Кіріспе

Сүтқоректілер отряды

Опоссумдар (/ə/'/p//ɒ//s//əm/) – Америкаға эндемик Диделфиморфия (/d//aɪ/,/d//ɛ//l//f//ᵻ/'/m//ɔːr//f//i//ə/) торпақ тәрізділер отрядының мүшелері. Батыс жарты шардагы ең ірі сумкалылар отряды, ол 18 туысқа біріктірілген 126 түрді қамтиды. Опоссумдар Оңтүстік Америкада пайда болған және Солтүстік және Оңтүстік Американың қосылуынан кейін Ұлы Америка алмасуы кезінде Солтүстік Америкаға енген. Вирджиния опоссумы – АҚШ және Канадада кездесетін жалғыз түр. Оны көбінесе опоссум деп атайды, ал Солтүстік Америкада оны "поссум" (/p//ɒ//s//əm/; кейде жазбада түсірілген "o" әрпін көрсету үшін "possum" деп жазылады) деп атайды. Опоссумдарды Австралиялық ағашқа өрмелеуші торпақ тәрізділермен шатастырмау керек, олар да Didelphimorphia-ға ұқсас болғандықтан "поссум" деп аталады. Опоссум әдетте агрессивті емес жануар және дерлік ешқашан құтыру вирусын тасымайды.

Этимология

Опосум сөзі поухатан тілінен алынған және алғаш рет 1607 және 1611 жылдар аралығында Джон Смит (опассом деп) және Уильям Стречи (апосум деп) жазған. Сиберт бұл сөзді фонемиялық тұрғыдан /a·passem/ деп жаңартады. Поссум сөзі алғаш рет 1613 жылы тіркелген. Екеуі де Вирджиния штатының Джеймстаун ағылшын қонысында осы тілмен кездескен, Смит оны құруға көмектескен, ал Стречи кейін оның бірінші хатшысы болған. Стречидің жазбаларында опосум "шошқадай үлкен және дәмі соған ұқсас аң" деп сипатталған, ал Смит оны "басы шошқаға, құйрығы егеуқұйрыққа, көлемі мысыққа ұқсайтын" деп жазған. Бұл жануарлар кенгуру сияқты Австралияның басқа бауқұйрық жануарларымен жақын туыс. Оларда диделфиморфия, яғни екі (ди) жатыр (делф) бар, екіншісі симметриясыз сумкалы жатыр (бала емізуге арналған қап).

Эволюция

Опоссумдар жиі "тірі қазбалар" деп саналады, алайда бұл дұрыс емес, себебі ең көне опоссум қазбалары ерте миоцен кезеңінен (шамамен 20 миллион жыл бұрын) табылған. Барлық тірі опоссумдардың соңғы ортақ ата-тегі шамамен олигоцен-миоцен шекарасына (23 миллион жыл бұрын) жатады және ол ең көнесінде олигоценнен аспайды. Олар миоценнің соңына дейін Оңтүстік Америка сүтқоректілер фаунасының шағын бөлігі болды, содан кейін қарқынды түрлене бастады. Didelphis сияқты ірі опоссумдар геологиялық уақыт өте келе, sparassodont әртүрлілігі төмендеген сайын өлшемі біртіндеп ұлғайған.

Сипаттамалары

Дидельфиморфтар – үй мысығының мөлшеріне дейін өсетін кішкентай және орташа өлшемді сумкалы жануарлар. Олар көбінесе жартылай ағаш өсімдіктерде тіршілік ететін, бәсекелес жемшілдер, бірақ көптеген ерекшеліктер бар. Осы топтың көпшілігінде ұзын тұмсық, тар ми шанағы және айқын сагиттальді қырлы жүйкесі болады. Тіс формуласы: тістер. Сүтқоректілер стандарты бойынша, бұл ерекше толық жақ. Инцизивтер өте кішкентай, кәдімгі тістері үлкен, ал молярлар үш қырлы. Дидельфиморфтардың табанымен жүру қалыпты (аяқтары жерге жазық), ал артқы аяқтарында тырнағы жоқ, қарсыласатын саусақтары бар. Жаңа әлем маймылдары сияқты, кейбір опоссумдардың құйрықтары жабыса алады. Көптеген сумкалы жануарлар сияқты, көптеген ұрғашыларда қалтасы болады. Құйрығы мен аяқтарының кейбір бөліктері қалқаншалармен жабылған. Асқазан қарапайым, кішкентай тоқ ішегі бар. Барлық тірі опоссумдар негізінен мүмкіндікті пайдаланатын бәсекелес жемшілдер болғанымен, әртүрлі түрлердің рационындағы ет және өсімдік мөлшері әртүрлі болады. Caluromyinae тұқымдастары негізінен жеміс жейді; ал lutrine opossum және Patagonian opossum негізінен басқа жануарлармен қоректенеді. Су опоссумы немесе япок (Chironectes minimus) ерекше ерекшелікке ие, себебі ол тірі жартылай сулы сумкалы жануар, ол суда жүзуге арналған қанатты артқы аяқтарын пайдаланып, тұщы су моллюскаларын және рактерді іздейді. Құрып кеткен Thylophorops, ең ірі белгілі опоссум, макрохищник болған. Көптеген опоссумдар ағаштарда немесе жерде өмір сүруге жақсы бейімделген, бірақ Caluromyinae және Glironiinae тұқымдастары негізінен ағаш өсімдіктерде тіршілік етеді, ал Metachirus, Monodelphis және шамалы дәрежеде Didelphis түрлері жерде өмір сүруге бейімделген. Амазонканың жоғарғы бассейнінде кездесетін Metachirus nudicaudatus жеміс тұқымдарын, құстар мен бауырымен жорғалаушылар сияқты ұсақ омыртқалы жануарларды және рактер мен құмырсқалар сияқты омыртқасыздарды жейді, бірақ көбінесе жәндіктермен қоректенеді.

Көбею және өмір сүру циклі

Бауқұйрықтар сияқты, аналық опоссумдардың репродуктивтік жүйесі екіге бөлінген қынап және екіге бөлінген жатырдан тұрады; көптегендері қапқа (марсупиумға) ие. Вирджиниялық опоссумның орташа айқынды циклдары шамамен 28 күнге созылады. Опоссумдарда плацента бар, бірақ ол қысқа ғұмырлы, қарапайым құрылымды және плаценталы сүтқоректілердегіден айырмашылығы, толыққанды жұмыс істемейді. Сондықтан жас ұрпақтар өте ерте дүниеге келеді, бірақ жүктілік мерзімі басқа көптеген кішкентай бауқұйрықтар сияқты 12-14 күнге ғана созылады. Олар бір жолдамсада 20-ға дейін туады. Туғаннан кейін, балалар, егер қап болса, оған кіріп, сосатын тетікке жабысып, сүттен тамақтануы керек. Опоссумның балалары, Австралиядағы туысқандары сияқты, "джой" деп аталады. Аналық опоссумдар көбінесе өте көп бала туады, олардың көпшілігі сүттен тамақтануға жабыса алмайды, бірақ он үшқа дейін бала жабыса алады.

Опоссумдар шамалы жыныстық диморфизмге ие, еркектер әдетте аналықтардан ірі, салмақты және үлкен тісқақтары болады. Опоссум мен бауқұйрық емес сүтқоректілердің арасындағы ең үлкен айырмашылық – еркектің екіге бөлінген жыныстық мүшесі және аналықтың екіге бөлінген қынабы (дидельфиморф термині грек тілінен шыққан, "қос жатырлы" дегенді білдіреді). Опоссум сперматозоидтары эпидидимисте жұптасқан жұптарды құрайды. Бұл қамшықтардың қозғалысын максималды жылдамдық үшін дәл үйлестіруге мүмкіндік береді. Жұптасқан жұптар ұрықтандыру алдында жеке сперматозоидтарға ажыратылады.

Мінез-құлық

Опоссумдар көбінесе жалғыз және көшпелі болып келеді, тамақ пен су жеткілікті болғанша бір аумақта қалады. Кейбір отбасылар дайын қазбаларда немесе тіпті үйлердің астында топтасады. Олар уақытша тастап кетілген қазбаларды пайдаланғанымен, өздері қазбайды және өздеріне орналасқан жер салуға көп күш жұмсамайды. Түнгі жануарлар болғандықтан, олар қараңғы, қауіпсіз жерлерді ұнатады. Бұл жерлер жер астында да, жер үстінде де болуы мүмкін. Қауіп төнгенде немесе зиян келгенде, олар ауру немесе өлген жануардың сыртқы түрі мен иісін имитациялап, "өлгенге салады". Бұл физиологиялық реакция еріксіз болып келеді (ессіздену сияқты), саналы әрекет емес. Бірақ, бала опоссумдардың миы әрқашан осылай реакция жасай бермейді, сондықтан олар қауіпке ұшырағанда көбінесе "өлгенге салу" мүмкін болмайды. Опоссум "өлгенге салғанда" оның ерні кері тартылады, тістері ашылады, аузынан көпіршікті сілекей шығады, көздері жабылады немесе жартылай жабылады, және анальды бездерден жағымсыз иіс шығаратын сұйықтық бөлінеді. Қатты, иілген дене қозғалмай жатуы мүмкін, оны айналдырып, тіпті алып кетуге болады. Жануар бірнеше минуттан төрт сағатқа дейін есін жинай бастайды, бұл процесс құлақтарының сәл дірілдеуімен басталады. Кейбір опоссум түрлерінің ұстауға арналған құйрықтары бар, бірақ құйрықтан іліну жас опоссумдардың арасында көбірек кездеседі. Опоссум құйрығын тірек ретінде және көтерілгенде қосымша төртінші аяқ ретінде пайдалана алады. Құйрық кейде жапырақтарды немесе төсек материалдарын ұяға тасымалдау үшін тұтқа ретінде қолданылады. Анасы кейде балаларын арқасына мінгізіп алып жүреді, тіпті ол шауып немесе жүгіргенде де олар тығыз жабысып тұрады. Қауіпке ұшыраған опоссумдар (әсіресе еркектер) терең өңіріп, қауіп күшейген сайын даусының тонын көтереді. Еркектер жұптасу үшін іздегенде аузының бір жағынан "щылқырату" дыбысын шығарады, ал аналықтар кейде осы дыбысты қайталайды. Бала опоссумдар бөлініп қалғанда немесе мазасыз болғанда анасына сигнал беру үшін жұмсақ ысқырық дыбысын шығарады. Анасы да "щылқырату" дыбысын шығарып, баласы оны тауып келгенше күтеді. Егер қауіп төнгенде, бала аузын ашып, қауіп сейілгенше үнсіз сызылдайды.

Диета

Опоссумдар жәндіктерді, кеміргіштерді, құстарды, жұмыртқаларды, бақаларды, өсімдіктерді, жемістерді және дәнді жейді. Кейбір түрлер кальций қажеттілігін толықтыру үшін кеміргіштердің қаңқа қалдықтарымен және жол апатынан өлген жануарлармен қоректенеді. Егер тұтқындықта ұсталса, иттің, мысықтың жемі мен адамдардың тамақ қалдықтарын да жейді. Көптеген ірі опоссумдар (Didelphini) сылқылдақ жыландар мен қуысты жыландардың (Crotalinae) уына төзімді және оларға үнемі шабуыл жасайды. Бұл бейімделу Didelphini-ге тән сияқты, себебі олардың ең жақын туысы – қоңыр төрткөзді опоссум жылан уына төзімсіз. Осыған ұқсас бейімделулер мысықшалар мен кірпілер сияқты басқа да ұсақ жыртқыш сүтқоректілерде де кездеседі. Didelphini опоссумдары мен crotaline жыландары арасында эволюциялық қарулану жарысы жүріп жатыр деген пікір бар. Кейбір авторлар бұл бейімделу бастапқыда қорғаныс механизмі ретінде пайда болғанын болжайды, бұл эволюциялық қарулану жарысының сирек кездесетін кері өзгеруіне мүмкіндік береді, онда бұрынғы жем жыртқышқа айналады.

Тіршілік ету ортасы

Опоссумдар Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкада кездеседі. Вирджиния опоссумы Канаданың солтүстігінде және Орталық Американың оңтүстігінде өмір сүреді, ал басқа опоссум түрлері тек Америка Құрама Штаттарының оңтүстігіндегі елдерде таралған. Вирджиния опоссумы көбінесе орманды жерлерде кездеседі, бірақ оның мекен ету ортасы кең ауқымды болуы мүмкін. Опоссумдар әдетте орман, бұталы жерлер, мангр батпақтары, жаңбырлы ормандар және эвкалипт ормандары сияқты жерлерде кездеседі. Опоссумдар солтүстікке қарай жылжуда табылды.

Аңшылық және азық-түлік жолдары

Бір кездері Вирджиния өгізшелері АҚШ-та кеңінен аңшылыққа түсіп, желінетін. Бұрын Америка Құрама Штаттарында өгізше шаруашылықтары жұмыс істеген. Американың оңтүстігінде өгізше етін тәтті картоппен бірге жеуші еді. 1909 жылы Атлантада президенттікке сайланған Уильям Говард Тафтты құрметтеу үшін «Өгізше және картоп» банкеті өткізілді. Оңтүстік Каролина асханасында өгізше бар, ал президент Джимми Картер басқа да ұсақ жануарлармен қатар өгізшелерді де аулаған. Ракун, өгізше, кескілең, далалық тауық және бақалар Марк Твен американдық тағамның бір бөлігі ретінде тіркеген тағамдардың ішінде болды. Доминика, Гренада, Тринидад, Сент-Люсия және Сент-Винсент және Гренадин аралдарында жалпы өгізше немесе манику танымал, және оны жылдың белгілі бір уақытында ғана аңшылыққа алуға болады, себебі олардың саны азайып барады. Ет дәстүрлі түрде ысталған сосын қайнатылады. Ол жеңіл және ұсақ дәнді, бірақ дайындау кезінде иіс бездерін алып тастау қажет. Етті рецепттерде қоян мен тауықтың орнына қолдануға болады. Тарихи тұрғысынан алғанда, Кариб теңізіндегі аңшылар өгізшелерді жемістермен немесе жәндіктермен қоректену үшін тартып алу үшін жаңа немесе шіріген жемістерді баррельге салар еді. Мексиканың солтүстігінде/орталығында өгізшелер tlacuache немесе tlacuatzin деп аталады. Олардың құйрықтары халықтық ем ретінде жейді, ол фертильділікті жақсартады. Юкатан түбегінде олар юкатек майя тілінде «ох» деп аталады және майя халқының күнделікті диетасының бір бөлігі болып саналмайды, бірақ ашаршылық кезінде жеуге жарамды деп есептеледі. Өгізше майы (өгізше майы) құнды май қышқылдарына бай және кеудеге уқалау үшін, сондай-ақ артритке арналған емдік құралдарды жеткізу үшін қолданылған. Өгізше терісі ұзақ жылдар бойы тері саудасының бір бөлігі болды.