Кіріспе

Киев Русінің 12 ғасырындағы князі Всеволод III Юрийевич, немесе Ұлы ұя Всеволод (1154–1212) 1176 жылдан 1212 жылға дейін Владимирдің ұлы князі болды. Оның ұзақ билігі кезінде қала өзінің даңқының шыңына жетті.

Отбасы

Всеволод – шамамен 1099-1157 жылдары өмір сүрген және Всеволодтың туған жерін еске алу үшін Дмитров қаласын құрған Юрий Долгорукийдің оныншы немесе он бірінші ұлы. Николай Карамзин (1766-1826) Всеволодтың анасы Еленаның грек ханшайымы болғаны туралы пікірлерді қалыптастырды, себебі ол күйеуі қайтыс болғаннан кейін Всеволодты Константинопольге алып кеткен. Всеволод өмірінің жастық шағын Комнендер сарайында өткізді. 1170 жылы Византия империясынан Руське оралғанда, Всеволод Тбилисиге сапар шеккен деген болжам бар, өйткені жергілікті жылнамада сол жылы грузин патшасы Константинопольден келген туысын күтіп алып, оны осетин ханшайымымен үйлендіргені жазылған.

Билік

1173 жылы екі смоленск князі Киевті (Киев) басып алды, Всеволодты тұтқындады және оны қысқа мерзімге таққа отырғызды. Бір жылдан кейін құтқарылғаннан кейін Всеволод ағасы Михалконың тарапына шығып, Ростов пен Суздальдың қуатты боярларына қарсы күресіне қатысты. 1176 жылы Михалко қайтыс болған соң, Всеволод Владимирде оның орнын иеленді. Ол дереу боярларды бағындырып, Волга бойындағы халықтарға, әсіресе Волга Болгариясына жүйелі шабуылдар жасады. Новгород тағына марионетка билеушілерді орнатып, қыздарын Чернигов пен Киев князьдеріне ұзатты. Всеволод өкімдеріне бағынбағандарға жаны ашымады. 1180 және 1187 жылдары Рязань князьдерін олардың жерлерінен қуғынмен жазалады. 1207 жылы Рязань мен Белгородты толығымен өртеп жіберді. Оның әскери даңқы жылдам тарады. Игорь жорығы жөніндегі аңыз, Всеволод билік еткен кезде жазылған деп есептеледі, онда оған былай делінеді: "Ұлы князь Всеволод! Киевтің алтын тағын сақтау үшін алыс елдерден ұшып келмейсің бе? Сендер қайықтарыңмен Волганы тамшылатып таратып, қаруларыңмен Донды құрғата аласыңдар!" Бірақ билігінің соңғы жылдарында Всеволод Киев мәселесіне көп мән бермеді. Ол өзінің Владимир астанасын дамытуға күшін жұмсады. Оның осетин әйелі Мария Шварновна, өзін ізгілікке арнап, бірнеше монастырь салды, оны орыс шіркеуі қасиетті деп жариялады. Одан Всеволодтың он төрт баласы болды, осылайша ол өзіне "Ұлы ұя" деген лақап атқа ие болды.

Өлім және мұрагерлік

Өлер алдында Ұлы князь Всеволод өзінің иеліктерін ұлдары арасында бөлді, екінші ұлы Юрий ең көп үлесті алды.

Неке және балалар

Всеволод ең алдымен Марияға үйленді, оның тегі туралы пікірлер қарама-қайшы. Ол осетин, алан және моравиялық деп әртүрлі айтылған. Олардың кем дегенде он төрт баласы болды:

Сбыслава (Пелагия) Всеволодовна (26 қазан 1178 ж. туған). Всеслава Всеволодовна. Сновск князі Ростислав Ярославичке үйленді. Ол Чернигов князі Ярослав II Всеволодовичтің ұлы болды. Оның әкесінің атасы – Киевтің В. Верхослава Всеволодовна. Киев князі Ростислав II-ге үйленді. Ростов князі Константин (18 мамыр 1186 ж. – 2 ақпан 1218 ж.). Борис Всеволодович (шамамен 1187–1238 ж.). Глеб Всеволодович (29 қыркүйек 1189 ж. қайтыс болған). Владимир Юрий II (1189 – 4 наурыз 1238 ж.). Владимир Ярослав II (8 ақпан 1191 ж. – 30 қыркүйек 1246 ж.). Елена Всеволодовна (1204 ж. қайтыс болған). Юрьев Польский князі Владимир Всеволодович (25 қазан 1192 ж. – 6 қаңтар 1227 ж.). Владимир Святослав III (27 наурыз 1196 ж. – 3 ақпан 1252 ж.). Стародуб князі Иоанн Всеволодович (28 қараша 1197 ж. – 1247 жылдан кейін). Анна Всеволодовна. Белгород князі Владимирге үйленді (1239 ж. қайтыс болған). Мария 1205 немесе 1206 жылы қайтыс болды. 1209 жылы Всеволод Любовь Васильковнаға үйленді. Ол Витебск князі Василько Брячеславичтің қызы болды. Олардың балалары болған жоқ.