арасындағы пікірталаста көрініс тапты (кнома, сириялық термин, "гипостаз" деп аударылады). Екі топтың арасындағы алшақтық Батыс Сирия миафизиттерінің араласуымен одан бетерледі. Хенананың бір кнома теологиясына Ұлы Бабай шабуыл жасады, оның Хенананың көзқарастарын сынауы Шығыс шіркеуімен қабылданды, бірақ Хенана шіркеудің кейінгі түсіндірме дәстүріне маңызды ықпал етті. Хенана Ефес кеңесінің шешімдерін қабылдады (431 ж.), "Құдай анасы" термині Мәриямға лайық деп сенді. Мопсуэстийский Теодор адамның өлімге кенелгенін үйреткен. Хенана Адам атаның бастапқыда өлмейтін болғанына, ал күнә арқылы өлімге ұшырағанына сенді. Сондай-ақ, Хенана Теодордың Әйүп кітабы грекшілдің ойдан шығарылған туындысы екендігі туралы пікірін қабылдамады және оның Әйүп кітабына жасаған түсіндірмесін де қабылдамады. Хенананың Византияға бейімділігі соншалықты байқалды, оны қарсыластары оригенизмге бейімділік танытуы мүмкін деген айыппен қудалады. Бұл теологиялық ұстаным кейбір Византия монахтары арасында танымал болды, бірақ 553 жылы дау тудырып, ақыры айыпталып жазаланды. Оригеннің ізбасарлары ұстанған ең радикалды ұстанымдардың бірі – Раббымыздың үшінші күні қайта тірілгенін жоққа шығару еді. Бұл Киелі кітаптарды түбегейлі түсіндіруге, әсіресе Антиохиялықтардың қатаң түбегейлі түсіндіруіне қайшы келді.

Қарсылық күшейе түседі

Хенананың дәстүрден айырылуы ашық байқалғанда, қарсылық күшейді. Нисибисте Диакон Илия Бет-Сахде мектебін құрып, Балад мектебінен бір адамды директор етіп тағайындады. Ол, сондай-ақ, Ыбырайымның шәкірті, Қашқардың Ұлы Ыбырайымының тәрбиесінде болған еді. Оның аты Әбумәлік еді, ал оның үлкен қарсыласы Ұлы Бабай кейіннен оны «Қасиетті және шейіт Әбумәлік» атты өмірбаянында мақтап, дәріптеді. 596 жылы Нисибис мектебінің түлегі Сабришо, Ишояб I-нің мұрагері ретінде Католикос болып тағайындалды. Ол бірден синод шақырып, Теодордың қарсыластарын анафемалады, бірақ Хенананы тікелей атамады. Осы уақытта немесе кейін Нисибис мектебінің тағы бір түлегі Григорий, Сабришоның таңдауымен Нисибис митрополиті болды. Григорий алдымен Хенананың жазбаларын сынап, түзетулер енгізді, содан кейін айыптады. Хенана Сабришоға қорғаныс хаты жазды, нәтижесінде басқа епископтар оны шіркеуден шығарып тастады. Бірақ Хенана қолдаусыз қалған жоқ: патшайым Ширин Шығыс шіркеуінен Сирия православие шіркеуіне ауысты, сондай-ақ патшаның ықпалды дәрігері Шиггарлық Габриел де осы шіркеуге көшті. Олар Хенананы қолдады. Ұлы Бабай былай деп хабарлады: «Сарайдағы медицина ғылымы Хенананың жағына шықты. Бұл Хенананың пайдасына бұрылып, оның жауының мұқият жоспарланған стратегиясын құлатты. Әрине, Сабришоның бәріне көзі жетті». 601 жылы епископ Григорий кетіп, патшаның бұйрығымен Шахдост монастырында тұруға міндеттелді. Католикос шіркеуден шығаруға қарсы болды және патшаның ашуынан сақталды. Бірақ Хенананың жағдайын құтқару мүмкін болмады. Ол мектептің басшысы болып қалса да, сол жылы 300 адам мектепті тастап кетті. (Осы оқиғалардың нақты қашан болғаны туралы күмәндер бар. Бірақ барлық дереккөздер олардың Католикос Сабришоның кезінде болғанын көрсетеді). Шығарылғандардың кейбіреуі Мар-Абрахам тауындағы монастырға барды, ал басқаларын Балад епископы Маркос өз мектебінде қабылдады. Тағы басқалары Нисибистің өзіндегі қарсылас Бет-Сахде монастырының мектебіне барып оқыды. Тек 20 адам ғана Хенанамен бірге қалды, ал мектептің жағдайы қиын болды.