Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы христиандық ояну. Төртінші Ұлы ояну – кейбір ғалымдар, әсіресе экономикалық тарихшы Роберт Фогель, 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында АҚШ-та болды десе, ал басқалары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңді қарастырады. Бұл терминология даулы, себебі кейбір тарихшылар осы жылдары АҚШ-та болған діни өзгерістерді алғашқы үш Ұлы оянумен теңестірмейді. Сондықтан, Төртінші Ұлы ояну идеясы кеңінен қабылданбады. Олар ояну санала ма, жоқ па, көптеген өзгерістер орын алды. «Басты» протестант шіркеулері мүше саны және ықпалы тұрғысынан күрт әлсіресе, ал ең консервативті діни конфессиялар (мысалы, Оңтүстік баптистері) тез өсіп, бүкіл АҚШ-қа тарады, ішкі теологиялық тартыстар мен жарылыстарды бастан өткерді және саяси күшке ие болды. Басқа евангелисттік және фундаменталисттік ағымдар да қарқынды түрде кеңейді. Сонымен қатар, секуляризм күрт өсті, ал консервативті шіркеулер ЛГБТ құқықтары, аборт және жаратылыстану сияқты мәселелерде секуляризммен күресіп жатты. Халық ғибадатханасы және Аспан қақпасы сияқты көптеген жаңа діни қозғалыстар пайда болды, сондай-ақ антикульт қозғалысы да өркендеді.

Жаңа қозғалыстар

Билік ауысуымен бірге евангелизмнің өзінде де өзгеріс болды, жаңа топтар пайда болды және бұрынғылары өз бағытын өзгертті. Жаңадан құрылған "конфессиялық емес" шіркеулер мен "қауымдық сенім орталықтарынан" Исамен жеке қарым-қатынасқа ерекше мән берілді. Осы кезеңде консервативті теологияға ие дәстүрлі емес шіркеулер мен мега шіркеулер өркендеді, сондай-ақ шіркеулерге қатысты емес ұйымдардың саны артты, ал негізгі протестантизм көптеген жандарын жоғалтты. Иса қозғалысын кейбіреулер Төртінші Ұлы оянудың бір бөлігі деп есептейді. Винсон Синан (1997) 1961 және 1982 жылдар аралығында харизматикалық ояну болғанын айтады. Бұл Пейнтекост қозғалысынан бастау алды, ол Киелі Рухтың сыйлары деп санайтын тілдерде сөйлеу, емдеу және болжау сияқты тәжірибелерге баса назар аударды. Бұл сыйлар мен белгілер арқылы рухани сенімді күшейтуге де мән берілді. Бастапқыда протестанттық қозғалыс болған, бірақ оның ықпалы Рим-католик шіркеуінің де кейбір өкілдеріне тарады, осы уақытта католик басшылары экуменикалық сенімдерге көбірек ашылып, институционалдық құрылымдарға азырақ мән беріп, қарапайым адамдардың руханилығын арттыруға ұмтылған кезде.

Тенденциялар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Америка Құрама Штаттарындағы ұйымдастырылған дін секуляризацияның күшін сезінді. Мега шіркеулер көбейді. Құдайдың Ассамблеясы, Оңтүстік баптистері және Соңғы күнгі қасиеттілер (мормондар) Иса Мәсіх шіркеуі сияқты діни ағымдар кеңінен танымал болды. Үш діни лидер өте ықпалды болды: Мартин Лютер Кинг, Билли Грэм және Папа Иоанн Павел II. Мега шіркеулерге назар аудару себебі қарапайым: 2000 мүшесі бар 10 шіркеу, 200 мүшесі бар 100 шіркеуден гөрі көбірек көзге түседі. Популистік ағымдардың өсуі, дәстүрлі діни ұйымдардың бір уақытта әлсіреуімен бірге жүрді. Бұл үрдіс екіншісінің есесінен болған жоқ (ол бала туу және мүшелерді сақтап қалу көрсеткіштерінің айырмашылығын көрсетті, емес, дін ауыстыруды), бірақ бұқаралық ақпарат құралдары мен көптеген қарапайым адамдар үшін бұл діни күштің күрт артуын білдірді. Протестант шіркеулерінің саны мен ықпалы күрт төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін консервативті христиан дінтері (Оңтүстік баптистері, Миссури синоды лютерандары, Құдай шіркеуі, Пятидесятниктер, қасиеттілік топтары және Назареттер) тез өсіп, бүкіл елге тарады. Осы діндердің кейбіреулері, мысалы Оңтүстік баптистері мен Миссури синоды лютерандары, 1960 жылдардан бастап теологиялық даулар мен жарылыстарға тап болды (LCMS 1970 жылдары жарылып, нәтижесінде Америкадағы Евангелиялық лютеран шіркеуі құрылды, ал SBC өзінің шайқастарына тап болып, Оңтүстік баптистер конвенциясының консервативті жаңғыруына әкелді). Көптеген консервативті шіркеулер "діни оңшылдар" құрамында саяси күшке ие болды. Сонымен қатар, секуляризмнің (үкімет пен заң дінге негізделмеуі керек деген сенімнің) ықпалы күрт өсті, ал консервативті шіркеулер гомосексуалистердің құқықтары, аборт және жаратылыс теориясы сияқты мәселелерде секуляризммен күресіп отырды. Бірнс пен Сегерс аборт мәселесіне қатысты: "Миссури синоды лютерандары мен Оңтүстік баптистер конвенциясы сияқты теологиялық консервативті протестант дінтері Роу шешімін мақұлдамағанын білдірсе де, олар тек 1970 жылдардың ортасы мен соңында ғана саяси белсенділікке кірісті". Шындығында, SBC екі жылдық жиналыста абортты заңдастыруды қолдайтын резолюция қабылдады; 1980 жылға дейін (консервативті жаңғырудың басында) ғана ол өз ұстанымын өзгертті және содан бері оған қарсы резолюциялар қабылдады. Алайда, шіркеулердің саяси қатысуы Моральдық көпшілік және Христиандық коалиция сияқты ұйымдарға белсенді қатысудан бастап, Миссури синоды лютерандарының әлдеқайда жанама және ұйымдастырылмаған тәсілдерін қабылдауға дейін жетті.