Кіріспе
Хунн тілі немесе хун тілі – хун империясында, Шығыс және Орталық Еуропаға шабуыл жасаған, Паннониялық Шығыс Еуропаның көп бөлігін билеген әртүрлі, көп ұлтты тайпалық конфедерацияда қолданылған тіл. Хун империясының ішінде түрлі тілдерде сөйленген. Приск жазған бір мәліметте хун тілі гот тілімен және хунндар бағындырған басқа тайпалардың тілдерімен бірге қолданылғаны айтылған. Хун тіліндегі жазулар немесе толық сөйлемдер сақталмағандықтан, куәландырылған мәтіндік қор өте шектеулі, ол грек және латын деректеріндегі жеке есімдерден тұрады. Хун тілінің жіктелуі бойынша бір пікірге келмейді, бірақ осы есімдердің шығу тегіне байланысты түркі, моңғол, иран және енисей тілдерімен, сондай-ақ түрлі үнді-еуропа тілдерімен салыстырылды. Басқа ғалымдар қолда бар дәлелдерді шешуші емес деп санайды, сондықтан хун тілін жіктеу мүмкін емес деп есептейді. Р. Л. Трасктің сөзіне қарағанда, хун тілі жойылған.
The Hunnic language, or Hunnish, was the language spoken by Huns in the Hunnic Empire, a heterogeneous, multi ethnic tribal confederation which invaded Eastern and Central Europe, and ruled most of Pannonian Eastern Europe, during the 4th and 5th centuries CE. A variety of languages were spoken within the Hun Empire. A contemporary report by Priscus has that Hunnish was spoken alongside Gothic and the languages of other tribes subjugated by the Huns. As no inscriptions or whole sentences in the Hunnic language have been preserved, the attested corpus is very limited, consisting almost entirely of proper names in Greek and Latin sources. There is no consensus on the classification of the Hunnish language, but due to the origin of these proper names it has been compared with Turkic, Mongolic, Iranian, and Yeniseian languages, and with various Indo European languages. Other scholars consider the available evidence inconclusive and the Hunnish language therefore unclassifiable. According to R. L. Trask, the Hunnic language is extinct.
Мүмкіндіктері
Шығыс Еуропаға шабуылдап келген көшпелі халықтардың көптеген толқындары әртүрлі тіл отбасыларына жататын тілдерде сөйлегені мәлім. Хун тілінің қай тілдермен туыс екені жөнінде бірнеше болжам айтылды, алайда жалпы келісімге қол жеткізілген жоқ.
Сыныптастыруға келмейтін
Кішкентай корпусты ескере отырып, көптеген ғалымдар ғұн тілін, егер қосымша дәлелдер табылмаса, жіктеуге келмейтін тіл деп санайды. Андраш Рона-Тас "ақпарат көздері өте сирек және көбінесе бір-бірімен қайшы келеді" деп мәлімдеген.
Түркі немесе алтай тілдері
Бірқатар тарихшылар мен тіл білімі мамандары, соның ішінде Карл Генрих Менгеш және Омельян Прицак, жеке есімдердің хунн тілін тек қана алтай тілдері тобымен байланыстыруға мүмкіндік беретінін айтады, бірақ алтай тілдері тобының өзі кеңінен күмәнді тілдер отбасы болып саналады. Менгеш тілдік деректерге қатысты сақтық танытса да, оның пікірінше, ғұндарды түрік немесе түріктерге жақын санауға этнологиялық негіздер бар. Менгеш сондай-ақ ғұндар монғол немесе тунгус тілінде сөйлеген болуы мүмкін екенін, немесе монғол және түрік тілдерінің арасындағы тілде сөйлегенін ұсынады. Прицак сақталған 33 хунн аты-жөнін талдап, былай деді: «Бұл түрік тілі емес, түрік және монғол тілдерінің арасындағы тіл, бірақ ықтималда, соңғысына қарағанда бұрынғысына жақын. Бұл тіл болгар тілімен және қазіргі чуваш тілімен тығыз байланысты болды, сонымен қатар түрік тілінің осман және якут диалекттерімен лексикалық және морфологиялық жағынан маңызды байланыстары болды». Савельев Жонгтың (2020) сөзінше, «дәстүрлі және басым көзқарас [ ] сионггу және/немесе ғұндар түрік немесе кем дегенде алтай тілінде сөйлеген». Отто Мэнчен Хельфеннің пікірінше, ғұндардың көптеген тайпалық және жеке есімдері түрік тілдерінен шыққан сияқты, бұл тілдің түрік екенін көрсетеді. Хён Джин Ким да осыған ұқсас қорытындыға келді: «Бізге белгілі есімдердің көпшілігі түрік тілінде болғандықтан, ғұндардың элитасы негізінен түрік тілінде сөйлеген болуы мүмкін». Денис Синор хунн тілін толығымен жіктеуге қабілетімізге күмәнмен қараса да, ғұнн элитасының бір бөлігі түрік тілінде сөйлегенін айтады, бірақ кейбір хунн есімдерінің түрік тілінде болуы мүмкін емес екенін атап өтеді. Тарихшы Питер Хизер 1995 жылы түрік тілі гипотезасын «ең жақсы болжам» деп қолдағанмен, кейін күмән білдірді, 2010 жылы «шындық - біз ғұндардың қандай тілде сөйлегенін білмейміз және, мүмкін, ешқашан білмейміз» деді. Савельев және Жонг да «хунн есімдерінің түрік тіліндегі бұрынғы этимологияларының көпшілігі нақты емес, сондықтан осы деректердің негізінде нақты қорытынды жасау мүмкін емес» деп атап өтті.
Енисей
Кейбір ғалымдар, ең әйгілісі Лахос Лигети (1950/51) және Эдвин Г. Пуллейбланк (1962) – Сібір тілдері, әсіресе Кет тілі (енисей тілдері отбасының мүшесі) сионғу және/немесе гунн тілдерінің маңызды көзі (немесе тіпті тілдік ядросы) болуы мүмкін деп санайды. Эдвин Г. Пуллейбланк алғаш ұсынған, сионғу тілі енисей тілдеріне жатады деген теория, Александр Вовиннің Кот және Пумпокол сөздіктерін пайдаланып жасаған дәлдеуімен нығайтылды. 2013 жылы Хён Джин Ким гунндардың Чағатай хандығы сияқты тілдік өзгеріске ұшырағанын, динлинг немесе тиеле тайпаларын сіңіргеннен кейін енисей тілінен оғыз түркі тіліне ауысқанын айтты. Vajda (және авторлар, 2013) гунндардың үстем элитасы енисей тілінде сөйлегенін және аймақтағы басқа тілдерге әсер еткенін ұсынды. Енисей халқы кейінірек түркі және моңғол тайпаларымен сіңірілген болуы мүмкін. Александр Савельев және Чоунквон Чжон Пуллейбланктің енисейлік теориясын сынап, көбінесе сенімдірек көрінетін енисей сөздерінің сионғу және енисейліктерге бөгде ортақ мәдени лексика болуы мүмкін екенін көрсетті.
Үнді-еуропалық
Ежелгі дереккөздердегі "хундық" деп сипатталған үш сөздің бәрі де индоевропалық болып көрінеді. Бірқатар ғалымдар герман тілі, мүмкін гот тілі, басқа бір хун тілімен бірге хун империясының лингва-франкасы ретінде болған болуы мүмкін деп болжайды. Maenchen Helfen медос және камос сөздерінің герман текті болуы мүмкін екенін ұсынады. Ол Атилла, Бледа, Лаударикус, Онегезиус, Рагнарис және Руга есімдері германдықтарға тән, ал Heather Скоттас және Берихус есімдерін де қосады. Ким Руга, Аттила және Бледа есімдерінің германдық этимологиясына күмән келтіріп, "түркілік этимологияларға қарағанда ықтимал" дейді. Басқа жерде ол хун есімдерін германшалаудың хун империясының батыс бөлігіндегі хун элитасының саясаты болуы мүмкін екенін айтады. Maenchen Helfen кейбір есімдерді иран тіліне тән деп жіктеді. Кристофер Атвуд хун атауының этимологиясын түсіндіре отырып, "олардың мемлекеті немесе конфедерациясы соғди/бактрийлік [иран тілді] көшбасшылық пен ұйымдастырудың нәтижесі ретінде қаралуы керек" деп дәлелдейді. Хундықтардың құрамында иран тілді аландар мен сарматтар болған. Maenchen Helfen ирандық есімдердің парсылардан алынғанын айтады және 5-ғасырға дейін есімдерді таба алмайды, бұл аландардың Атилла империясында аз ықпал еткенін көрсетеді. Алайда Ким хун арасында иран тілділердің көп болуын жақтады. Страва сөзінің славян тілінен шыққандығы және хун арасында славян тілділердің болғанын көрсететіні айтылады. Алайда Питер Heather бұл сөздің "Атилла империясындағы құжаттамасы жоқ славяндардың маңызды рөл атқарғаны туралы мәлімдемелерге негіз бола алмайды" дейді. 19-ғасырдағы кейбір орыс ғалымдары хунның барлығы славян тілінде сөйлегенін айтқан.
Орал
XIX ғасырда кейбір ғалымдар, мысалы неміс синологы Юлиус Генрих Клапрот, ғұндардың фин-угор тілдер тобына жататын тілде сөйлегенін және оларды ежелгі венгрлермен байланыстырған.
Мүмкін сценарийлер
Хун тілінің жазбаша түрі болған болуы мүмкін және ол әлі де артефакттар арқылы анықталуы мүмкін. Приск ғұн хатшылары қашқындардың есімдерін жазбаша тізімнен оқып шығарғанын хабарлады. Франц Альтейм бұл грек немесе латын емес, болгарлардың оғұз тіліне ұқсас жазу болды деп санайды. Ол рундарды Орталық Азиядан ғұндар Еуропаға әкелгенін және олардың ғұн (оғұз түркі) тіліндегі ежелгі соғд жазуының бейімделген түрі болғанын айтты. Захария Ретор 507/508 жылдары Арран епископы Кардустың Кавказ ғұндарының жеріне жеті жылға барып, ғұн тілінде жазылған кітаптармен оралғанын жазды. Шыоңну Сяньбей рундық жүйесі болды ма жоқ па деген пікірталас бар, ол 8 ғасырда көне түркі жазуына бастау берген кең еуразиялық жазудың бір бөлігі болуы мүмкін.