Жақсылыққа ұмтылыс: Адамдық қасиеттерді дамыту философиясы

Кіріспе

Философиялық ұғым

Этика және құндылықтар теориясында, кемелділік – рухани, психикалық, физикалық және материалдық болмыстың ең жақсы сапасын қол жеткізуге бағытталған ерік-жігердің тұрақтылығы. Томас Хурка перфекционизмді былай сипаттайды:
Бұл моральдық теория жақсы өмір немесе ішкі құндылығы бар өмір туралы түсінікпен басталады. Ол бұл өмірді ерекше жолмен сипаттайды. Кейбір қасиеттер, оның айтуынша, адам табиғатын құрайды немесе адамзаттың мәнін анықтайды – олар адамды адам етеді. Жақсы өмір, одан әрі айтуынша, осы қасиеттерді жоғары деңгейде дамытады немесе адам табиғатының орталық тұсынан нәр алады. Теорияның әртүрлі нұсқалары осы қасиеттердің қандай екендігі туралы пікір келіспеушіліктері болуы мүмкін, сондықтан жақсы өмірдің мазмұны да әртүрлі болуы мүмкін. Бірақ олардың ортақ түсінігі – жақсылықтың мәні, ақырында, адам табиғатының дамуында.

Тарих

Перфекционизм, моральдық теория ретінде, ұзақ тарихқа ие және оны ықпалды философтар қарастырған. Аристотель жақсы өмір (эвдемония) туралы түсінігін айтты. Ол саясат пен саяси құрылымдардың жеке адамдар арасында жақсы өмірді дамытуға көмектесуі керек екенін үйретті; өйткені полис жақсы өмірді ең жақсы деңгейде дамыта алады, сондықтан оны әлеуметтік ұйымның басқа түрлерінен жоғары қою керек. Философ Стэнли Кавелл моральдық кемелділікті адам жетіспейтін, бірақ жетілуге тиіс өзін-өзі іздеуге ұмтылу идеясы ретінде дамытады. Моральдық перфекционистер "Мен өзімнің тағдырыма сай өмір сүріп жатыр ма?" сияқты ежелгі сұрақтардың маңызы зор екенін айтады және біздің міндеттерімізді, көрінетіндей мүмкін емес, бірақ іс жүзінде үлкен талаптарды қоятын жолдармен сипаттайды. Біз мұны осы "мүмкін емес" көзқарасты есімізде ұстағанда ғана "жетілмеген, бірақ жетілуге болатын" өзімізге ұмтыла аламыз. Стенли Кавелл өзінің "Сөздер қалалары: Моральдық өмірдің тіркелімі туралы педагогикалық хаттар" (2005) атты кітабында, 1980 жылдары Гарвард университетінде алғаш оқыған "Моральдық перфекционизм" атты лекциялық курсына негізделген, моральдық кемелділіктің жалпы сипаттамасын береді және ол қабылдап, қорғайтын "Эмерсондық перфекционизм" деп аталатын моральдық кемелділіктің түрін ұсынады. Бұл Имманнуил Канттың әрекеттің дұрыс немесе бұрыс екенін анықтауға мүмкіндік беретін жалпыға бірдей моральдық заң (категориялық императив) бар деген деонтологиялық көзқарасымен салыстырылмайтын моральдық философия теориясы емес, немесе Джон Стюарт Миллдің ең аз зиян келтіретін немесе ең көп адамға ең үлкен пайда әкелетін әрекет жақсы әрекет болып табылады деген утилитаризм көзқарасы емес. Кавелл үшін моральдық перфекционизм – бұл көзқарас немесе ойдың тіркелімі, философия, әдебиет және кинодағы белгілі бір туындыларда тақырыптық түрде көрінетін мораль туралы ойлау тәсілі. Уильям Ротман Кавеллдің идеясын қорытындылай келе, "адам ретіндегі біздің басты міндетіміз – бірден біздің ең терең тілегіміз, өзіміз туралы білсек те, білмесек те, және біздің моральдық міндетіміз – адамгершілікке толырақ айналу, әлемдегі өмірімізде адамгершілігімізді іске асыру, бұл әрқашан басқалардың адамгершілігін бір мезгілде мойындауды қажет етеді (біздің оларды мойындауымыз және олардың бізді мойындауы)." "Сөздер қалалары" Батыс дәстүріндегі ірі философтар – Платон, Аристотель, Иммануил Кант, Ральф Уолдо Эмерсон, Фридрих Ницше, Джон Стюарт Милл, Зигмунд Фрейд және Джон Роулз туралы тарауларды біріктіреді, Кавеллдің моральдық перфекционизмді түсінуін және Уильям Шекспир, Генри Джеймс, Хенрик Ибсен және Джордж Бернард Шоу сияқты суретшілерді қолдайды. Кавелл пікірінше, бұл фильмдер моральдық перфекционизмді (әсіресе Эмерсондық перфекционизмді) көрсетеді. Мысалы, "Бір түнде болды", "Қайғылы шындық" және "Филадельфия оқиғасы" сияқты қайтадан үйлену комедияларындағы жұбайлардың моральдық сұрақтары, Кавелл айтқандай, "олар не істеу керек, не істеуі дұрыс деген сұрақтармен емес, қалай өмір сүру керек, қандай адам болуға ұмтылу керек деген сұрақпен жақсы қалыптастырылған."7

Perfectionism, as a moral theory, has a long history and has been addressed by influential philosophers. Aristotle stated his conception of the good life (eudaimonia). He taught that politics and political structures should promote the good life among individuals; because the polis can best promote the good life, it should be adopted over other forms of social organization. The philosopher Stanley Cavell develops the concept of moral perfectionism as the idea that there is an unattained but attainable self that one ought to strive to reach. Moral perfectionists believe that the ancient questions such as "Am I living as I am supposed to?" make all the difference in the world and they describe the commitment we ought to have in ways that seem, but are not, impossibly demanding. We do so because it is only in the keeping such an "impossible" view in mind that one can strive for one's "unattained but attainable self." In his book Cities of Words: Pedagogical Letters on a Register of the Moral Life (2005), based on a lecture course called "Moral Perfectionism" that he first gave at Harvard University in the 1980s, Stanley Cavell characterizes moral perfectionism in general, and what he calls "Emersonian perfectionism," the form of moral perfectionism he embraces and defends, not as a theory of moral philosophy comparable to Immanuel Kant’s deontological view that there is a universal moral law (the categorical imperative) by which we can rationally determine whether an action is right or wrong, or John Stuart Mill’s utilitarian view that the good action is that which will cause the least harm, or the greatest good for the greatest number. For Cavell, moral perfectionism is an outlook or register of thought, a way of thinking about morality expressed thematically in certain works of philosophy, literature and film. As William Rothman summarizes Cavell's idea, "takes it to be our primary task as human beings—at once our deepest wish, whether or not we know this about ourselves, and our moral obligation—to become more fully human, to realize our humanity in our lives in the world, which always requires the simultaneous acknowledgment of the humanity of others (our acknowledgment of them, and theirs of us)." Cities of Words pairs chapters on major philosophers in the Western tradition, such as Plato, Aristotle, Immanuel Kant, Ralph Waldo Emerson, Friedrich Nietzsche, John Stuart Mill, Sigmund Freud and John Rawls, endorsing Cavell's understanding of moral perfectionism and such artists as William Shakespeare, Henry James, Henrik Ibsen and George Bernard Shaw, with chapters on a film, all but one (A Tale of Winter (1992) by Eric Rohmer) a member of the classical Hollywood genres; what he called "the comedy of remarriage" and "the melodrama of the unknown woman". Cavell's argument is that these films are illustrative of moral perfectionism (and, more specifically, Emersonian perfectionism). The moral questions couples in remarriage comedies like It Happened One Night, The Awful Truth and The Philadelphia Story address in their witty give and take, for example, are, as Cavell puts it, "formulated less well by questions concerning what they ought to do, what it would be best or right for them to do, than by the question how they shall live their lives, what kind of persons they aspire to be. "7

Трансгуманизм

Философ Марк Алан Уокер рационалды кемелдікті трансгуманизмнің негізгі этикалық қағидасы деп санайды немесе олай болуы керек деп тұжырымдайды.