Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тамаққа қолдануға немесе ұстауға тыйым салынған жануар
Animal whose consumption or handling is taboo
Кейбір діндерде, таза емес жануар – тамаққа қолдануға немесе ұстауға тыйым салынған жануар болып табылады. Осы діндерге сәйкес, мұндай жануарларды ұстаған адамдар өздерінің таза еместігінен құтылу үшін міндетті түрде тазару рәсімін орындауы керек.
In some religions, an unclean animal is an animal whose consumption or handling is taboo. According to these religions, persons who handle such animals may need to ritually purify themselves to get rid of their uncleanliness.
Иудаизм
Яһуди дінінде "таза емес жануарлар" ұғымы, яһудилерге қандай тағамдарға рұқсат етілетінін (кошер) немесе тыйым салынатынын анықтайтын яһуди заңдарының бөлігі – Кашрутта маңызды рөл атқарады. Бұл заңдар Тораның Леуіліктер және Екінші заң кітаптарына, сондай-ақ раввиндік түсіндірмелердің (Талмуд) кең жинағына негізделген. "Таза емес" жануарлар туралы айтылуы Жаратылыс кітабында да кездеседі, онда Нұхқа "таза және таза емес жануарлардың, құстардың және жер бетінде қозғалатын барлық тіршілік иелерінің" түрлерін Кемеге әкелу тапсырылған. Торада кейбір жануарлар нақты түрде таза немесе арам деп аталады, ал басқалары анатомиялық ерекшеліктері немесе басқа да критерийлер бойынша жіктеледі. Кейде Киелі кітаптағы еврей тіліндегі жануарлардың атауларының нақты мағынасы күмәнді болады. Яһуди тамақтану заңдарына сәйкес, жануардың "таза" болуы үшін ол белгілі бір кемшіліктерден бос болуы керек, сонымен қатар оны нақты ережелерге сәйкес сойып, тазалау қажет (Шехита). Таза емес немесе дұрыс сойылмаған жануардың кез келген өнімі де кошер емес болып саналады. Мысалы, жануарлардың желатинінен қашқару қалыпты жағдай, бірақ соңғы кезде кошер желатині (сиырдан немесе кошер ережелері бойынша дайындалған балықтан) қолжетімді болды. Шеллақтың мәртебесі әлі де даулы. Тыйымдар таза жануарлардың белгілі бір бөліктеріне де қатысты, мысалы, қанға, кейбір майлы тіндерге және семіздік нервтеріне. Соңында, жануардың етін сол жануардың сүтімен немесе сүт өнімдерімен пісіруге тыйым салынады, осы ереженің бұзылмауы үшін ет және сүт өнімдеріне арналған бөлек ас үй құралдарын пайдалану дәстүрлі практикаға айналды.
In Judaism, the concept of "impure animals" plays a prominent role in the Kashrut, the part of Jewish law that specifies which foods are allowed (kosher) or forbidden to Jews. These laws are based upon the Books of Leviticus and Deuteronomy of the Torah and in the extensive body of rabbinical commentaries (the Talmud). The concept of unclean animals is also mentioned in the Book of Genesis, when Noah is instructed to bring into the Ark all sorts "of pure beasts, and of beasts that are impure, and of fowls, and of every thing that creepeth upon the earth". In the Torah, some animals are explicitly named as pure or impure, while others are classified by anatomical characteristics or other criteria. In some cases, there is some doubt as to the precise meaning of the Biblical Hebrew animal name. According to Jewish dietary laws, to be "pure" an animal must also be free from certain defects and must be slaughtered and cleaned according to specific regulations (Shechita). Any product of an impure or improperly slaughtered animal is also non kosher. Animal gelatin, for example, has been avoided, although recently kosher gelatin (from cows or from fish prepared according to kosher regulations) has become available. ; the status of shellac is controversial. The prohibitions also extend to certain parts of pure animals, such as blood, certain fat tissues, and the sciatic nerves. Finally, it is forbidden to cook the meat of an animal in the milk or dairy product of that same animal, which has in turn led to the traditional practice of using separate complete sets of kitchen utensils for meat and dairy so as to totally ensure this rule is not broken.
Жануарларды жіктеу
Тора жануарларды заманауи ғылыми категорияларға, мысалы, сүтқоректілер, балықтар, бауырымен жорғалаушылар, құстар сияқты топтарға жіктемейді. Керісінше, діни категорияларға – құрлықта өмір сүретін жануарлар (жердегі сүтқоректілер, ұша алмайтын құстар, құрлықтағы бауырымен жорғалаушылар және т.б.), ұшатын жануарлар (құстар, жәндіктер, жарғанаттар сияқты ұшатын сүтқоректілер) жатады. Осы діни категориялардың әрқайсысына ғылыми категориялардың кем дегенде екі немесе одан да көп түрі кіретіндіктен, сүтқоректілерге, құстарға, бауырымен жорғалаушыларға немесе балықтарға қатысты жалпы кашрут ережелері жоқ. Дегенмен, осы жануарлар кластарының әрқайсысына қатысты ережелерді Киелі кітап талаптарынан тудыруға болады.
The Torah does not classify animals under modern scientific categories such as mammals, fish, reptiles, birds, etc. Rather, the religious categories are land dwelling animals (land mammals, flightless birds, and land reptiles, etc. ), flying animals (birds, insects, flying mammals such as bats), and given that each of these religious categories of animals includes species of at least two or more of each scientific categories of animals, there is no general kashrut rules relating per se to mammals, birds, reptiles, or fish. However, rules for each of these classes of animals can be extrapolated from the biblical requirements.
Сүтқоректілер
Тора бойынша, шөп шағып, кеудесін қайталайтын және тырнағы бар құрлықтағы жануарлар кошер саналады. Осы талаптарға сәйкес, кез келген кошер құрлықтағы жануар тек сүтқоректі болуы мүмкін, бірақ одан да тек плаценталы және қатаң түрде шөпқоректі (барлықта жейтін немесе етқоректі емес) сүтқоректілер ғана рұқсат етіледі, олар кеудесін қайталайды және сонымен қатар тырнақтары бар, мысалы, ірі қара мал (сиырлар, бизондар, бұқалар, яктар және т.б.), қой, ешкі, бұғы, антилопа және жирафтар; ешбір еврей қауымында жирафты жеу дәстүрі жоқ. Тора құрлықта немесе басқа жерде тіршілік ететін барлық басқа сүтқоректілерге тыйым салады, соның ішінде тышқан сияқты «жаяу жүретін жануарлар» және жарғақтардың әртүрлі түрлері сияқты ұшатын сүтқоректілер. Сондай-ақ, киттер, дельфиндер, теңіз түлкілері және дугонгтар сияқты суға байланысты сүтқоректілерге де тыйым салынған, өйткені олардың су жануарының кошер болуы үшін қажетті қанаттары мен қабыршақтары жоқ. Құрлықта тіршілік ететін сүтқоректілердің кошер құрлықтағы жануарлардың екі белгісінің тек біреуі ғана болса, мысалы, кеудесін қайталайтын, бірақ тырнағы жоқ түйе немесе тырнағы бар, бірақ кеудесін қайталай алмайтын шошқа кошер емес. Осы екі жануар нақты айтылған. Осы шарттарды ескере отырып, сүтқоректі емес құрлықта кошер жануарлар жоқ.
According to the Torah, land dwelling animals that both chew the cud (ruminate) and have cloven hooves, are kosher. By these requirements, any land dwelling animal that is kosher can only possibly be a mammal, but even then, permitted are only those mammals that are placentals and strictly herbivorous (not omnivores nor carnivores) that both ruminate and also have cloven hooves, such as bovines (cattle/cows, bison, buffalos, yak, etc. ), sheep, goats, deer, antelope, and giraffes; there is no tradition for the consumption of giraffe by any Jewish community. All other mammals, land dwelling or otherwise, are forbidden by the Torah, including "crawling creatures" such as mice, and flying mammals such as the various species of bats. Also forbidden are water bound mammals, such as whales, dolphins, seals, and dugongs, as they do not have the characteristics required of water bound creatures to be kosher; the creature must possess both fins and scales to be kosher. Land dwelling mammals possessing only one of the two characteristics of kosher land dwellers, such as the camel who ruminates but has no cloven hooves or the pig who possesses cloven hooves but does not ruminate, are not kosher. These two animals are cited explicitly. Given these conditions, there is no kosher land dwelling non mammal.
Балық
Леуіліктер 11:9–10 (KJV) бойынша, суда ("теңізде және өзендерде") тіршілік ететін, қанаттары мен қабыршақтары бар кез келген нәрсені жеуге рұқсат етіледі. Осы талаптарға сәйкес, балықтар ғана суда мекендейтін кошер жануарлар болып табылады. Қанаттары мен қабыршақтары бар барлық жануарларда эндоскелет және жабыршықтар да болады, сондықтан өкпесі немесе экзоскелеті бар жануарлар кошер емес. Барлық қабыршақты балықтарда қанаттары да болады, демек, қабыршақтары бар кез келген су жануары кошер болып саналады.
According to Leviticus 11:9–10 (KJV), anything that comes from the water ("in the seas, and in the rivers") that has both fin and scales may be eaten. By these requirements, fish are the only possible kosher water dwelling creatures. Because all creatures possessing both fins and scales also possess an endoskeleton and gills, any creature possessing lung or an exoskeleton is not kosher. As every fish possessing scales also possesses fins, any water dwelling creature possessing scales is kosher.
Құрт-құмырсқалар
Леуіліктер 11:20–23 (KJV) қайсы жәндіктерді жеуге болмайтынын егжей-тегжейлі сипаттайды, бірақ барлық жәндіктер қателікпен жеуден сақтану үшін таза емес деп есептеледі. Бірақ, кейбір Йемендік еврей қауымдастықтарында дәстүрлі түрде кошер саналатын белгілі бір шегірткелерге (Schistocerca gregaria) рұхсат етіледі. Бал араларынан жасалмайтындықтан, бал кошер деп есептеледі.
Leviticus 11:20–23 (KJV) details which insects are not to be eaten, though all insects are considered impure to avoid mistaken consumption. An exception is made for certain locusts (Schistocerca gregaria), which are traditionally considered kosher by some Yemenite Jewish communities. Bees' honey is considered kosher as the honey is not made of bees.
Христиандық
Христиандық діннің алғашқы кезеңдерінде, жаңа мүшелердің яһуди әдет-ғұрыптарын (соның ішінде сүндеттеу және тамақтану ережелерін) сақтау керек пе, жоқ па деген мәселе талқыланды. Иерусалим кеңесінің баяндамасына сәйкес, толық сақтауды жақтағандар мен либералды көзқарас ұстанғандар арасында келісімге келді. Келісім бойынша, жаңа өзге ұлттан келген христиандарға «тек қана мына қажетті нәрселерден ауыртпалық түсірмеу керек: пішіндік құдайларға шалынған еттен, қаннан, мойны бұрылған еттен және жыныстық заңбұзушылықтан тыйылу». Христиандардың көпшілігі Ескі Келісімдегі тамақтану шектеулері Мәсіхтің Жаңа Келісімімен жойылды деген пікірде, бұл суперсессионизм деп аталады. Алайда, Тораға бағынушы христиандар бар, олар осы ережелерді әлі де сақтау керек деп санайды. Мысалы, Жетінші күндік адвентистер либералды көзқарас алкоголь, темекі, егеуқұйрықтар мен тарақандарды «таза тамақ» деп қабылдауға әкелуі мүмкін дейді; сондай-ақ, Құдай бір нәрсені жек көріп жариялап, кейіннен өз ойын өзгертеді деп есептемейді. Қатаң көзқарас жақтастары Петірдің Елшілердің істері 10:5-10 аятындағы көруінің түсіндірілуіне қарсы шығып, Құдай оған тек өзге ұлттарды «ласты» деп атамауды бұйырды, себебі құтқарылу оларға да берілгенін мәлімдейді. Бұл туралы Петір осы тараудың 28-аятында нақты айтады («бірақ Құдай маған ешбір адамды ортақ немесе лас деп атамау керектігін көрсетті»). Елшілердің істері 10:14-те Петір «ортақ» (грекше: κοινόν, koinón) және «ласты» (грекше: ακάθαρτον, akátharton) ерекшелейді, ал Құдай келесі аятта: «Құдай тазалаған нәрсені сендер «ортақ» [грекше: κοίνου, koínou] деп атамаңдар» деп жауап береді. Тораға бағынушы топтардың қазіргі заманғы мысалы – Жетінші күндік адвентистер шіркеуі, оның негізін қалаушыларының бірі Эллен Г. Уайт вегетариандыққа жақтас болған. Көптеген Жетінші күндік адвентистер денсаулық үшін ет жемейді, бірақ вегетариандық міндетті емес. Құдай Біріккен шіркеуінің мүшелері, сондай-ақ басқа да сенбі күнін сақтайтын шіркеулер де лас жануарлардың етін жеуге болмайды деп санайды.
In the very early days of Christianity it was debated if converts ought to follow Jewish customs (including circumcision and dietary laws) or not. According to the account of the Council of Jerusalem in , a compromise was reached between those who wanted full compliance and those who favored a more liberal view. It was agreed that the converted Gentiles would have to bear "no greater burden than these necessary things: that ye abstain from meats offered to idols, and from blood, and from things strangled, and from fornication". While the majority of Christians agree that the dietary restrictions of the Old Testament were lifted with Christ's New Covenant, a view known as supersessionism, there are Torah submissive Christians who believe that they should still be observed. Some, like the Seventh day Adventists, argue that the liberal view would imply the acceptance even of alcohol, tobacco, rats and roaches as "clean food"; and that God never declares something an abomination and then changes his mind. Supporters of the stricter view have also disputed the interpretation of Peter's vision Acts 10:5 10 (KJV), claiming that God was merely instructing him not to refer to Gentiles as "unclean" since salvation had been extended to them. This is expressly stated by Peter later in the chapter at Acts 10:28 ("but God hath shewed me that I should not call any man common or unclean.") In Acts 10:14 Peter makes a distinction between "common" (Greek: κοινόν, koinón) and "unclean" (Greek: ακάθαρτον, akátharton) to which God replies in the next verse "What God hath cleansed, that call not thou common [Greek: κοίνου, koínou]". One modern example of a Torah submissive group is the Seventh day Adventist Church, whose co founder Ellen G. White was a proponent of vegetarianism. Many Seventh day Adventists avoid meat for health reasons, although vegetarianism is not a requirement. Members of the United Church of God as well as other Sabbath keeping Churches also believe in not consuming the meat from unclean animals.
Жетінші күндік адвентистер
Адвентистер «денсаулық туралы хабарды» ұсынуымен танымал, ол вегетариандыққа шақырады және кошерлік заңдарды сақтауды талап етеді, әсіресе Леуіліктер кітабының 11-тарауында сипатталған кошерлік тағамдарды тұтынуды, яғни шошқа етінен, моллюскалардан және «ласы» деп қарастырылған басқа да жануарлардан бас тартуды білдіреді.
Adventists are known for presenting a "health message" that advocates vegetarianism and expects adherence to the kosher laws, particularly the consumption of kosher foods described in Leviticus 11, meaning abstinence from pork, shellfish, and other animals proscribed as "unclean".
Эфиопиялық және Эритреялық православиелік тевахедо шіркеулері
Эфиопиялық және Эритреялық православиелік Тевахедо шіркеулерінде кошер диеталары ұсынылады, ал кошер емес диеталар екі шіркеуде де қатаң түрде тыйым салынған. Екі шіркеу де шошқа және кошер емес жануарлардан алынған етті тұтынуға тыйым салады.
In both the Ethiopian and Eritrean Orthodox Tewahedo churches kosher diets are advocated for, and non kosher diets are strictly forbidden in both the churches, meat coming from swine and non kosher animals are restricted by both churches.
Ислам діні
Ислам дінінде бірнеше жануарлар таза емес деп есептеледі және оларды жеу күнә (харам), тек қажеттілік туған жағдайда ғана; ал қалғандары дұрыс әдіспен сойылған және Алланың атынан нығмет тіленген жағдайда (халал) рұқсат етіледі. Құранда "шошқаның еті" жеуге тыйым салынған. Құранда басқа "ласты жануарлар" нақты айтылмаған. Егер адам ислам дініне кірсе, Алла оған "жақсы нәрселерді адал етеді және жаман нәрселерден тыяды, оның үстіне ауыр жүктерін және мойнына салынған құлшылықтарды жеңілдетеді". Басқа жануарлар үшін, оның өлу жолына ерекше мән беріледі: қан мен өлік ("өлген ет"), сондай-ақ "үркітіп өлтірген, күшті соққы салған, биік жерден құлап өлген немесе мүйізден қадалған" жануарларға тыйым салынған.
In Islam several animals are considered unclean and their consumption is sinful (harām), except in case of necessity; while others are permitted (halāl), as long as they are slaughtered in the proper manner and with blessings given to God. The Quran expressly forbids consumption of "the flesh of swine" There are no other "impure animals" explicitly named in the Qur'an. If someone converts to Islam, Allah "allows them as lawful what is good and prohibits them from what is bad; he releases them from their heavy burdens and from the yokes that were upon them". For other animals, great importance is given to the manner of its death: forbidden are blood and carrion ("dead meat"), and any animal that has been "killed by strangling, or by a violent blow, or by a headlong fall, or by being gored to death".
Иттер
Сунни ғалымдарының көпшілігінің пікірінше, шаруалар, аңшылар және шопандар иттерді аң аулау және күзету үшін ұстауы мүмкін. Құранда оқу-жаттығудан өткен иттердің аулаған нәрсесін жеуге рұқсат етіледі. Бедуиндер арасында салуки тұқымдас иттер жолдас ретінде бағаланады және тіпті шатырларға кіруге де рұқсат етіледі.
According to the majority of Sunni scholars, dogs can be owned by farmers, hunters, and shepherds for the purpose of hunting and guarding and the Qur'an states that it is permissible to eat what trained dogs catch. Among the Bedouin, the saluki dogs are cherished as companions and allowed in the tents.