Кіріспе

Еуропалық патшалықтар мен дворяндықтың қаржысын басқарған немесе оларға ақша қарызға берген еврей банкирі. Ерте заманауи Еуропада, әсіресе Германияда, сарай яхудиі (Hofjude, ) немесе сарай факторы (Hoffaktor, ) – патшалықтар мен дворяндықтың қаржысын басқарған немесе оларға ақша қарызға берген еврей банкирі. Сарайда қызмет еткен яхудилер әлеуметтік жеңілдіктерге ие болды, кейбір жағдайларда олар ақсүйектер дәрежесіне көтерілді. Кейіннен сарай яхудилері деп аталатын мысалдар жоғары орта ғасырларда пайда болды, сол кезде патшалар, дворяндық және шіркеу ақша айырбастаушылардан ақша қарыз алды немесе оларды қаржыгерлер ретінде пайдаланды. Олардың ең танымал өкілдері – Линкольннің Аароны және Страсбургтің Вивелин еді. Яхуди қаржыгерлері отбасылық байланыстарын пайдаланып, өз демеушілерін қаржымен, азық-түлікпен, қару-жарақпен, оқ-дәрімен, алтынмен және басқа да құнды металдармен қамтамасыз ете алды. Орталық Еуропадағы абсолюттік монархиялардың күшеюі көптеген еврейлерді, көбінесе ашкенази тегінен шыққандарды, түрлі сарайлар үшін қарыз алу туралы келіссөздер жүргізуге итерді. Олар жекелеген байлықтарды жинап, саяси және әлеуметтік ықпалға ие бола алды. Дегенмен, сарай яхудиінің христиан әлеміндегі әлеуметтік байланыстары мен ықпалы христиан дворяндығы мен шіркеу арқылы жүзеге асты. Яхудилердің осал жағдайына байланысты, кейбір дворяндар өз қарыздарынан бас тарта алды. Егер демеуші дворян қайтыс болса, оның еврей қаржыгеріне жер аудару немесе өлім жазасы қаупі төнді. Мұның ең танымал мысалы 1737-1738 жылдары Вюртембергте болды, онда қамқоршысы Карл Александр қайтыс болғаннан кейін Жозеф Сюсс Оппенгеймер сотқа тартылып, жазаланды. Мұндай тағдырдан қашу үшін XVIII ғасырдың соңындағы кейбір сарай банкирлері – Сэмюэл Блейхродер, Майер Амшель Ротшильд және Арон Элиас Селигман – өз бизнесін осы сарайлардан сәтті ажыратып, ақырында толыққанды банктер құрды.

Өмірбаян

Басқа кәсіптермен айналысуға тыйым салынған еврейлердің кейбіреуі орта ғасырларда ақша қарыздау арқылы экономикалық нишаны иеленді. Шіркеу жалпы түрде өсімдікөруді айыптаса да, канондық заң тек христиандарға қатысты болды, яғни еврейлерге ақшаны пайызбен қарызға беруге рұқсат етілді. Нәтижесінде, еврей қауымының айтарлық бөлігі қаржылық қызметпен айналысты, ал қауым ортағасырлық экономиканың қаржылық жағынан өте табысты бөлігіне айналды. Ақша қарыздауға байланысты діни шектеулер күтпеген жерден монополиялық рентаның көзін жасады, бұл ақша қарыздаудан түсетін пайданың, әдеттегіден жоғары болуына әкелді. Көптеген көрсеткіштер бойынша, ерте орта ғасырларда еврей қауымының тұрмыс деңгейі төменгі ақсүйектермен кем дегенде тең болды. Алайда, осы экономикалық өркендеуге қарамастан, қауым қауіпсіз болған жоқ: діни антагонизм қырғындар мен қуғын-сүргін түрінде көрінді, бұл Батыс Еуропаның әртүрлі аймақтарынан еврейлердің қайта-қайта қуғынға ұшырауымен аяқталды. «Соттағы еврейлер» құбылысы 17 ғасырдың басында пайда болғанымен, ақсүйектерді қаржыландыруға жеткілікті капитал жинаған еврей қарызгерлерінің ертерек мысалдары да бар. Олардың арасында 1170 жылы Ричард де Клэрдің, Пемброктың 2-ші графының Ирландияны жаулап алуын қаржылаған Глостердің Джоскесі және, шамамен 100 000 фунт стерлингке тең мүлік қалдырған, Англиядағы ең бай адам болған Линкольннің Аароны болды. 16 ғасырға қарай еврей қаржыгерлері билеушілер мен сарайлармен тығыз байланысқа енді. 1572 жылы қайтыс болған Франкфурттың Йозеф Гольдшмидт, сондай-ақ «Алтын аққуға» ие Юд Йозеф деп танылған, өзінің дәуіріндегі ең маңызды еврей бизнесменіне айналды, ол тек Фуггерлер мен Имхофтармен ғана емес, сонымен қатар ақсүйектермен және шіркеумен сауда жасады. 17 ғасырдың басында Габсбургтар Праганың Якоб Бассеви, Горицияның Жозеф Пинчерле және Градисканың Мозе мен Якоб Марбургердің қызметтерін пайдаланды. Меркантилизмнің алғашқы кезеңінде, сефардтық еврейлердің көпшілігі батыста теңіз және отарлық саудамен белсенді айналысса, император мен князьдердің қызметіндегі ашкенази еврейлері ішкі саудаға бейімделді. Олардың көпшілігі бай бизнесмендер болды, олардың коммерциялық сезімі және бейімделу қабілетімен өз діндәстерінен ерекшеленді. Патша сарайындағы еврейлер жиі патша сарайындағы қарсыластарымен және діндәстерімен қақтығысқа түсетін. Патша сарайындағы еврейлер билеушілердің өкілдері ретінде, соғыс кезінде мемлекеттік қорларды басқарушылар мен жабдықтаушылар ретінде ерекше құқықтарға ие болды. Олар сот маршалының қарамағында болды және еврей белгісін тағуға міндетті емес еді. Олар императордың сарайы орналасқан жерде тұруға және Киелі Рим империясының кез келген жерінде, тіпті басқа еврейлерге рұқсат етілмеген жерлерде де тұруға рұқсат алды. Олар қоныстанған жерлерінде үй сатып алып, еврей дәстүрі бойынша ет сойып, раввин ұстай алатын. Олар өз тауарларын көтерме және бөлшек саудада сата алатын және оларға христиандардан жоғары салық салынып тұрмайтын. Кейде еврейлерге жергілікті салық жинаушылардың міндеті жүктелді.

Австрия сотында

Габсбургтер әулетінен шыққан Киелі Рим императорлары көптеген сарай яһудилерін қызметте ұстады. Император Фердинанд II-нің арасында мыналар есімдері аталады: Мантуялық император мен Элеонораның үйлену тойына төрт кавалериялық эскадрильясына киім-кешек жабдықтап берген Соломон мен Бер Майер; Гёрц қаласының Жозеф Пинчерле; Градисканың Моше мен Жозеф Марбургер (Морпурго); Триест қаласының Вентура Париенте; Венаның дәрігері Илья Халфон; Франкфурт-на-Майн қаласының Самуэль цум Драшен, Самуэль цум Штраусен және Самуэль цум Вайссен Драшен; Праганың Мордехай Мейзель. Ерекше құрметке ие болған сарай яһудиі – Якоб Басеви болды, ол «фон Треуенберг» атағымен енші алған алғашқы яһуди. Сонымен қатар, сарайдағы еврейлер ретінде маңызды болғандары – Гейдельбергтен Венаға келген Самуэль Оппенгеймер және Вормстан Самсон Вертхаймер (Вертхаймер). Опенгеймер, оның екі ұлы Эммануэль мен Вольфпен бірге бас сарай факторы болып тағайындалды, ал бастапқыда онымен байланысқан Вертхаймер өз уақытын және қабілеттерін Австрия және Габсбургтер әулетіне арнады: Рейн, француз, түрік және испан соғыстары кезінде олар азық-түлік, қару-жарақ және т.б. үшін миллиондаған флоринді қарызға берді. Вертхаймер, кемінде атағы бойынша, Майнц, Пфальц және Трир сайлаушыларының бас сарай факторы болды және императордан өзінің бейнесі бар құрметті тізбек алды. Самсон Вертхаймердің орнын оның ұлы Вольф иеленді. Оның замандасы – Ганноверлік Леффманн Бехрендс, сарай факторы және сайлаушы Эрнест Август пен герцог Рудольф Август Брауншвейгтің агенті. Ол сондай-ақ басқа да билеушілермен және жоғары лауазымды тұлғалармен байланыста болды. Бехрендстің екі ұлы Мордехай Гумпель мен Исаак оның сияқты атақ алды – бас сарай факторлары және агенттер. Исаак Коэннің қарындасының күйеуі Бехренд Леман, сондай-ақ Берманн Халберштадт деп аталған, Саксонияның «Резидент» атағы бар сарай факторы болды; ал оның ұлы Леманн Бехрендті король Август Күшті Дрезденге сарай факторы ретінде шақырды. 1679 жылы Прагалық Мозе Бонавентура да Саксонияның сарай яһудиі болды.

Сотталған яһудилердің интригалары

Модельдер отбасы XVII ғасырдың ортасында Ансбах маркграфтарының сарай яһудилері болды. Ең ықпалдысы Маркс Модель еді, ол бүкіл князьдіктегі ең ірі бизнеске ие болды және сарайды және әскерді кең көлемде жабдықтады. Ол Венадан қуылған отбасының мүшесі, сарай яһудиі Елкан Френкельдің интригалары салдарынан жаман жағдайға түсті. Френкель – сақтықпен, энергиямен және мақтан тұтқан адам. Маркграф оған соншалықты сенгендіктен, мемлекеттік ең маңызды мәселелерде оның кеңесіне жүгінген. Алайда, шомылу рәсімінен өтуді қалаған Исаия Френкельдің көрсетуімен, Елкан Френкельге айып тағылды; ол 2 қараша 1712 жылы арқасына тігіліп, қамшымен соғылып, өмір бойына Вюрцбург түрмесіне жіберілді. Ол 1720 жылы онда қайтыс болды. Дэвид Рост, Габриэль Френкель және 1730 жылы Исаак Натан (Ишерлейн) Елкан Френкельмен бірге сарай яһудилері болды; Ишерлейн Френкельдердің интригаларынан Элькан Френкельге ұқсас тағдырға ұшырады. Бірақ Натанның күйеу баласы Десауэр сарай яһудиі болды. Ансбах князьдерінің басқа да сарай яһудилері Михаэль Симон және Лёв Израиль (1743), Мейер Берлин және Амсон Соломон Селигманн (1763) болды.

Ұлы сайлаушы

Ұлы Сайлаушы Фредерик Вильгельм сондай-ақ сарай яһудиі Израиль Ааронды (1670 ж.) ұстады, ол өзінің ықпалымен шетелдік яһудилердің Берлинге келуін болдырмауға тырысты. Фридрих Вильгельмнің басқа да сарайлық яһудилері Клевестегі Элиас Гумперц (1672 ж. қайтыс болды), Беренд Вулф (1675 ж.), және Соломон Френкель (1678 ж.) болды. Бұлардың бәрінен де ықпалдысы Жост Либман еді. Ол жоғарыда аталған Израиль Ааронның жесірімен үйлену арқылы соңғысының орнын иеленді және сайлаушы оны өте жоғары бағалады. Ол мұрагер ханзаданың сарай яһудиі Маркус Магнуспен үнемі дауласып жүрді. Ол қайтыс болғаннан кейін оның ықпалды лауазымы оның жесіріне, белгілі Либманнинге көшті, Фридрих III (1701 жылдан бастап Пруссияның Фридрих I патшасы) оны жақсы қабылдады, сондықтан ол оның кабинетіне ешкімге хабарсыз кіре алды.

Германияның басқа соттары

Германияның барлық кішігірім соттарында сарайлық яһудилер болды; мысалы, Захария Селигманн (1694) Гессен-Гомбург князінің қызметінде, ал басқалары Мекленбург герцогтарының қызметінде болды. XVII ғасырдың соңында тағы да Бендикс пен Рубен Голдшмидт (Гамбургтен), Майкл Хинриксен (Глюкштадт, Мекленбургтен) есімдері аталады, ол көп ұзамай Мұса Израиль Фюрстпен серіктестік құрды, ал оның ұлы Рубен Хинриксен 1750 жылы сот агенті ретінде белгілі бір жалақы алды. Осы шамада Мекленбург-Штрелицтің Фредерик III сарайында Вольф атты сот агенті қызмет етті. Сарайлық яһудилермен туындаған даулар көбінесе ұзаққа созылған сот процестеріне әкеп соқты. Соңғы нағыз сарайлық яһудилер – Брансвик сарайының агенті Израиль Якобсон және Гессен сайлаушысының факторы Вольф Брайденбах болды, екеуі де яһудилер тарихында құрметті орын иеленеді.