Кіріспе

Инфляцияға реттелген немесе сатып алуға болатын тауарлар мен қызметтер мөлшерімен өлшенген жалақылар. Нақты жалақы – инфляцияға реттелген жалақы, немесе, теңдесі ретінде, сатып алуға болатын тауарлар мен қызметтер мөлшерімен өлшенген жалақы. Бұл термин номиналды жалақыдан немесе түзетілмеген жалақыдан өзгеше қолданылады. Тауарлар мен қызметтер бағасының өзгеруін ескергендіктен, нақты жалақы адамның жалақысын оның сатып алу мүмкіндігі тұрғысынан нақтырақ көрсетеді – атап айтқанда, осы жалақыға қанша тауар мен қызмет алуға болады. Дегенмен, нақты жалақының бір кемшілігі бар: ол нақты анықталмаған, себебі инфляция мөлшері (оны тауарлар мен қызметтердің әртүрлі жиынтығына сүйене отырып есептеуге болады) өзі де нақты анықталмаған. Сондықтан, жалақымен сатып алуға болатын тауарлар мен қызметтердің жалпы мөлшері ретінде анықталған нақты жалақы да нақты емес. Бұл салыстырмалы бағалардың өзгеруіне байланысты. Нақты жалақының бір мәнін анықтау қиын болғанымен, кейбір жағдайларда нақты жалақы біркелкі өскенін айтуға болады. Бұл орын алады: өзгерістен кейін жұмыскер бұрын тек қана сатып ала алатын тауарлар мен қызметтердің кез келген жиынтығын сатып ала алады және одан әрі ақшасы қалады. Мұндай жағдайда инфляцияны есептеу әдісіне қарамастан нақты жалақы артады. Атап айтқанда, инфляция кез келген тауарға, қызметке немесе олардың комбинациясына сүйене отырып есептелуі мүмкін, ал нақты жалақы бәрібір өседі. Әрине, бұл нақты жалақының өсуі, төмендеуі немесе өзгермеуі инфляцияны қалай есептеуге байланысты болатын көптеген жағдайларды қалдырады. Бұл жұмыскер бұрын сатып ала алмаған кейбір жиынтықтарды сатып ала алады және одан әрі ақшасы қалады, бірақ сонымен бірге бұрын сатып ала алатын кейбір жиынтықтарды енді сатып ала алмайды. Бұл кейбір бағалар басқаларына қарағанда көбірек өзгеретіндіктен, яғни салыстырмалы бағалар өзгеретіндіктен болады. Түзетілген деректерді қолдану экономикалық талдаудың кейбір түрлерін жүргізуде қажет. Мысалы, екі елдің салыстырмалы экономикалық жетістіктерін бағалау үшін нақты жалақы деректері номиналды деректерге қарағанда пайдалы. Нақты жалақыны ескерудің маңыздылығы бір елдің тарихын зерттегенде де көрінеді. Егер жалақының номиналды деңгейін ғана қарастырсақ, адамдар бұрынғыдан әлдеқайда кедей болған деген қорытындыға келуге болады. Алайда, тұрмыс құны да әлдеқайда төмен болды. Кез келген жылдағы елдің байлығын дұрыс бағалау үшін инфляцияны ескеру қажет, ал нақты жалақыны бір өлшем ретінде пайдалану керек. Жалақыны өлшеудің дәстүрлі әдістерінде қосымша жұмыспен қамту жәрдемақыларын ескермеу немесе жұмыс күшінің құрамының өзгеруіне бейімделмеу сияқты шектеулер бар. Басқаша айтқанда, бұрын әртүрлі заттарды сатып алу үшін қанша уақыт жұмыс істеуге тура келгенін қарастыруға болады, бұл нақты жалақының тауарлар мен қызметтерді сатып алу мүмкіндігі ретінде берілген анықтамасының бір түрі. Мұндай талдау көрсеткендей, көптеген заттарды алу үшін, кем дегенде АҚШ-та, ондаған жылдар бұрынғыдан әлдеқайда аз жұмыс уақыты қажет.

Тенденциялар мен жалақының тұрақсыздығы

Тарихи тұрғыдан алғанда, нақты жалақының өзгеру үрдістері екі кезеңге бөлінеді. Бірінші кезең, тарихтың мальтузиандық кезеңі деп аталады, ол 1800 жыл шамасында басталған жаппай қазіргі заманғы экономикалық өсімге дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл кезеңде нақты жалақы өте баяу өсті, тіпті өспеді де, себебі өнімділіктің артуы көбінесе осы артуды теңестіретін халық санының өсуіне алып келді, нәтижесінде, ұзақ мерзімді перспективада бір адамға шаққан табыс салыстырмалы түрде тұрақты болып қала берді. Екінші кезең, Солоу кезеңі деп аталады, ол 1800 жылдан кейін басталды және өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде болған үлкен технологиялық және қоғамдық жақсартулармен сәйкес келеді. Бұл кезеңде халық санының өсуі шектеулі болды, сондықтан нақты жалақы технология мен өнімділіктің қарқынды өсуімен бірге айтарлықтай жоғарылады. 2008 жылғы экономикалық төмендеуден кейін әлемдік нақты жалақылар тұрақтап, 2013 жылы әлемдік орташа нақты жалақының өсу қарқыны 2% құрады. Африка, Шығыс Еуропа, Орталық Азия және Латын Америкасы 2013 жылы нақты жалақының 0,9%-дан төмен өсуін бастан кешірді, ал Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) дамыған елдері осы кезеңде нақты жалақының 0,2%-ға өсуін тіркеді. (Керісінше, Азия 2006-2013 жылдар аралығында тұрақты түрде 6%-дан астам нақты жалақының өсуін көрсетті.) Халықаралық еңбек ұйымы жалақының тұрақтап қалуы "еңбекке келетін ЖІӨ үлесінің төмендеуіне, ал капиталға, әсіресе дамыған экономикаларда, үлесінің артуына" әкеп соқты деп мәлімдеді, бұл олардың теңдесе өсуі керек деген неоклассикалық экономикалық теорияға қайшы келеді. Алайда, Heritage Foundation бұл мәлімдемелер дұрыс түсіндірілмеген экономикалық статистикаға негізделгенін айтады. Олардың пікірінше, өнімділік 1973-2012 жылдар аралығында 100% өсті, ал жұмыскерлердің жалақысы мен әлеуметтік төлемдерін қамтитын қызметкерлердің жалпы өтемақысы 77%-ға өсті. Экономикалық саясат институты мен Heritage Foundation өз зерттеулерінде инфляцияны түзетудің әртүрлі әдістерін қолданды. Жалақының тұрақтап қалуына себеп болатын факторларға әлеуметтік төлемдердің өсуінен басқа, кәсіби одақтардың әлсіреуі, жұмыс орындарының ұялмауы (соның ішінде бәсекелестікке тыйым салу арқылы) және өндіріс секторында жұмыспен қамтудың төмендеуі жатады. 2016 жылдың маусымынан 2017 жылдың маусымына дейін АҚШ-тағы жалақы 2,5% өсті. Инфляцияны ескергенде, бұл көрсеткіш кезең үшін шамамен 1% өсімді құрайды.

Еуропа

Бельгия, Франция, Германия, Италия және Ұлыбритания елдерінде 1980 жылдардың басындағы еуропалық интеграциядан кейін нақты жалақының күрт өсуі байқалды. [6] Дегенмен, ЭЫДҰ деректері бойынша 2007 мен 2015 жылдар аралығында Ұлыбританияда нақты жалақы 10,4%-ға төмендеді, бұл көрсеткіш Грекиядағы төмендеумен тең. 2014 жылғы зерттеуде жалақының қазіргі кезде жұмыссыздық деңгейінің өзгеруіне күштірек сезімталдығы туралы мәлімделді. Онда Ұлыбританияның 1979-2010 жылдардағы нақты жалақысының ондық шкала бойынша 2003 жылдан бері тоқтап қалғандығы көрсетілді. Оның модельдері 2003 жылға дейін жұмыссыздық деңгейі екі есеге артса, орташа жалақы 7%-ға төмендегенін, ал қазір сол екі есеге арту орташа жалақының 12%-ға төмендеуіне әкеп соқтыратынын анықтады. 2018 жылғы мақалада жалақының тоқтап қалуының басты себебі толық жұмыспен қамтылмағандық екені айтылды. Ол ОЭСР-ді, оның ішінде Ұлыбританияны зерттей келе, жұмыссыздық деңгейінің жиі 2007 жылғы үлкен дағдарысқа дейінгі деңгейге оралғанын анықтады. Алайда, 2017 жылы көптеген елдерде толық жұмыспен қамтылмағандық деңгейі 2007 жылғы көрсеткіштен нашар болды. Сондықтан, төмен жұмыссыздық деңгейі "еңбек нарығындағы кернеуді" жасырады делінеді: оның модельдері толық жұмыспен қамтылмағандықтың жалақымен кері байланыста екенін, бұл Ұлыбританияда да, басқа елдерде де осылай болды.