Кіріспе

Полоцк князі (1044–1101) және Киев князі (1068–1069)

Всеслав Брячиславич (1029 – 24 сәуір 1101; сондай-ақ Всеслав Сиқыршы немесе Всеслав Көргіш деп те аталады) – Полоцк князі (1044–1101) және Киевтің Ұлы князі (1068–1069) болған. Ростислав Владимирович және воевода Вышатамен бірге олар Ярославичтердің үштік билігіне қарсы коалиция құрды. 11 ғасырдың ортасында салынған Полоцк Киелі Даналық соборы – оның билігінен қалған ең тұрақты ескерткіштердің бірі және Беларусьтегі ең көне тас ғимарат.

Өмірбаян

Всеслав – Полоцк және Витебск князьдері Брячислав Изяславичтің ұлы, сондықтан Киевтің Владимир I-і мен Полоцк Рогнедасының шөбересі болды. Ол шамамен 1029–1030 жылдары Полоцкте (крещениеде Василий есімімен) дүниеге келді және 1060 жылдары үйленді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін 1044 жылы Полоцк тағына отырды. 1093 жылдан бері ол Рурик әулетінің ең үлкен мүшесі болғанымен, әкесі Киевте князь болмағандықтан, Всеслав ұлы князьдік мұрагерлікке кіргізілмеді (қуылды). Шындығында, ол Ярославтан тарамаған Русьтегі жалғыз маңызды князь болғандықтан, Саймон Франклин мен Джонатан Шепардтың пікірінше, ол «іштен сырттан келген» еді.

Астананы, Ярославтың үш ұлы ұстап тұрған, басып алуға мүмкіндік таппаған Всеслав Киев Русінің солтүстік аймақтарын тонауға кірісті. 1065 жылы Псковты қоршауға алды, бірақ қайтарып тартты. 1066–1067 жылдардың қысында Ұлы Новгородты тонап, өртеп жіберді, Әулие Даналық соборынан қоңырау мен басқа да діни заттарды алып, Полоцктегі сол аттас соборды безендіру үшін әкелді. Оның шабуылы Ярославтың ұлдарын Орта Днепр аймағындағы Скандинавиядан, Балтық аймағынан және алыс солтүстіктен – Орта Днепрдегі Русь князьдері үшін маңызды адамдар, сауда және табыс (мысалы, тері) көздерінен бөліп тастады. Бұл шабуыл Новгородта таққа отырған жас Мстиславты Киевтегі әкесі Изяславқа қашуға мәжбүр етті, бұл Киевтің ұлы князіне қарсы болды. Ярославичтер бірігіп, солтүстікке қарай жорықтап, Минскіні (сол кезде Полоцк бақылауында болған) тонады және 1067 жылдың 3 наурызында Немига өзеніндегі шайқаста Всеславты жеңді. Всеслав қашып кетті, бірақ Изяслав берген уәдесін бұзған маусым айындағы бейбіт келіссөздер кезінде опасыздықпен тұтқынға алынды. Содан кейін ол Киевте түрмеге қамалды.

Киевтің бас князі

1068 жылғы Киев көтерілісі кезінде, Алта өзенінде қыпшақтардан жеңіліс тауып, Изиаславтың вечені қаруландыруға құлықсыздығынан – оның мүшелері көшпелілермен екінші рет бетпе-бет кездесуге шығуы үшін, халық Всеславты түрмеден босатып, оны Киевтің ұлы князі деп жариялады, соның салдарынан Изиаслав Польшаға қашуға мәжбүр болды. Жеті айдан кейін әскерімен қайтып келген Изиаслав тағын қайтарып алды, ал Всеслав Полоцкке қашып кетті. Киевтің Изиаславымен бірнеше жылға созылған күрделі күрес барысында ол 1071 жылы Полоцк қаласын толық бақылауға алды. Оның билігінің соңғы 30 жылында оның басты қарсыластары Всеволод Ярославич және Всеволодтың ұлы Владимир Мономах болды. Всеслав 1101 жылдың 24 сәуірінде, Ұлы жұмаға дейінгі сәрсенбі күні қайтыс болды, бұл туралы "Русь тарихының бастапқы жылнамасы" хабарлайды. Екі оқиғаның арасындағы байланыс туралы жылнамалардағы ерекше айғақтар, соқырдың айқышқа шегеленіп, қайта тірілгеннен кейін қайтыс болғандай сезім тудырады. Ол Полоцктегі Әйгілі Даналық соборында жерленді.

Весслав жылнамаларда

Весслав сиқыршылық шеберлігімен үлкен даңққа ие болды. Орыс жылнамаларында ол сиқыр арқылы ұрықтанған және басында қау (туған қабықшасы) болып туғандығы айтылады. Сиқыршылар анасына бұл бақыттың белгісі екенін, сондықтан оны өмір бойы басына орау керектігін айтқан. Қазіргі белорус тілінде ол Усяслаў Сиқыршы деп белгілі; орыс тілінде Всеслав Чарадей немесе Всеслав Вещий, Всеслав Сиқыршы немесе Всеслав Көргіш деп аталады.

Всеслав "Игорь жорығының әңгімесі"

Всеслав XII ғасырдағы "Игорь жорығының ертегісі" эпосында да кездеседі, онда ол бірнеше билина немесе халық ертегілеріндегідей, қасқыр ретінде бейнеленеді. "Игорь жорығының ертегісінде" оның Немига өзеніндегі жеңілісі, князьдер арасындағы талас-тартыс Ресей жерін әлсіретіп жатқанын көрсетеді. Всеславтың Полоцктегі соборының шіркеу қоңырауларын (Новгородтан ұрланған) Киевтен ести алатыны айтылады: "Троянның жетінші ғасырында Всеслав өзіне жақын қыз үшін тағдыр салды". "Ол соңында арамдықпен өзін босатты: Киев қаласына қарай шапты; қаруын алып, Киевтің алтын тағына отырды; Белгородтан түн ортасында жабайы аңдай шапты, өзін көк тұманға орады, байлауларын үшке бөліп, Новгородтың қақпаларын кең жайды, Ярославтың [Бірінші] даңқын қиратты; Дудуткиден Немигаға дейін қасқырдай шапты." "Немигада бастармен қаптар тізілген; адамдар жиектерде бағанамен соғады; қора еденінде олар өмірді жайып көрсетеді; жанды тәннен бөліп алады." "Қанға батқан Немиганың жағасына Ресей ұлдарының сүйектерімен у себілді." "Князь Всеслав өзінің халқына билік етті, князьдерге қалалар тағайындады: бірақ өзі түнде Киевтен Тмутараканьның Идолына [немесе, (мәтінді өзгертпей оқығанда) – Тәңірге] қасқырдай шапты, ұлы Хорстың жолынан қасқырдай өтті." "Полоцкте оған Сент-Софияда таңғы құдайына ерте қоңырау соқты, ал ол Киевте сол дыбысты естіді."

Волх Всеславич/Волга Свиатославич және Полоцк Всеславы

Всеслав сонымен қатар, Всеслав Волк немесе Волга Святославич батырларының негізі болуы мүмкін, олар былиналар циклында кездеседі. Волхвтер – христиандыққа дейінгі славян дінінің жұбыншылары, олардың сиқырлы күштерге ие екеніне сенген. Бұл факт Всеславтың сиқырлы қабілеттерімен, сондай-ақ қасқырға ұқсас екендігімен байланысты болуы мүмкін. Русь христиандығында волхв жылан мен ханшайым Марфа Всеслаевнаның ұлы ретінде сипатталған, және ол өзін қасқыр мен басқа да жануарларға айналдыра алатын болған. Бұл, әрине, ертегідей естіледі, бірақ христиан дініне қарсылық білдірген ескі дәстүрді сақтаған адамдар болғандықтан, олар славян дінінің жақтастарын жазалау үшін осы қате түсінікті пайдаланған. Новгород волхвтері 11 ғасырда Киевте бекінген христиан дініне қарсы шыққандары мәлім, бұл Мстислав Изяславович Киевке қашқанда Всеславтың жеңісіне әкелді. Содан көп ұзамай олар Глеб Святославовичке қарсы көтеріліс шақыруға тырысты. Волх кейінгі 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басындағы орыс суретшісі Иван Билибиннің көптеген суреттерінде бейнеленген, ол орыс халық мүсіндемесінен үлкен әсер алған.