Кіріспе

Geordie – Солтүстік Шығыс Англияның Тайнсайд аймағының тумасы үшін қолданылатын лақап есім және оның тұрғындары қолданатын диалект, лингвистикада Тайнсайд ағылшын тілі немесе Ньюкасл ағылшын тілі деп те аталады. «Георди» дегеніміз не дегенге қатысты әртүрлі анықтамалар бар. Бұл термин тарихи түрде Солтүстік-Шығыс аймағының халқын білдіру үшін қолданылып келген. «Георди» – Тайнесайдтың (әсіресе Ньюкасл-апон-Тайн) және оған жақын аймақтардың тумасы болуы мүмкін. Солтүстік-Шығыс Англияның барлық тұрғындары өздерін «Георди» деп санамайды. «Георди» – англосаксон қоныс жайлаушыларының тілінің жалғасы және дамуы, бастапқыда ежелгі бритондықтар 5-ғасырда Рим үкіметінің аяқталуынан кейін пиктік шабуылшылармен күресу үшін қолданған. Солтүстік Англия мен Шотландия шекарасында, сол кезде Нортумбрия патшалығы басым болған жерде, ерекше Нортумбрия ескі ағылшын диалектісі қалыптасты. Британ кітапханасы атап көрсеткендей, негізінен Тиз өзенінің оңтүстігінде қоныстанған норвегтер Йоркшир тіліне әсер еткен, бірақ солтүстік аймақтарға әсер етпеген. Бұл дереккөз сондай-ақ, «Орта ғасырларда үзірлі түрде болған шекаралық қақтығыстар Твид өзенінің Шотландияның ықпалына қарсы маңызды солтүстік кедергі ретінде орнасуына себеп болды» деп қосады. Бүгінде «Георди» диалектінде сөйлейтін көптеген адамдар gan ('бару' – қазіргі неміс тілінде gehen) және bairn ('бала' – қазіргі дания тілінде barn) сияқты сөздерді қолданады, олардың «тамыры әлі де Англдарға дейін жетеді». «Георди» сөзі Ньюкасл Юнайтед футбол клубының жанкүйерін де білдіруі мүмкін. «Георди» шұбаты дәстүрлі түрде Ньюкасл Браун Эліне құю үшін қолданылған. «Георди» диалектісі мен мәдениеті негізінен жұмысшы табының өкілдерімен байланысты. 2008 жылғы газеттерге сұрақ қорытындысы бойынша «Георди» акценті «Англиядағы ең тартымды» деп табылған.

Адамдар

Халыққа қатысты сөздіктерде «Geordie» термині көбінесе Ньюкасл-апон-Тайн қаласының (Англия) немесе оның төңірегіндегі аймақтың – Солтүстік Тайнесайд, Ньюкасл, Оңтүстік Тайнесайд және Гейтсхедті қамтитын – туған жері немесе тұрғыны дегенді білдіреді. 2011 жылғы халық санауы бойынша осы аймақта шамамен 700 000 адам тұрады. Броккеттің сөзіне сүйенсек, бұл термин Солтүстік-Шығыстағы барлық көмір шахталарынан шыққан. Британ кітапханасы мәлімдейді: «Жергілікті тұрғындар «Geordie» мен басқа жергілікті диалекттер, мысалы, «Питматик» және «Маккем» арасында маңызды айырмашылықтар бар екенін қатыстыра айтады. «Питматик» – бұрынғы кен өндіру аймақтарының (Дарем графтығы және Ньюкасл-апон-Тайн қаласының солтүстігіндегі Ашингтон) диалектісі, ал «Маккем» жергілікті түрде Сандерленд қаласының және оны қоршаған Уэрсайд қалалық аймағының диалектін атау үшін қолданылады».

Тілдік зерттеулер

Ағылшын диалектілерін зерттеу өз далалық жұмысына Эрсдон мен Хеддон-он-де-Уоллды қамтыды, жергілікті хабар берушілерге 1000-нан астам сұрақ қойды. Шотландияның тілдік зерттеуі Камберленд пен Нортумберлендті (тарихи шекараларды қолдана отырып) қарастырып, пошта арқылы сауалнамалар жинады. Тинесайд аймақтарына Кульеркоатс, Эрсдон, Форест Холл, Госфорт, Ньюкасл-апон-Тайн, Уоллсенд-он-Тайн және Уитли-Бей кірді.

Фоналогия

Бұл мақалада қолданылған фонемиялық жазу белгілері белгілі бір символдар жиынтығына негізделген. Басқа ғалымдар басқа транскрипцияларды қолдануы мүмкін. Уатт пен Алленнің мәлімдемесіне сәйкес, 2000 жылдардың басында осы британдық ағылшын тілінің нұсқасында шамамен 800 000 адам сөйлеген. Tyneside English (TE) – Англияның соңғы солтүстігінде орналасқан, шамамен 260 000 тұрғыны бар Ньюкасл-апон-Тайнда және Ньюкаслдан шығысқа және оңтүстікке қарай Тайн өзенінің аңғары бойымен Солтүстік теңізге дейін созылатын агломерацияда қолданылады. Гейтсхед, Джарроу, Солтүстік және Оңтүстік Шилдс, Уитли Бэй және Тайнемут кіретін бұл агломерацияның жалпы халқы 800 000-нан аспайды.

Сөздік

Георди диалектісі басқа Солтүстік ағылшын диалектілерімен, сондай-ақ шотланд тілімен ұқсастықтарды бөліседі (Rowe 2007, 2009 қараңыз). Дорфи, шын аты Дороти Сэмюэлсон Сэндвид, көрнекті георди диалектісінде жазған автор. South Shields Gazette газетіндегі бағанасында Сэмюэлсон Сэндвид георди тілінің көптеген мысалдарына куәлік етеді, мысалы, bairn ("бала") және clarts ("палшық"); clag ("жабысқақ"); және howay ("жеделде! "; "кел!") императивті етістік тіркесі. Divvie немесе divvy ("ақымақ") деген тағы бір сөз, кооперативтік дивидендтен немесе екі Дэви шамдарынан шыққан болуы мүмкін (1850 жылы қолданылған, жарылғыш Scotch Davy, комиссия 1886 жылы оны пайдалануға рұқсат бермеді (авторы белгісіз, Scotch Davy деген лақап аты, мүмкін, Stephenson Lamp-ын қолданған солтүстік-шығыс шахтерлері Дэви шамдарын жасағаннан кейін шахтерлер берген), ал кейінірек Хамфри Дэви жасаған, Divvy деп аталған жақсартылған Davy шамдары). Солтүстік-шығыстағы шахтер айтар еді: "Мара, егер сен divvy қолдансаң, менен алыс тұр". Сөйтіп, divvie сөзі "дауылды жігіт/қыз" деп аударылған сияқты. Бұл, қауіпсіз шамдар бар болғанда, Scotch Divvy-мен шахтаға түсу ақымақтық боларлық жағдайдан туындаған болуы мүмкін, мысалы, георди немесе Davy. Георди сөзі netty, дәретхананы, қажеттілік орнын немесе ванна бөлмесін білдіреді, бірақ кейбіреулер бұл сөздің тегі римдік сарбаздар Адриан қабырғасында қолданған жаргоннан шыққан болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, gabbinetto – қазіргі итальян тіліндегі gabbia сөзінің кішіртілген түрі, ал ол латын тіліндегі cavea ("қуыс", "іңір", "қоршау") сөзінен шыққан, бұл қазіргі ағылшын тіліндегі cave, cage және gaol сөздеріне қарыз сөздердің түбірі. Осылайша, тағы бір түсіндірме бойынша, ол gabinetti сөзінің қазіргі итальянша түрінен шыққан. Кейбір этимологтар netty сөзін қазіргі ағылшын тіліндегі needy сөзімен байланыстырады. Джон Троттер Брокетт 1829 жылы жариялаған "Солтүстік ел сөздерінің сөздігінде" және қажеттілік туралы жазады. Билл Гриффитс "A Dictionary of North East Dialect" еңбегінде бұрынғы түріне, ескі ағылшын тіліндегі níd сөзіне назар салады; ол былай деп жазады: "MS 1419 жылғы Йорк қаласындағы «Роберт Ховингем үйінің екінші жағында knyttyng жасайды» деген ерте мысалға сілтеме жасайды, бұл жағдайда түбірі OE níd 'қажетті' болуы мүмкін".