Кіріспе

Румын тілдерінің салыстырмалы түрде қайта құрылған ата-бабасы Жалпы румын тілі (română comună), сонымен қатар ежелгі румын тілі (străromână) немесе прото-румын тілі (protoromână) деп аталады. Бұл латын тілінен пайда болған және 6-шы немесе 7-ші ғасырдан 10-шы немесе 11-ші ғасырға дейін қазіргі румындардың, аромандардың, меглено румындарының, истро румындарының және Балқан латын халықтарының (влахтардың) ата-бабалары қолданған салыстырмалы түрде қайта құрылған роман тілі. Румын тілінің маманы Мариус Саланың айтуынша, румын, ароман, меглено румын және истро румын тілдерінің латын тілімен салыстырғандағы негізгі тілдік жаңалықтары бір-бірімен ортақ, ал басқа роман тілдерінен ерекшеленеді.

Жалпы румын тіліндегі мәтіннің бірінші үлгісі

Осы кезеңді атап өткенде, үлкен пікірталастар мен қызығушылық тудырған "Торна, Торна Фратре" эпизоды бар. Теофилактіс Симокаттаның тарихында (630), автор τóρνα, τóρνα сөздерін еске алады. Бұл сөздердің контексі – 587 жылы Морис Балқандағы жорықтары барысында генерал Коментиол басшылығымен Хамуста аварларға қарсы византиялық экспедиция. Жорықтың табысы бір жағдайға байланысты: түнгі шеру кезінде жүк тасымалдайтын мал жүгінен құлап қалды. Бұл оның иесі алдынан келе жатқанда болды. Артынан келгендер малдың жүгін сүйреп келе жатқанын көріп, иесіне жүгін түзету үшін кері бұруға айқайлады. Осы оқиға армияда үлкен мазасыздық тудырып, артқа қашуға себеп болды, себебі айқай көпшілікке таныс еді: бұл сөздер сигнал ретінде де қолданылды, жаулар күткеннен де жылдам пайда болғандай сезім тудырды. Армияда үлкен дүрліліс пен шу болды, барлығы қатты айқайлап, бір-бірін кері қайтуға шақырып, елдің тілінде "торна, торна" деп дауыстады, түні ортасында шайқас басталғандай болды. Теофилактан кейін шамамен екі ғасыр өткен соң, осы эпизодты тағы бір византиялық хронист, Теофан Исповедник, өзінің "Хронографиясында" (810–814) қайта баяндайды. Ол τόρνα, τόρνα, φράτρε сөздерін еске алады: Жүк тасымалдайтын мал жүгінен құлап қалды, біреу иесіне оны қайта орнатуға айқайлады, өздерінің тілінде: "torna, torna, fratre". Малдың иесі айқайды естімеді, бірақ адамдар естіп, жау шабуылдап жатыр деп ойлап, қатты айқайлап, жүгіре бастады: "Торна, торна". Бұл үзінділерді алғашқы румын тілінің мысалы ретінде 1774 жылы Иоганн Тунман анықтады. Содан бері ғалымдар арасында осы тіл ерте румын тілінің мысалы ма, әлде византиялық команда ма (латын тілінен шыққан, император Маврикийдің "Стратегиконында" осындай түрінде кездеседі) және "fratre" византиялық сарбаздар арасында кең таралған сәлемдеме ме, деген пікірталас жүріп келеді. Пікірталас негізінен ἐπιχώριoς γλῶσσα (Теофилакт) және πάτριoς φωνή (Теофан) сөздерінің нақты мағынасы төңірегінде айналды. Николае Иорга 1905 жылы Теофилакт мәтініндегі "torna" терминінің екі мағынасын бірінші болып байқады: мал иесінің назарын аудару үшін айқайлау (жергілікті тілде) және армияның көп бөлігінің оны латын тілінен келген әскери команда деп қате түсінуі. Иорга армияның көмекші (τολδον) романизацияланған фракиялықтардан – ἐπιχωρίᾳ τε γλώττ ("жергілікті тіл"/"ата-аналарының тілі") сөйлейтін – және византиялықтардан (стратегиконде расталғандай, латын тілінен шыққан византиялық сөздерді ресми команда ретінде қолданатын этникалық топтар) құралғанын айтады. Бұл көзқарасты кейін грек тарихшысы А. Керамопулос (1939) және Александру Филиппиде (1925) қолдады. Олар "torna" сөзін тек әскери команда ретінде түсінуге болмайды, өйткені ол, хроникаларда көрсетілгендей, "жергілікті" сөз болды, өйткені 600 жылға қарай Византия армиясының көп бөлігі варварлық жалдамалылар мен Балқан түбегіндегі роман халқынан құралған. 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап көптеген румын ғалымдары оны румын тілінің ерте үлгісі деп санайды, мысалы, Ал. Розетти (1960), Петре Ш. Настурел (1956) және И. Глодариу (1964). Латын сөзі "torna" (глагол "torno" етістігінің императивтік түрі) қазіргі румын тілінде "құю" (глагол "turna" етістігінің жұпталған түрі) деген мағынаны білдіреді. Алайда, румын тілінің ежелгі немесе ерте кезеңінде бұл глагол "қайту" немесе "кері оралу" мағынасын да білдірген, және бұл мағына қазіргі ароман тіліндегі "tornu" глаголында және қазіргі румын тіліндегі кейбір туынды сөздерде сақталған (мысалы: înturna "қайту, бұрылу", răsturna "айналдыру, құлату").