Жеймс Брюс: шотланд саяхатшысы, Көк Нілдің бастауын ашқан. Африка, Эфиопия саяхаттары, 1770 жылы Еуропалықтар алғаш рет Нілді зерттеді. Тарих, география.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд саяхатшысы (1730–1794)
Scottish traveller (1730–1794)
Джеймс Брюс Киннерд (14 желтоқсан 1730 – 27 сәуір 1794) – шотланд саяхатшысы және саяхат жазушысы, Көк Нілдің бастауын анықтаған адам. Ол оннан астам жыл Солтүстік Африка мен Эфиопияда өткізіп, 1770 жылы Көк Нілдің Египет және Суданнан бастау алатын жерін табушы алғашқы еуропалық болды.
James Bruce of Kinnaird (14 December 1730 – 27 April 1794) was a Scottish traveller and travel writer who confirmed the source of the Blue Nile. He spent more than a dozen years in North Africa and Ethiopia and in 1770 became the first European to trace the origins of the Blue Nile from Egypt and Sudan.
Ерте өмір
Джеймс Брюс Стирлингширдегі Киннард отбасылық оранында дүниеге келді және Харроу мектебі мен Эдинбург университетінде білім алды. Ол адвокаттыққа дайындалуды бастады, бірақ шарап импорттаушы және саудагердің қызына үйленуі оны осы бизнеске баулыстырды. Оның әйелі 1754 жылдың қазанында, некелескеннен кейін тоғыз ай ішінде қайтыс болды, содан кейін Брюс шарап саудасы аясында Португалия мен Испанияға саяхат жасады. Испаниядағы Эскориалдағы шығыс қолжазбаларын қарастыру оны араб және геэз тілдерін оқуға итермеледі және оның болашақ мансабын анықтады. 1758 жылы әкесінің қайтысы оған Киннард мүлігін иеленуге мүмкіндік берді.
James Bruce was born at the family seat of Kinnaird, Stirlingshire, and educated at Harrow School and Edinburgh University. He began to study for the bar, but his marriage to the daughter of a wine importer and merchant resulted in him entering that business instead. His wife died in October 1754, within nine months of marriage, and Bruce thereafter travelled in Portugal and Spain as part of the wine trade. The examination of oriental manuscripts at the Escorial in Spain led him to the study of Arabic and Geʽez and determined his future career. In 1758, his father's death placed him in possession of the estate of Kinnaird.
Солтүстік Африкаға
1762 жылы Испаниямен соғыс басталғанда ол британ үкіметіне Феррольға шабуыл жасау жоспарын ұсынды. Оның ұсынысы қабылданбады, бірақ ол 2-ші Халифакс графының Альжирдегі британ консулы лауазымына таңдалуына әкелді, сонымен қатар ол елдегі ежелгі қираған жерлерді зерттеу туралы тапсырма алды. Бұл қызығушылық Томас Шоудың (1694–1751) Альжирдегі консулдық шіркеушісі ретінде елге жіберген сипаттамаларынан туды. Алты ай Италияда ежелгі ескерткіштерді зерттегеннен кейін Брюс 1763 жылдың наурыз айында Альжирге жетті. Оның уақытының бәрі дейдің пираттық сотындағы консулдық міндеттерімен өтті, және оған уәделенген көмек көрсетілмеді. Бірақ 1765 жылдың тамызында консулдыққа жаңа консул келген соң, Брюс Барбариядағы римдік қираған жерлерді зерттеуді бастады. Алжирдің шығысындағы көптеген қираған жерлерді зерттегеннен кейін ол Тунистен Триполиге дейін құрлықпен сапар шекті, ал Птолемейдадан Кандияға кемемен жол тартты; бірақ Бенгазиге жақын жерде кеме апатқа ұшырап, ол жағаға жүзуге мәжбүр болды. Соңында ол Критке жетіп, Сидонға дейін теңіз арқылы сапар шекті, Сирия арқылы Пальмира мен Баалбекке барды. Барбария мен Левант аймақтарында саяхаттап жүріп, Брюс зерттеген көптеген қираған жерлердің мұқият суреттерін салды. Сонымен қатар, ол Шығыста дәрігер ретінде қабылдануы үшін жеткілікті медициналық білім алды. Паэз өзінің екі томдық "História da Ethiópia" ("Эфиопия тарихы") еңбегінде Көк Нілдің бастауын сипаттады. Брюс, алайда, оның бұл талабын жоққа шығарды және Паэздің естеліктеріндегі тиісті бөлім Афанасиус Кирхердің жасаған туындысы екенін айтты. Көк Нілдің бастауын 1629 жылы португалдық миссионер Жеронимо Лобо да зерттеді, ол да Паэз сияқты Қызыл теңіз арқылы келді; Брюс Лобоның жазбаларын күмәнді санады, бірақ соңғы зерттеулер Лобоның бастауды сипаттауының толыққанды дұрыс екенін көрсетті. Брюс тіпті Лобо құрлықта жүзе алатын сияқты көрінеді деп (бұл қате) мәлімдеді және Лобо сипаттаған түкіретін кобраның бар екенін де жоққа шығарды.
On the outbreak of war with Spain in 1762, he submitted to the British government a plan for an attack on Ferrol. His suggestion was not adopted, but it led to his selection by the 2nd Earl of Halifax for the post of British consul at Algiers, with a commission to study the ancient ruins in that country, in which interest had been excited by the descriptions sent home by Thomas Shaw (1694–1751), who was consular chaplain at Algiers. Having spent six months in Italy studying antiquities, Bruce reached Algiers in March 1763. The whole of his time was taken up with his consular duties at the piratical court of the dey, and he was kept without the assistance promised. But in August 1765, a successor in the consulate having arrived, Bruce began his exploration of the Roman ruins in Barbary. Having examined many ruins in eastern Algeria, he travelled by land from Tunis to Tripoli, and at Ptolemaida took passage for Candia; but was shipwrecked near Benghazi and had to swim ashore. He eventually reached Crete, and sailing thence to Sidon, travelled through Syria, visiting Palmyra and Baalbek. Throughout his journeyings in Barbary and the Levant, Bruce made careful drawings of the many ruins he examined. He also acquired a sufficient knowledge of medicine to enable him to pass in the East as a physician. Paez described the source of the Blue Nile in his two volume História da Ethiópia ("History of Ethiopia"). Bruce, however, disputed his claim and suggested that the relevant passage in Paez's memoirs had been fabricated by Athanasius Kircher. The source of the Blue Nile was again visited by the Portuguese missionary Jeronimo Lobo in 1629, who like Paez also arrived by the Red Sea route; Bruce sought to discredit the writings of Lobo, but more recent research has shown that Lobo's description of the source was perfectly correct in details. Bruce went as far as to claim (wrongly), that Lobo seemed to be able to sail on land and also denied the existence of a spitting cobra described by Lobo.
Қайтып оралуы
1771 жылы желтоқсанда Гондар қаласынан аттанған Брюс, зор қиындықтарға қарамастан, Сеннар арқылы Нубияға жол тартты, көгілдір Нілді Ақ Нілмен қосылған жерге тапқан алғашқы еуропалық болды. Сеннарда ол тұтқындалып, 25 тамыз күні түні ол тұрған үйге ұрылар шабуыл жасады. Брюс оларды патша Исмаилдің тікелей бұйрығымен емес, бірақ оның білуімен әрекет етеді деп негізді түрде күдіктенді. Ол және оның серіктері Нілдің иілісінің шығыс жағындағы шөлді кезіп өткенде, олар бірге саяхаттауды үміттенген мұсылмандық беделі жоғары Магомет Тоуаштің керуенінің денелеріне тап болды. Оның мәртебесіне қарамастан, олар жергілікті тайпалардың шабуылына ұшырап, тоналып, өлтірілді. 1772 жылы 29 қарашада ол Асванға жетті, содан кейін шөлге қайта оралып, барлық түйелері қырылғандықтан тастап кеткен күнделіктері мен жүктерін қайтарып алды.
Setting out from Gondar in December 1771, Bruce made his way, in spite of enormous difficulties, by Sennar to Nubia, being the first European to trace the Blue Nile to its confluence with the White Nile. Once in Sennar he found himself detained there, and on the night of 25 August the house he was staying in was attacked by thieves, whom Bruce for good reason suspected to be acting with the knowledge, if not on the orders of King Ismai'l. As he and his companions crossed the desert on the eastern side of the bend of the Nile, they came across the corpses of the caravan of the Muslim dignitary Mahomet Towash they had hoped to travel with; despite his status, they had been waylaid, robbed, and killed by the local tribesmen. On 29 November 1772, he reached Aswan, presently returning to the desert to recover his journals and his baggage, which had been abandoned in consequence of the death of all his camels.
Өлім
Брюс өмірінің көп бөлігінде Эдинбургтегі Корольдік милядағы әдемі үйде тұрды, бұл үй бұрын Карнуаттан Джордж Локхарттың меншігінде болған және Локхарт сарайы деп аталған. Өмірінің соңғы жылдарында Брюс едәуір семіз болды. Ол 1794 жылдың 27 сәуірінде, күні бұрын Кинерд үйінің баспалдағынан құлап жарақат алғаннан кейін қайтыс болды. Ол әйелінің қабірінің жанына Ларберт ескі шіркеуінің маңына жерленді. Бұл өте ерекше ескерткіш жергілікті Карон темір зауытында құйма темірден жасалған және шіркеудің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан.
For most of his life Bruce resided in a fine house on the Royal Mile in Edinburgh, previously occupied by George Lockhart of Carnwath and named Lockhart's Court. In his final years, Bruce became very corpulent. He died on 27 April 1794 of injuries sustained when on the previous day he fell down stairs at Kinnaird House. He was buried behind his wife in the Larbert old churchyard. The highly unusual monument was made out of cast iron by the local Carron Ironworks and stands on the south east corner of the churchyard.
Мұра
Брюстің саяхаттары екінші басылымда (1804–05) және үшінші басылымда (1813) жарық көрді. Екі басылымды да Брюстің қағаздарынан Александр Мюррей шығарды, ол Брюстің құнды заманауи өмірбаянын да жазған (1808). Брюстің бірнеше суреттері король Георг III-ге сыйланды және Виндзор сарайындағы корольдік коллекцияда сақталады. Эдвард Уллендорфтың сөзінше, «Осы томдар Брюстің ең үздік еңбектерін қамтиды және 1862 жылы Виктория патшайымының рұқсатымен Антикварлар қоғамына көрсетілгенде, оларды көргендердің барлығы зор әсерде қалды». Брюс Еуропаға эфиопиялық қолжазбалардың таңдаулы жинағын әкелді. «Олар эфиопия тілдерін зерттеуге толыққанды жаңа мүмкіндіктер ашты және осы шығыстану саласын мықты негізге қойды», – деп жазады Уллендорф. «Оның күш-жігері арқылы Еуропаға қанша қолжазба жеткені белгісіз, бірақ қазіргі жазушы кем дегенде жиырма жеті дананы біледі, олардың барлығы эфиопиялық қолжазба өнерінің тамаша үлгілері. Брюс Парижге барып, XV Людовикке Енох кітабының арнайы дайындалған бір данасын сыйлады». Осы қолжазбалардың көпшілігі геэз тілінде, бірақ бір ерекшелігі – Гафат тілінде жазылған «Ән әндері» нұсқасы, ол тіл «бізге осы қолжазбадан ғана белгілі», – дейді Уллендорф. Эфиопиялық қолжазбалардың арасында Енох кітабының үш данасы болды. Апокрифтік мәтін орта ғасырлардан бері Еуропада жоғалып кеткен, тек шіркеу әкелерінің еңбектеріндегі және византиялық хронист Георгий Синкеллдың (IX ғасыр) еңбегінде сақталған грек үзінділерінен басқа. Бұл үзінділер алғаш рет 1606 жылы Джозеф Юстус Скалигермен жарияланды. 16-шы ғасырдың ортасынан бері толық мәтіннің Эфиопияда сақталғаны белгілі болғанмен, қолжазбаны алуға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Үш дананың бірін Брюс 1773 жылы Парижге келген кезде француз Ұлттық кітапханасына патша Людовик XV-ке сыйлады. Екінші данасы бір жылдан кейін Оксфорд университетінің Бодлей кітапханасына тапсырылды, ал үшінші данасын Брюс өзі сақтап, 1794 жылы қайтыс болғаннан кейін Бодлей жинағына қосты. Брюс әкелген үш қолжазба Енох кітабын қазіргі заманда зерттеудің бастауын берді. Брюс сондай-ақ Брюс кодексінде копт тіліндегі сирек гностикалық қолжазбаларды алды, ол «Джу» кітабының жалғыз сақталған данасын қамтиды. Брюстің саяхаттары мен жаңалықтары Британдық Африка қауымдастығының (1788) негізін қалаушыларын Нигер өзенінің бағытын және Тимбукту қаласын анықтау мақсатымен барлауды ынталандырды. Брюстің кейбір әңгімелері Рудольф Распенің «Барон Мюнхгаузеннің таңғажайып оқиғалары» романының дамуына әсер етті.
Bruce's Travels were published in a second edition (1804–05) and a third (1813), both edited from Bruce's papers by Alexander Murray, who also wrote a valuable contemporary biography of Bruce (1808). Several of Bruce's drawings were presented to King George III and are in the royal collection at Windsor Castle. According to Edward Ullendorff, "There is little doubt that those volumes contain the pick of Bruce's work, and when they were shown, in 1862, by permission of Queen Victoria, to the Society of Antiquaries, all who saw them were greatly impressed." Bruce also brought back to Europe a select collection of Ethiopian manuscripts. "They opened up entirely new vistas for the study of Ethiopian languages and placed this branch of Oriental scholarship on a much more secure basis," writes Ullendorff. "It is not known how many MSS. reached Europe through his endeavours, but the present writer is aware of at least twenty seven, all of which are exquisite examples of Ethiopian manuscript art. Bruce presented a fine and specially prepared copy of the Book of Enoch to Louis XV in Paris." While most of these manuscripts are in Ge'ez, one notable exception is a version of the Song of Songs written in Gafat, a language which Ullendorff states "is known to us only from this manuscript." Among the Ethiopian manuscripts were three copies of the Book of Enoch. The apocryphal text had been lost in Europe since the Middle Ages, with the exception of a few quotations in the Church Fathers and some Greek fragments preserved in the work of the Byzantine chronicler George Synkellos (IX sec.) and first published by Joseph Justus Scaliger in 1606. Although it was known since the mid 16th century that the full text was preserved in Ethiopia, any attempt at acquiring the manuscript had failed. Of the three copies, Bruce presented one to King Louis XV on his arrival in Paris in 1773 for the French National Library. The second copy was given a year later to the Bodleian Library at Oxford University, while the third copy was kept by Bruce himself, to be also added to the Bodleian collections after his death in 1794. The three manuscripts brought by Bruce mark the beginning of modern studies on the Book of Enoch. Bruce also acquired rare Gnostic manuscripts in Coptic in the Bruce Codex, which contains the only surviving copy of the Books of Jeu. Bruce's travels and discoveries inspired the founders of the British African Association (1788) in their efforts to promote exploration to discover the course of the Niger and the city of Timbuktu. Some of Bruce's stories influenced the development of Rudolf Raspe's Surprising Adventures of Baron Munchausen.
Кітабының басылымдары
1768-1769, 1770, 1771, 1772 және 1773 жылдары Нілдің бастауын табуға жасалған саяхаттар. Бес томдық, Г. Г. Дж. және Дж. Робинсон, Лондон, 1790 ж. Саяхаттар, ред. Александр Мюррей. Жеті томдық, Лондон: 1805 және 1813 ж. Брюс, Джеймс, Саяхаттар. Қысқартылған нұсқасы. Horizon Press, Нью-Йорк, 1964 жыл.
Travels to Discover the Source of the Nile, In the Years 1768, 1769, 1770, 1771, 1772 and 1773. Five Volumes, G. G. J. and J. Robinson, London, 1790. Travels, ed. Alexander Murray. Seven volumes, London: 1805 and 1813. Bruce, James, Travels. Abridged edition. Horizon Press, New York, 1964.