Кіріспе
M36 танк жойғышы, ресми түрде 90 мм-лік зеңбірек орнатылған моторлы шасси, M36 – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған американдық танк жойғышы. M36, M4 Шерман танкының сенімді шассиі мен жүріс бөлігін, сондай-ақ көлбеу бронясын пайдаланған M10 танк жойғышының корпусын және 90 мм М3 зеңбірегі орнатылған жаңа мұнарасын біріктірді. 1943 жылы жобаланған M36 алғаш рет 1944 жылдың қазан айында Еуропа майданында қолданылды, онда ол M10 танк жойғышын ішінара алмастырды. Ол Корея соғысында да қолданылды, онда ол сол қақтығыста қолданылған барлық совет танктерін жеңе алды. Кейбір үлгілер әскери көмек бағдарламасы аясында Оңтүстік Кореяға жеткізілді және көп жылдар бойы қызмет етті. Югославияда табылған және 1990 жылдарға дейін қолданылған қайта жаңартылған үлгілері де болды. Қытай Республикасы армиясында кем дегенде 2001 жылға дейін екі дана қызметте болды. Көлік Jackson деген бейресми лақап атымен де белгілі, бірақ бұл атау соғыстан кейін пайда болғандықтан, АҚШ армиясы оны пайдаланған жоқ.
Доктрина
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін АҚШ-тың біріктірілген қару-жарақ доктринасы танктерді жаудың тыл аймақтарына тесік жасау рөлінде қолдануды көздеді. Жеке GHQ танк батальондары жаяу әскерге жаудың бекітілген қорғанысын жоюда көмектеседі, ал бронетанкті дивизиялар жасалған тесіктен пайдаланып, жаудың осал тыл аймақтарына жылдам кіруге тиіс болды. АҚШ танктары шабуыл кезінде кездесетін кез келген қарсылас танкымен күресуге міндетті болды, бірақ жаудың көптеген бронетанкті шабуылдарын тоқтату міндеті жаңа құрылым – Танк жойғыш күштеріне жүктелді. Танк жойғыш бөлімшелері неміс тактикасы – блицкригке қарсы тұру үшін құрылды. Олар корпус немесе армия деңгейінде резервте ұсталуы керек еді және жаудың көптеген танктерінің тесігіне жылдам жетіп, агрессивті маневр жасап, тұзаққа түсіру тактикасын қолдануға тиіс болды (жау танктеріне шабуыл жасау немесе қуу қатаң тыйым салынған). Бұл жылдам және жақсы қаруланған техникаға деген қажеттілікті тудырды. Мұнаралармен жабдықталған (сол кездегі көптеген өздігінен жүретін танкке қарсы пушкалардан айырмашылығы) типтік американдық конструкция заманауи танкіден гөрі күшті қаруланған, бірақ жеңіл броньланған және осылайша маневрлірек болды. Мақсаты – жылдамдық пен икемділікті пайдаланып, жау танктеріне қарсы күшті өздігінен жүретін танкке қарсы пушканы қолдану болды.
Дизайн
Panther және Tiger сияқты ауыр неміс танктерінің пайда болуымен, стандартты американдық танк жойғыш M10 тез ескіре бастады, себебі оның басты қаруы – 3 дюймдік M7 зеңбірегі, осы жаңа танктердің қалың алдыңғы бронясын бірнеше жүз метрден асып түскенде бұзуда қиындық тудырды. 1942 жылдың жазында американдық инженерлер 90 мм-лік зеңбірекпен жабдықталған жаңа танк жойғыштың мүмкіндіктерін зерттеуге кірісті. Бұл зерттеудің нәтижесінде 90 мм-лік зеңбірегі M4 Sherman шассиінің артқы бөлігіне ашық орнатылған 90 мм-лік зеңбірек тасымалдағыш T53 прототипі жасалды. 1942 жылдың тамызында дереу 500 машина, ал кейін тағы 3500 машина өндіруге келісім берілді. Танк жойғыш күштері T53 конструкциясы тым асығыс жасалғанын айтып, қарсылық білдірді. 90 мм-лік зеңбірек тасымалдағыш T53E1 одан да нашар болып шықты, сондықтан келісімшарт тоқтатылды. 1942 жылдың қазан айында Арсенал департаменті эксперименталды 90 мм-лік T7 зеңбірегін M10 танк жойғышының мұнарасына орнатуды сынақтан өткізді. Танк жойғыш күштерінің басшысы генерал Эндрю Брюс жобаға қарсылық көрсетіп, жеңіл M18 'Hellcat' зеңбірек тасымалдағышын жақтады, бірақ оған құлақ берілмеді. 90 мм-лік зеңбіректі орнату оңай болды, бірақ ол M10 мұнарасы үшін тым ауыр болып шықты. Жаңа мұнара жобаланды, ол зеңбіректі теңдестіру үшін қуатпен айналу және үлкен қарсы салмақпен жабдықталды. Бірінші екі M36 прототипі, 90 мм-лік зеңбірек тасымалдағыш T71 деп аталды, 1943 жылдың қыркүйегінде аяқталды. Бастапқыда толық өндіріс туралы өтініш қабылданбады, себебі 90 мм-лік зеңбіректер танктерде қолдану үшін де зерттеліп жатқан еді, бірақ Армияның Құрлық әскерлері жобаны 1943 жылдың қазан айында мақұлдады және сынақтар басталды. Мұнараның сол жағындағы .50 калибрлі Браунинг M2HB зениттік пулеметінің сақиналық бекіткіші артқы жағындағы тіреуге ауыстырылды. Өндіріс машиналары M10A1 танк жойғышының шассиін пайдаланатыны шешілді, өйткені M10A1-дің жеткілікті саны болды және M10A1-дің автомобильдік сипаттамалары жақсырақ екені анықталды. Сынақтан өткеннен кейін 300 машинаға бастапқы тапсырыс берілді. T71 1944 жылдың 1 маусымында стандартталғаннан кейін 90 мм-лік зеңбірек тасымалдағыш M36 деп аталды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Алғашқы 40 М36 1944 жылдың қыркүйегіне дейін шетелге жеткізілмеді және 1944 жылдың қазан айында жауынгерлік қимылға түсті. АҚШ-тың Бірінші және Тоғызыншы армиялары M36-ны бронетанктік дивизияларға қарасты танк жойғыш батальондарын қайта жарақтандыру үшін пайдаланды. 703-ші танк жойғыш батальоны 1944 жылдың 30 қыркүйегінде қайта жабдықтауға кірісті. АҚШ-тың Үшінші армиясы оларды сүйретілетін батальондарды қайта жарақтандыру үшін қолданды. 610-шы танк жойғыш батальоны (сүйретілетін) 1944 жылдың 25 қыркүйегінде қайта оқытудан өтті. Қыркүйек айының басында M36-ны алған алғашқы танк жойғыш батальоны – 776-шы батальон сол кезде Италиядан транзитпен келе жатқандықтан, 1944 жылдың қазан айына дейін оларды жауынгерлік жағдайда қолданбады. 1944 жылдың соңына қарай жеті танк жойғыш батальоны M36-ға көшті. Соғыстың соңына дейін M36 көбінесе M10-ды ығыстырды. M36 экипаждары тарапынан жақсы қабылданып, АҚШ әскерлерінде алыстан ауыр неміс танктерін жоя алатын санаулы бронетехникалардың бірі болды. 814-ші танк жойғыш батальонының А ротасының 1-ші взводының капралы Энтони Пинто 4200 ярд (3800 метр) қашықтықта "Пантераны" жойды. Тағы бір 814-ші атқышы, лейтенант Альфред Роуз, телескоптық прицелдің максималды қашықтығы – 4200 метрден "Пантераға" қарсы сәтті соққы берді. Дегенмен, 82-85 мм қалыңдықтағы "Пантераның" лобтық бронясы 90 мм-лік зеңбірек таратқан кейбір оқтарды 150 ярд (137 метр) қашықтықта тоқтатуға қабілетті болды. 1944 жылдың желтоқсан айында 703-ші танк жойғыш батальоны жүргізген сынақтар "Пантера" танктерін бүйірінен шабуылдаудың тактикалық жағынан тиімді екенін көрсетті, ал M36-ның 90 мм-лік зеңбірегі қолда бар оқ-дәрілермен "Тигр II" танктерін кез келген қашықтықта тесіп өте алмайтыны теориялық тұрғыда анықталды.
Корей соғысы
M36 американдық армия Корея соғысында қолданды. Ол сол операциялар театрында орналасқан кез келген советтік жасақталған бронетранспортты құралды жоя алатын. Соғыстан кейінгі бір өзгеріс – сол кездегі көптеген басқа бронетранспортты құралдардағы сияқты, жүргізушіге қосымша, шарлы тіреуге орнатылған пулемет қосылды. M26 және M46 танкілерінің жетіспеушілігіне байланысты M36, MAP (Әскери көмек бағдарламасы) бойынша берілулер үшін басымды бронетранспортты құралдың бірі болды. M36 техникалық тұрғыдан өздігінен жүретін артиллериялық құрал ретінде қарастырылғанына қарамастан, Корея Республикасы армиясы оны танк ретінде қарастырды. Соғысқа бірде-бір танкісі болмаған Оңтүстік Корея әскері бронетранспортты бөлім құруға күш салды және 1950 жылдың қазан айының соңында алғашқы алты M36-ны оқу үшін алды. Соғыс кезінде Оңтүстік Корея армиясының 200-ге жуық M36 болды және 9 танк ротасы жұмыс істеді. Әр рота майдандық жаяу әскер дивизиясына бекітілді, ал әр танк взводы, бес M36-дан тұратын, жаяу әскер полкіне оттық қолдау миссиясы үшін жіберілді. M36 биік жерлер үшін шайқаста жаудың позицияларын тікелей ату арқылы маңызды рөл атқарды. Кореялықтар басқарғандықтан, жаяу әскер мен бронетранспортты бөлімдер арасындағы басқару және байланыс жақсы болды, бұл моральды көтеруге үлкен әсер етті. 1952 жылдың 6-15 қазандағы Ақ ат шайқасында 9-шы жаяу әскер дивизиясына бекітілген 53-ші танк ротасы, жаудың шабуыл күшінің қанатына бомбалау және жаудың биік жерлеріне орналастырылған ауыр қаруды басып алу арқылы жеңіске үлкен үлес қосты. 1953 жылдың 15-16 шілдесіндегі Бетти-Хилл шайқасында 3-ші танк батальонының 57-ші танк ротасы түнде таулы жерді қорғаған взводқа тікелей оттық қолдау көрсетті, нәтижесінде 300 коммунистік сарбаз қаза тапты. Алайда, M36-ның АҚШ әскерінен шығарылған жабдыққа байланысты кең ауқымды операцияларға шектеулері болды. Қосалқы бөлшектер жетіспеушілігіне байланысты, бронетранспортты бөлімді одан әрі құру үшін толық жұмыс істейтін көліктерді алу қиын болды. Сонымен қатар, көлікті жөндеу де қиынға соқты, өйткені әр бөлімше жаяу әскер бөлімдері арасында шашырап кеткен. Сондықтан 1953 жылдың басында Корея армиясы 3 бронетранспортты батальон құрастырып, үлкен көлемде жұмыс істей бастады. Оның 90 мм-лік зеңбірегі 76 мм-лік M4A1E6 Шерманнан жақсы өнімділік көрсетті, оны Пәкістанның бронетранспортты корпусы қолданды. Пәкістан армиясында M36-ларды "Танктерді жоятын" деп атады, бірақ үнемі механикалық ақауларға байланысты Пәкістанның бронетранспортты корпусының сарбаздары оны ұнатпады. 1965 жылғы соғыста 11-ші ат әскерінде қызмет еткен полковник М. Яхья Эффенди еске алады: Бұл барлық жағынан да ыңғайсыз жауынгерлік көлік болды. Қозғалтқыштардың синхрондалуы механиктерге қиындық тудырады, ал жүргізуші тәжірибесіз немесе асығыс болса, бірден тұтқаны босату арқылы бір пластиналы тұтқаны сындырып, көлікті тоқтата алатын. Пәкістан армиясы оларды алғаш рет 1965 жылдың қыркүйек айының басында Чумбтағы "Гранд Слем" операциясы кезінде қолданды, онда 11 М36Б2, 11-ші кавалерия майоры Миан Раза Шахтың басқаруымен, үнді 20-шы лансерлерінің AMX 13-терімен шайқасты. Жеңіске жеткеніне қарамастан, M36-лар нашар жұмыс істеді, өйткені қарсыласудан кейін тек 2 M36-лар жауынгерлік жағдайда болды. M36-ның көпшілігі шайқастың алғашқы сағаттарында бұзылып, бірнешеуі (оның ішінде командирдің M36-сы) үнділіктердің отына ұшырады. M36-лар Лахор майданында, әсіресе Филлаура мен Чавинда шайқастарында, үндістандық жүзбасы танкілеріне қарсы қатты шайқасты, бірақ ауыр шығындарға ұшырады. Олар соғыстан кейін бронетранспортты корпустан шығарылды. Кейін 1971 жылғы соғыста Пәкістанның бронетранспортты корпусының кейбір тәуелсіз эскадрильялары соғыста М36Б2 бірнешеуін алды, бірақ олар жақсы жұмыс істемеді, өйткені олар Үндістанның Т-54 және Т-55 саптарына қарсы күресуге жарамсыз болды. Кейіннен қозғалтқыш 500 а.к. күшті советтік дизельді қозғалтқышымен алмастырылды. Югославияның M36-лары Словенияның Тәуелсіздік соғысына (1991) және Хорватияның Тәуелсіздік соғысына (1991-1995) қатысты, бірақ соғыстан кейін Хорватия қарулы күштерінің қызметінен бірден шығарылды. M36-лар серб күштері Босния мен Хорватияда да қолданған, сондай-ақ олар Косово соғысы кезінде НАТО әуе шабуылдары үшін жем ретінде қолданылған. 1955 жылы Қытай Республикасы армиясы сегіз француздық үлгіні сатып алды, оларды Кинмен аралы тобына орналастырды және 1958 жылы екінші Тайвань бұғазында соғыс жүріп өтті. Олар үлкен M48A3 және кейінірек CM11/12 MBT-ден гөрі маневрлеуге ыңғайлы деп саналды, сонымен қатар M24 және M41 жеңіл танктерінен күштірек болды. 2001 жылдың сәуір айындағы мәліметтерге сәйкес, кем дегенде екісі Лию қалашығындағы әскерлермен қызметте болды.
It was an awkward fighting vehicle in every sense. The synchronization of the engines was a nuisance for the mechanics, and while driving, an inexperienced or flappy driver could smash the single plate clutch by sudden release, thus immobilizing the vehicle. Their first combat use by the Pakistan Army was in early September 1965 during Operation Grand Slam at Chumb when 11 M36B2s under the command of Major Mian Raza Shah of the 11th Cavalry fought against AMX 13s of the Indian 20 Lancers. Despite winning the battle, the M36s had performed poorly as only 2 M36s were in fighting condition after the confrontation. Most of the M36s had broken down in the early hours of the battle with a few (including the CO's M36) being knocked out by Indian fire. The M36s saw more action on the Lahore Front particularly during the Battles of Phillaura and Chawinda where it fought heavily against Indian Centurion tanks though they suffered heavy casualties. They were phased out of the Armoured Corps after the war. Later during the 1971 War, some independent squadrons of the Pakistani Armored Corps received a number of M36B2s during the war though they performed badly as they were too outdated to fight against Indian T 54s and T 55s. The engine was later replaced with the 500 hp Soviet made diesel engine used in T 55 main battle tanks. Yugoslavian M36s participated in the Slovenian War of Independence (1991) and Croatian War of Independence (1991–1995), but they were withdrawn immediately from service with the Croatian Armed Forces after the war. M36s were also used by Serbian forces in Bosnia and Croatia, and they were used during the Kosovo War as decoys for NATO air strikes. The Republic of China Army acquired eight ex French examples in 1955, having them stationed in Kinmen Island group and saw combat during the Second Taiwan Strait Crisis in 1958. They were deemed more maneuverable than the bigger M48A3 and later CM11/12 MBTs, while being more powerful than M24 and M41 light tanks. As of April 2001, at least two still remained in service with troops in Lieyu Township.
Қару-жарақ
Америкалық танк жойғыштар доктринасы бронядан гөрі жылдамдық пен қарудың күшін басымдыққа қойды. M10 және M36 танктердің шассиіне негізделгендіктен (арнайы танк жойғыштар емес еді) танк жойғыш күшінің қалаған жылдамдығына жете алмады. Генерал Эндрю Брюс M36-ны тым баяу болғандықтан сынға алды. M36-ның бронялық конфигурациясы M10A1-ге ұқсас болды, мұнарадан басқа. M36-ның бронясының қалыңдығы төменгі корпустың бүйірлері мен артқы жағында жоғары болды. Дөңгелек құймалы беріліс қақпағы да қалың болды. M10 сияқты, M36-да да жүргізуші мен көмекші жүргізушінің орналасқан жерлерінде миналардан қосымша қорғаныс беретін қосымша еден тақтасы болмады. Глацис пластинасы тік сызықтан 55 градусқа көлбеу бұрышпен орналасқан және қалыңдығы сегіз үлкен бекіткіштермен жабдықталған, оларға қосымша бронь пластиналарын бекітуге арналған. Жоғарғы корпустың бүйірлері мен артқы жағы тік сызықтан 38 градусқа көлбеу бұрышпен орналасқан және қалыңдығы жоғары болды. M10-ның өндіріс кезеңіне байланысты, M36-ның жоғарғы корпусының әр жағы тегіс немесе 12 қосымша бронь бекіткіштерімен жабдықталған болуы мүмкін. Арқадағы жоғарғы пластина көліктің пионерлік құралдарын сақтау үшін пайдаланылды: балта, темір бұрыш, шатыршаның сабы мен басы және екі жақты балға. Сонымен қатар, сонда жолдың кернеуін реттеу кілті де сақталды. Осы себепті, онда қосымша бронь бекіткіштері болған жоқ. Жоғарғы корпустың бүйірлері мен артқы жағында жоғарғы тізбектің үстінде бұрыштық кеңейтімдер немесе жабындар болды. Бұл кеңейтімдер жұмсақ жерде жер қысымын азайту үшін қолданылатын қанатты ұзартуларды орнатуға кедергі келтіріп, көбінесе техникалық қызмет көрсету бөлімдерімен бірге алдыңғы қанаттармен бірге алынып тасталды. Корпустың төбелік пластинасы жүргізуші мен көмекші жүргізушінің орналасқан жерлері мен мұнара сақинасының үстінде қалыңдығы әртүрлі болды, ал қозғалтқыш бөлімінде қалыңдығы жоғары болды. M36B1 M4A3 Sherman танктерінің кейінгі өндіріс кезеңдеріндегі корпус бронялық конфигурациясына ие болды. M36-ның дөңгелек мұнарасының қабырғалары қалың, иілген бронь пластиналарынан жасалған. Ауыр қаруды теңестіру үшін мұнараның артқы жағына үлкен, іші қуыс қарсы салмақ дәнекерленген. Мұнараның үстіңгі жағы мен қабырғалары қалың болды. Арқасы да қалың болды. Дөңгелек құймалы қару қалқаны қалың болды.
The lower hull had thick armor on the sides and rear. The rounded, cast transmission cover was thick. Like the M10, the M36 lacked the extra floor plate under the driver's and assistant driver's stations that provided them additional protection from mines. The glacis plate was thick, sloped at 55 degrees from the vertical, and had eight large bosses on it in order to attach appliqué armor plates. The sides and rear of the upper hull were thick, sloped at 38 degrees from the vertical. Depending on the production period of its M10 parent, each side of the M36's upper hull was plain or could be adorned with 12 appliqué armor bosses. The rear upper hull plate was used for storage of the vehicle's pioneer tools; an axe, a crowbar, a mattock handle and head, and a double sided sledgehammer. The track tensioning wrench was also stowed there. As a result, there were no appliqué armor bosses there regardless. The sides and rear of the upper hull featured angled extensions or covers over the upper run of track. These extensions often got in the way of fitting duckbill extended end connectors, used to reduce ground pressure on soft ground, and were often removed, along with the front fenders, by maintenance units. The hull roof plate ranged from thick over the driver's and assistant driver's stations and turret ring, to thick over the engine compartment. The M36B1 had the hull armor configuration of the late production M4A3 Sherman tank. The sides of the M36's rounded turret were thick, constructed of rolled armor plate. A massive hollow cast counterweight was welded to the rear of the turret to balance the heavy gun. The top was thick, and the sides were thick. The rear was thick. The rounded cast gun shield was thick.
Екіншілік
M36 танк жойғышы ұшаққа қарсы немесе жеке құрамға қарсы қолдану үшін .50 калибрлі (12,7 мм) Браунинг M2HB пулеметімен жабдықталған, 1000 оқ-дәрі жиынтығымен бірге. .50 калибрлі пулеметті тікелей алға қарата ату қиын болғандықтан, оның тұғыры көбінесе мұнараның алдыңғы бөлігіне орнатылып, немесе .30 калибрлі (7,62 мм) Браунинг M1919A4 пулеметі орнатылған. M36B1 M4A3 Шерман танкысінің алдыңғы пулеметін сақтап, оған 2000 оқ-дәрі жиынтығы болды. Экипаж өзін қорғау үшін жеке қаруларымен жабдықталған.