Кіріспе

Шығыс зұлым сиқыршысы – американдық жазушы Л. Франк Баум құраған ойдан туған кейіпкер. Ол маңызды рөлде, бірақ Баумның Оз туралы классикалық балалар романдарының ішінде, әсіресе "Оздың керемет сиқыршысы" (1900) кітабында ғана қысқаша көрінеді. Зұлым сиқыршы – Оздың шығыс бөлігіндегі Мунчкиндер елін басып алып, оларды зорлықпен ұстап, күндіз-түні оған қызмет етуге мәжбүрлеген орта жастағы, қатыгез әйел. Оның сиқырлы күміс туфлілері (1939 жылғы музыкалық фильмде рубинге айналдырылған) көптеген құпия күштерге ие және оның ең қымбат мүлігі еді. Бірінші кітаптың басында Дороти Гейлдің үйі оның үстіне құлап, ол қаза табады. Оның денесі ұнтаққа айналып, сиқырлы туфлілерді Доротиге қалдырып кетеді.

Классикалық Оз кітаптары

Шығыс зұлым сиқыршысы Солтүстік ізгі сиқыршысынан күштірек саналды, бірақ Оңтүстік ізгі сиқыршысы Глиндадай күшті емес. Ол Момбиден де күштірек көрінді, себебі Солтүстік ізгі сиқыршысы Момбиді жеңе алды, бірақ Шығыс сиқыршысын құлатып, Манчкиндерді азат ете алмады. Ол Батыс зұлым сиқыршысымен тікелей туыс емес (кейбір бейімдемелерде көрсетілгендей), бірақ онымен, Солтүстік зұлым сиқыршысымен және Оңтүстік зұлым сиқыршысымен бірігіп, Озды жаулап алып, төрт бөлікке бөліп билеуді жоспарлады, бұл туралы Баумның төртінші «Оз кітабында», «Дороти және Оздағы сиқыршы» (1908) кітабында айтылған. Пасторияның құлауынан кейін, Оздың соңғы өмірлік патшасы, ескі сиқыршы Оздың шығыс бөлігін бағындырып, ондаған жылдар бойы жергілікті Манчкиндерді құлдықта ұстады. Ол Оздың шығыс бөлігіндегі, Манчкиндер елі деп аталатын ормандағы қарапайым шатырда тұрды. Оны әдемі Манчкин қызы Нимми Амиге ие болған қарт әйел параға алды, ол үшін Нимми Ами толық уақытты қызметші болып жұмыс істеді және жергілікті ағаш шебері Ник Чопперге ғашық болды. Әйел оған екі қой мен сиыр сыйлады, егер сиқыршы Нимми Амидің Никке үйленуіне кедергі келтірсе және қарт әйелді тастап кетсе. Сондықтан Шығыс зұлым сиқыршысы Ник Чоппердің балтасын сиқырлауға бел буды. Ол балтаның көмегімен Ник өз дене мүшелерін бірінен соң бірін кесіп тастап, оларды қуыс қалайыдан жасалған мүшелермен ауыстырды, соның салдарынан басынан аяғына дейін қалайдан жасалған адамға айналды. Бұрын адам болған, бірақ қалайыдан жасалған Ник Чоппер енді Нимми Амиді жақсы көруге қажетті сезімдері жоқ деп ойлады, бұл зұлым сиқыршының қалауынша болды. Бір жыл өткен соң, сиқыршы Манчкин шалғырында тағы бір зұлым сиқыр жасау үшін шөптер мен дәмдеуіштер іздеп жүргенде, Доротидің үйі күтпеген жерден аспаннан құлап, Кензастан келген дауылдың салдарынан оны қапысынан қағып өлтірді: "Ол кім еді?" - деп сұрады Дороти. "Ол Шығыс зұлым сиқыршысы, мен айтқандай," - деп жауап берді кішкентай әйел. "Ол көп жылдар бойы барлық Манчкиндерді құлдықта ұстап, оларды күні-түні жұмыс істеуге мәжбүр етті. Енді олар босатылды және сізге осы қызметіңіз үшін риза." Ол кейбір Манчкиндерге (мысалы, Нимми Амидің бұрынғы иесіне және қалайы шебері Ку Клипке) белгілі бір жағдайларда (әдетте ақылға қонымды төлеммен) сиқыршылығымен көмектескен. Оның жасаған өте қатыгездігінің бірі – ағаш шебері Ник Чоппердің балтасын ғана емес, сонымен қатар капитан Файтердің қылышын сиқырлау болды, осының нәтижесінде ол қалайы сарбазға айналды.

Бейімделулер

Шығыс зұлым сиқыршысының көптеген бейімделулері мен сілтемелерінде ол әдетте үйдің астында, тек аяқтары көрінетін әйгілі бейнеде болады. Соңғы кездегі ерекшеліктер – 2005 жылы ABC телеарнасының «Маппеттердің Оз сиқыршысы» және 2013 жылы Disney-дің «Ұлы және құдіретті Оз» фильмдері. Шығыс зұлым сиқыршысы «Оз сиқыршысы» (1939) фильмінде де көрінеді, онда ол Батыс зұлым сиқыршысының қарындасы. Кітаптағыдай, ол Доротидің үйі үстіне құлағанда қайтыс болады. Батыс зұлым сиқыршысы Доротиге әпкесінің өлімі үшін риза болған жоқ. Батыс зұлым сиқыршысы сиқырлы аяқ киімге ие бола алмастан бұрын, Шығыс зұлым сиқыршысының аяқтары жолақты шұлықтары бар сабаққа айналады, олар үйдің астында жоғалады және аяқ киім Доротидің аяғына ауысады. Алғашқы кітапта Батыс зұлым сиқыршысы Шығыстағы аналогының өліміне өкінгенін көрсетпейді, сондай-ақ ол оған ешқандай туыстық байланысы болмаған. Ол тек сиқырлы аяқ киімге қызығушылық танытты (кітапта – «Күміс аяқ киім», 1939 жылы түсірілген фильмде – «Рубин тапочки»). Александр Мелентьевич Волковтың «Зөмірлі қаланың сиқыршысы» романында сиқыршының аты Гингема. 1939 жылғы фильмдегідей, екі зұлым сиқыршы – қарындастар. Ол Сиқырлы елде бүкіл адамзатты жоятын сиқырлы дауыл шақырады. Алайда, Солтүстіктің Жақсы сиқыршысы оның жоспарларын біліп, сиқырды тек бір үйге әсер етіп, Гингеманың басына түсіреді. Баумның кітаптарынан айырмашылығы, ол Мунчкиндердің ресми билеушісі болған кезде, олардың өміріне көп араласпады, тек адамдардан өзіне тамақ жинауды талап етті. Оның тағамы жыландар, қант қызылшалары, жәндіктер және басқа да осындай жек көрінетін жаратылыстар болғандықтан, Мунчкиндер үшін бұл ауыр жүк болды. Гингема атауы Март Лаумердің «Эм әже мен Генри аға» романындағы Шығыс зұлым сиқыршысы үшін де қолданылған. 1974 жылғы Бродвей мюзикліндегі «The Wiz» және оның фильмдегі нұсқасында (1978), Шығыс зұлым сиқыршысы Еввамен («Мәңгі жаман») деп аталады және Доротидің Оздағы оқиғасы басталғанға дейін Манчкиндерді қорқытады. «Ақымақ, ақымақ, ақымақ монстрлер» романында Норманның кавалері граф Дракула мен Клод Көрінбейтін адамға айтқандай, ол Шығыс зұлым сиқыршысы түн ортасында монстрдің тойына торттан шығады деген хабарды естіді. Бұл түн ортасында Шығыс зұлым сиқыршысы (Rhoda Mann дауыстық эффекттері) пайда болып, оның қола таяғымен ұшады. Автор Грегори Магуайрдың «Зұлым: Батыс зұлым сиқыршысының өмірі мен заманы» романында және музыкалық нұсқасында Шығыс зұлым сиқыршысы Нессароз Тропп деп аталатын әдемі, бірақ дене мүгедектігі бар жас әйел ретінде бейнеленген; Несса – Батыс зұлым сиқыршысы Эльфабаның әпкесі, оның парализі әкесінің анасына сүт гүлдерін жеуге тырысуынан (шоуда) немесе анасының өзі екінші баласы Эльфабаның жасыл терісімен туылмауы үшін алған арнайы дәрі-дәрмекті (романда) қабылдауынан туындаған. Әкелерінің сыйлығы болған күміс аяқ киімдерді Эльфаба сәбиге көмектеспей жүруіне мүмкіндік беру үшін сиқырлаған (романда ол қолсыз дүниеге келеді, бұл оның тепе-теңдігіне әсер етеді; музыкалық, сүт гүлдерінен ерте туғанда, оның аяқтары «барлығы батырмаланып», оларды тұрақты түрде сал болып қалдырады). «Оздың белгісіз сиқыршылары» романында Шығыс зұлым сиқыршысы Ескі құм көзі деп аталады. Роджер С. Баумның «Оз арысы мен батылдық белгісі» романында Шығыс зұлым сиқыршысы басты қарсыласы болып табылады. Ол енді ғана Оз еліне келген қорқақ арыстанды Оздың сиқырлы гүлін іздеуге мәжбүрлейді, бұл оның Озды толықтай басып алуына кедергі келтіретін жалғыз нәрсе. Ол тағы да Батыс зұлым сиқыршысының қарындасы болып табылады және оны қарындасы деп жиі айырбастағанда ашуланады. Ол қоңыр шашы мен қара шапаны бар жасыл терілі жұлдыз ретінде бейнеленген. Алайда, ол күміс аяқ киім мен рубин тапочкаларына ие емес, бірақ ол Қанатты маймылдарды басқарады. Кітап 2000 жылы «Оз арыстаны» анимациялық фильміне бейімделген. «Оз арыстаны» фильмінде оның дауысын Линн Редгрейв орындаған. 2007 жылы Turner Entertainment компаниясы Мадам Александрмен бірлесіп, 1939 жылғы фильмдегі басты кейіпкерлерге негізделген McDonald's Happy Meal ойыншықтарын жасады, олардың бірі Шығыс зұлым сиқыршысы болды. Ол сары шашы, жасыл белбеулі қызыл көйлегі және жолақты шұлықтары мен рубин тапочкалары бар қызыл көйлегімен бейнеленген. Ол сондай-ақ Батыс сиқыршысына ұқсас, бірақ қызыл түсті бас киім киіп жүр. «Маппеттердің Оз сиқыршысы» фильмінде Шығыс зұлым сиқыршысын Мисс Пигги ойнайды (барлық сиқыршыларды ойнайды). Ол үйді көтеріп, Манчкиндерді қорқытуға үлгереді, бірақ үй қайтадан оның үстіне құлайды, осы жолы оны өлтіреді. Оның күміс аяқ киімдері Дороти пайдалануы үшін Солтүстіктің Жақсы сиқыршысынан тартылып алынады. Мисс Пиггидің басқа рөлі – өзі. Доротидің саяқатынан бұрын, ол Кермитпен бірге пайда болып, Доротиден құтылуға тырысады. Дороти қайтып келгеннен кейін, ол Маппеттер шоуына оралады. Шығыс зұлым сиқыршысы «Дороти және Оз сиқыршыларында» Сара Ливинг ойнаған. Қызыл және қара көйлекпен, қызыл сүйірт шляпамен киінген, оның терісі қарындасынан аздап жасыл, бірақ барлық жерде шайқас іздері бар және оның көздері қараңғы. Оның сиқырлық заттары – от таяғы, ол Глинда мен Солтүстіктің Жақсы сиқыршысы арасындағы шайқастың ортасында болғанға дейін Доротидің үйі оның үстіне құлайды және оның соңғы сөзі үйді көріп тұрып «Ойбай!» деген. Батыс зұлым сиқыршысы әлі де Доротиді әпкесінің өліміне кінәлі деп есептейді. Сиқыршы 1995 жылы Дениз ван Оутеннің қатысуымен түсірілген британдық «Оз сиқыршысы» телеверсиясында тірі күйінде көрсетілмейді, бірақ ол оның Рубин тапочкаларын көктейлден құлаған қонақтан (Зое Салмонның шағын эпизоды) алғанда алады, ол үйге қайтқысы келгенде, одан кейін ол Манчкиндерді билеу үшін пайдаланады, Доротидің келгені оның уақытынан бұрын аяқталуына себеп болады. 2013 жылғы Disney-дің «Ұлы және құдіретті Оз» фильмінде Шығыс зұлым сиқыршысы Эванора деп аталады және ол басты қарсыласы болып табылады. Оны Рейчел Вайз ойнайды. Осы нұсқада Сиқыршы Батыс зұлым сиқыршысы Теодораның үлкен қарындасы (Мила Кунис) және Озды бақылау үшін Глиндамен, Оңтүстіктің Жақсы сиқыршысымен (Мишель Уильямс) соғыста. Ол бастапқыда өзін Жақсы сиқыршы ретінде көрсетеді және бұрынғы Оз патшасының кеңесшісі болған, оны өлтіріп, өзі Эмеральд қаласын басқаруға келген. Эванора Оскар Диггсті патшаның қызы Глинданы кісі өлтіруге кінәлап алдап, оған Глинда зұлым сиқыршы емес екенін айтады, нәтижесінде Глинда Эмеральд қаласынан қуылды және Оңтүстікке шегінеді. Эванора Оскар Диггске ғашық болған қарындасын манипуляциялайды және соңында Теодораны Зұлым сиқыршыға (Батысқа) айналдырады. Эванора кейінірек Оскардың иллюзиялық әрекеттерінен алданып, Эмеральд қаласынан қуылды. Қашқанда Эванора Глиндамен тақ бөлмесінде кездеседі және екі сиқыршы эпикалық сиқырлы дуэльде шайқасады. Эванора басымдыққа ие болып көрінеді, бірақ Глинда оның күшінің көзі – Эмеральд әшекейін қиратады, нәтижесінде Зұлым сиқыршының жастық және әдемі келбеті қорқынышты қарт әйелге айналады, бұл Глинданың оның шынайы табиғатының көрінісі деп санайды. Ашуға мініп, Эванора Глиндаға шабуыл жасауға тырысады, бірақ ол Глинданың сиқырлы таяғымен тақ бөлмесінен шығарылады. Эванора содан кейін оның соңғы аман қалған қанатты маймылдарымен алысқа қашып кетеді, бірақ Глинданың өзін жеңгені үшін жеке кек алуға ант етеді. Эванора киетін Эмеральд әшекей оған жасыл шағын нұрлар түріндегі күшін саусақтарынан шығаруға мүмкіндік береді. Сиқыршының аяқ киімдері...