Кіріспе
Ұлыбританиядағы үкімет – ірі саяси партиялардың бірігіп құрған коалициясы. Тарихи мағынасында, бұл термин 1931 жылдан 1940 жылға дейін билікте болған Рамзи Макдональд, Стэнли Болдуин және Невилл Чемберлен үкіметтерін білдіреді. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Г.Г. Асквит пен Дэвид Ллойд Джорджтың, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстағы Уинстон Черчилльдің көппартиялық коалициялары сол кезде кейде "Ұлттық үкіметтер" деп аталған, бірақ қазір көбінесе "Коалициялық үкіметтер" деп аталады. "Ұлттық үкімет" термині алдыңғы коалициялармен байланысты жағымсыз пікірлерден қашықтау үшін таңдалған. Черчилльдің 1945 жылғы қысқа мерзімдік Уақытша үкіметі де өзін "Ұлттық үкімет" деп атады және партиялық құрамы жағынан 1931-1940 жылдардағы үкіметтерге ұқсас болды.
In the politics of the United Kingdom, a National Government is a coalition of some or all of the major political parties. In a historical sense, it refers primarily to the governments of Ramsay MacDonald, Stanley Baldwin and Neville Chamberlain which held office from 1931 until 1940. The all party coalitions of H. H. Asquith and David Lloyd George in the First World War and of Winston Churchill in the Second World War were sometimes referred to as National Governments at the time, but are now more commonly called Coalition Governments. The term "National Government" was chosen to dissociate itself from negative connotations of the earlier Coalitions. Churchill's brief 1945 Caretaker Government also called itself a National Government and in terms of party composition was very similar to the 1931–1940 ones.
1931 жылғы дағдарыс
Уолл-стрит құлауы әлемдік Ұлы депрессияның бастамасы болды және Ұлыбритания да зардап шекті, бірақ көптеген елдерге қарағанда аз. Үкімет бірнеше қарама-қайшы мақсаттарға қол жеткізуге тырысты: фунтты алтын стандартында ұстап, Ұлыбританияның экономикалық жағдайын сақтап, бюджетті теңгеріп, жұмыссыздықпен күресу үшін көмек көрсету. Алтын стандарт британдық бағалардың бәсекелестерінен жоғары болуына әкелді, сондықтан экспорт салалары нашар өркендеді. 1931 жылы жағдай нашарлап, бюджеттің теңгерімсіздігіне қатысты алаңдаушылық күшейді, бұл тәуелсіз мамыр айындағы есепте расталды, ол сенімсіздік дағдарысын және фунттың құнсыздануын тудырды. Еңбек партиясы үкіметі салық салу жүйесін өзгерту және бюджетті теңгеріп, сенімді қалпына келтіру үшін шығыстарды қысқарту туралы принциптік келісімге келді. Алайда, кабинет екі нұсқаның қайсысына келісе алмады: импортқа баж салығын енгізу немесе жұмыссыздық жәрдемақысын 20 пайызға қысқарту. Соңында Макдональд пен Сноуден жәрдемақыны 10 пайызға қысқарту туралы ұсыныс жасады. Кәсіподақтар бұл ұсынысты қабылдамады. Соңғы дауыс беру кезінде кабинет 11-9 есебімен бөлінді, ал азшылық, соның ішінде Артур Хендерсон және Джордж Лансбери сияқты саяси салмақты тұлғалар, келіспеу жағдайында отставкаға кететінін мәлімдеді. 24 тамыз күні болған бұл келіспеушілік үкіметтің отставкаға кетуіне әкелді. Қаржылық дағдарыс ушыға түсті және Консервативті және Либералдық партиялардың басшылары король Георг V және Макдональдпен кездесіп, қабылданатын шараларды қолдау мәселесін, содан кейін жаңа үкіметтің құрамын талқылады, тиімді үкіметтік шаралар қажет болды. Макдональд бастапқыда отставкаға кетуді жоспарлаған, бірақ король оған оппозициялық депутаттардың көпшілігі мен елдің басым бөлігі Май есебінде ұсынылған қысқартуларды қолдайтынын, тіпті Еңбек партиясы мен Эрнест Бевин басқаратын кәсіподақтар оған қарсы болса да, қайта қарастыруды ұсынды. Макдональд түні бойы ойланып, келесі күні таңертең консервативті және либералдық депутаттармен кездесті. 24 тамызда Макдональд келісімге келді және барлық партиялардан құралған Ұлттық үкімет құрды, оның басты мақсаты бюджетті теңгеріп, сенімді қалпына келтіру болды. Жаңа кабинетке төрт лейборист (қазір «Ұлттық лейбористер» деп аталады), Макдональдпен бірге, төрт консерватор (Болдуин мен Чемберлен басқаратын) және екі либерал кірді. Еңбек одақтары оған қарсы болды, ал Еңбек партиясы жаңа Ұлттық үкіметті ресми түрде жоққа шығарды. Олар Макдональдты партиядан шығарып, Хендерсонды басшы етіп тағайындады. Хендерсон 27 қазанда өткен жалпы сайлауда үш партиялық Ұлттық коалицияға қарсы күресті.
Алғашқы жылдары
Үкіметке бастапқыда көпшілік қол соқты, бірақ Лейбористік партия өзінің бірнеше көрнекті тұлғаларын жоғалтып, жағдайы шатас болды, ал Макдональд, Филип Сноуден және Джеймс Генри Томас өздерін түсіндіруге көбірек тырысқан жоқ, нәтижесінде Лейбористік партия көп ұзамай үкіметке қарсы күшке айналды. Бұл, бір жағынан, кәсіподақтардың Макдональд пен Сноуден ұсынған барлық қысқартуларға қарсы шығу шешіміне байланысты болды. Олардың шешімі 1929 жылы басталған Ұлы депрессияның салдарынан Ұлыбритания үкіметі бюджет тапшылығын азайту үшін мемлекеттік шығындарды қысқарту қажет деген қорытындыға келді. Мейдің баяндамасында Макдональдтың Лейбористік үкіметі жұмыссыздық жәрдемақысын 20%-ға қысқартуды ұсынды. Лейбористік партияның негізгі базасын құрайтын кәсіподақтар, «Министрлердің жалақысынан» басқа жәрдемақылар мен жалақыны қысқартуды қолдамады. Мемлекеттік шығындарды қысқартуға жасалған әрекеттер одан әрі проблемаларды тудырды, соның ішінде Корольдік теңіз күштеріндегі жалақыны қысқартуға байланысты бүлік (Инвергордон бүлігі), нәтижесінде фунт стерлингке жаңа қысым түсті және үкімет фунтты алтын стандартынан толығымен алып тастаудың радикалды қадамын жасауға мәжбүр болды. Содан кейін экономикалық проблемаларды шешудің келесі қадамдары туралы пікірталас басталды. Сонымен қатар, Лейбористік партия Ұлттық үкіметті қолдаған барлық мүшелерін, соның ішінде Макдональдты да, ресми түрде партиядан шығарды. Көп ұзамай, Кабинеттің көпшілігі британдық өнеркәсіпті қолдау және кіріс табу үшін қорғау тарифі қажет деп санай бастады және мандатты қамтамасыз ету үшін жалпы сайлау өткізу керек деп ойлады, бірақ бұл Либералдық партия үшін қабылдауға қиын болды. Либералдардың уақытша басшысы және Ішкі істер министрі сэр Герберт Сэмюэл Кабинетте сайлауға қарсы күресті, бірақ Либералдық партияның бірнеше бағытта бөлінгенін анықтады. Сэр Джон Саймон басшылығымен «Либералды ұлтшылдар» деп аталған бір топ тарифті қабылдауға дайын болды және үкіметтегі негізгі либералдардың орнын алуға дайын екенін білдірді. Партияның ресми басшысы Дэвид Ллойд Джордж бұл кезде әрекетке қабілетсіз болды, бірақ либералдарды үкіметтен толығымен шығып, еркін сауданы қорғау үшін тәуелсіз түрде сайлауға шақырды, бірақ оның шақыруын оның жақын туыстары болатын төрт депутат қана тыңдады. Ақырында, үкімет «дәрігердің мандатын» іздестіріп, еркін қол алуға және әр партия өз манифестін жариялауға келісті. Макдональдтың жақтастары Ұлттық еңбек ұйымын құрды және тараптар өздерінің жергілікті ұйымдарына бір-біріне қарсы немесе қолдау көрсету туралы келісуге рұқсат беруге келісті. Үкіметке Лейбористік партия, Ллойд Джордж және оның либералдары, сондай-ақ сэр Освальд Мослидің Жаңа партиясы қарсы болды. Партиялар ішінде консерваторлар мен либералдар арасында ерекше қақтығыс болды. 1931 жылғы жалпы сайлау науқанында Ұлттық үкімет өкілдері өздерінің саясаты Ұлыбританияның екі жыл бұрын Германияда болғандай оқиғаларды, соның ішінде гиперинфляцияны бастан өткермеуге бағытталғандығын атап өтті. Макдональд бұл мәселені көрсету үшін құнды емес неміс маркаларын желбіретіп көрсетті. 1931 жылғы жалпы сайлаудың нәтижесі Ұлыбритания саяси тарихындағы ең үлкен жеңіске айналды, Ұлттық үкімет жалпы саны 556 орынды жеңіп алды және Парламентте 500 орындық көпшілікке ие болды. Бұл Лейбористік партия үшін апат болды, олар 52 орынға дейін қысқарды. Макдональд консерваторлар мен Ұлттық либералды көшбасшылармен бір платформада біріктірілді (ол өзінің 20 Ұлттық лейбористік кандидатының 13-ін қайтаруға қол жеткізді). Лейбористік партияның көптеген депутаттары Эрнест Бевин бастаған кәсіподақтардың тілегінен бас тартқандықтан, қайта сайланған Ұлттық үкіметке қолдау консерваторлар тарапынан күшті болды.
1931-1935 жылдар
Консерваторлар 11 адамнан тұратын кабинетте аз ғана басымдыққа ие болғанмен, 9 консерватор емес адаммен салыстырғанда, ең маңызды лауазымдардың көбіне ие болмады. Либералдардың екі тобы да лауазымдар тарапынан теңгерімсіздік көрсетті, ресми либералдар парламенттегі жағдай кері болғанына қарамастан, ұлттық либералдардан бір орынға артық орын алды. Бұл теңгерімсіздік, әсіресе Консервативтік партияның «Дихард» қанаты өкілдік етілмейтінін сезінгендіктен, шиеленіс тудырды. Үкімет тарифтерді енгізу мәселесі бойынша ұзаққа созылған тартысқа түсті. Либералдар да, Сноуден да оны қабылдау қиын болды, бірақ олар азшылықта болды. Дегенмен, Макдональд пен Болдуин үкіметтің көппартиялық сипатын сақтап қалуды қалады. Хейлшамның ұсынысымен либералдар үкіметте қала тұрып тарифтерді енгізуге қарсылық танытуға мүмкіндік беру үшін Министрлер кабинетінің ұжымдық жауапкершілік принципін тоқтата тұру туралы келісімге келді. Бұл бірнеше айға созылды. 1932 жылы сэр Дональд Маклин қайтыс болды. Макдональд тағы бір либералды тағайындамауға қысымға ұшырады, өйткені олардың өте көп өкілдікке ие болатыны сезілді, сондықтан консерватор лорд Ирвинді (кейін лорд Галифакс) тағайындады. «Оттава келісімі» бойынша Британ империясы шеңберінде бірқатар тарифтік келісімдер жасалды, ал қалған либералдар мен Сноуден министрлік лауазымдарынан кетті, бірақ олар үкіметті тағы бір жыл бойы қолдауын жалғастырды. Макдональд партиялық үкіметтің билікке келуіне мүмкіндік беру үшін отставкаға кетуді де қарастырды, бірақ денсаулығы нашарлаған кезде де қызметте қалуға көндірілді. Ішкі саясатта ол Болдуинге көшбасшылық беруге мүмкіндік берді, бірақ сыртқы саясатта негізгі бағытты Макдональд пен Саймон анықтады. Ұлттық үкіметтің 1930 жылдардың басындағы ең маңызды саясаты – Үндістанға өзін-өзі басқару құқығын беру туралы ұсыныс болды, бұл шара Консервативтік партияның «Дихард» қанатынан қатты қарсылық көріп, Уинстон Черчилль оның ең белсенді қарсыластарының бірі болды. Заң жобасына қарсы күшті оппозиция болды, бірақ ол ақырында 1947 жылы мүлдем басқа жағдайларда қабылданды.
Болдуин билікті қолға алады
Макдональдтың денсаулығы нашарлағандықтан, ол 1935 жылғы маусымда премьер-министр қызметінен кетіп, оның орнын Балдуин басты. Сыртқы саясат саяси әңгімелерде басымдыққа ие болды және қараша айында Балдуин 1935 жылғы жалпы сайлауда Ұлттар Лигасын қолдау және Италияның Абессинияны басып алуына байланысты санкциялар платформасымен үкіметті жеңіске жеткізді. Келесі айда жаңа Сыртқы істер министрі Сэр Сэмюэл Хоэр Италияға Абессинияның көп бөлігін беруді көздейтін Хоэр-Лаваль келісімін жасасқаны белгілі болғанда үлкен дау пайда болды. Көптеген адамдар, оның ішінде көптеген үкімет мүшелері наразылық білдірді, келісім тоқтатылып, Хоэр қызметтен босатылды, бірақ ол кейін үкіметке оралды. Үкімет Үндістан және басқа да колониялардағы өзін-өзі басқаруды кеңейту үшін бірқатар конференцияларды ұйымдастырды. Балдуиннің биліктегі соңғы жылдары белгілі бір бағытсыздық кезеңі ретінде қарастырылды, бірақ 1936 жылдың соңында ол Эдуард VIII-нің тақтан бас тарту дағдарысын елеулі салдарсыз шешуде үлкен жетістікке қол жеткізді. Балдуин Георг VI-ның тәж кию рәсімін зейнетке шығуға тиімді мүмкіндік ретінде пайдаланды.
Невилл Чемберленнің бейбіт уақыттағы үкіметі
Невилл Чемберленді көптеген адамдар Болдуиннің жалғыз мүмкін мұрагері деп қарастырды, ал оның премьер-министр болып тағайындалуы үкіметке жаңа серпіліс сыйлағаны үшін кеңінен мойындалды. Денсаулық сақтау министрі және қаржы министрі ретіндегі күшті тәжірибесінің арқасында көптеген адамдар Чемберленнен ішкі саясатта мықты басшылық күтеді. Осы бағытта үкімет бірқатар жетістіктерге қол жеткізді, мысалы, көмір өндіруге байланысты авторлық құқықтарды мемлекеттік меншікке беру, фабрикалар заңы арқылы жұмыс уақытын шектеу және шалап қалған елді мекендерді жаңарту. Тағы бір жетістік – 1938 жылғы «Еңбекақымен демалыс туралы» заң, ол 1939 жылдан бастап жұмыскерлерге жылына екі апталық ақылы демалыс берді. Мектепке қабылдау жасын 1939 жылдың күзінен бастап көтеру жоспарланған, бірақ соғыс жақындағандықтан кейінге шегерілді. Халықаралық жағдайдың ушығуы одан әрі реформаларды шектеді, бұл мәселе оның уақытының көп бөлігін алды. Сыртқы саясатта үкімет Ұлыбританияның қарулануын күшейтуге тырысты, сонымен бірге Империя мен Доминиондардың бірлігін сақтап, Еуропа құрлығында ешбір елдің үстемдік етуіне жол бермеді. Бұл екі мақсатты қатар жүзеге асыру қиын болды, өйткені көптеген Доминиондар Ұлыбритания соғысқа қатысса, оны қолдауға құлшынбады, сондықтан әскери қимылдар Империяның ыдырауына әкелуі мүмкін еді. Чемберлен сыртқы саясатта жеке басшылықты алды және Еуропа шекараларын, көптеген сарапшылар ұзақ уақыттан бері наразылық білдіріп келген аймақтарда бейбіт жолмен қайта қарауға ұмтылды. Ол сол кезде көпшіліктің қолдауын алды, бірақ бұл саясат кейіннен көп сынға ұшырады. Бағыну саясатының ең маңызды кезеңі 1938 жылдың қыркүйегінде Мюнхен келісімінің жасалуы болды. Келісімнен кейін үкімет соғысқа дайын болу ниетімен қайта қарулану процесін жеделдетті. Сонымен қатар, ол сыртқы саясатта қатаң ұстанымға көшті, соның ішінде Германияға қарсы Польшаны қорғауға кепілдік берді.
Соғыс басталды
1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаға шабуыл жасаған кезде, Ұлыбритания Франциямен бірге соғыс жариялады, оны Ирландиядан басқа барлық доминиондар қолдады. Біраз уақыттан бері Чемберленнің соғыс министрлігін ресми Лейбористік және Либералдық партиялардың өкілдерін шақыру арқылы кеңейту туралы ұсыныстар айтылып келді, бірақ екі партия да қатысудан бас тартты (тек Либералдық партиядан Гвилим Ллойд Джордж сауда кеңесінің парламенттік хатшысы болып үкіметке қосылды). Соғыстың алғашқы айларында Ұлыбритания теңізде болғаннан басқа, көп қимыл-қозғалыс көрмеді, бірақ Норвегиядағы әскери операцияның сәтсіз аяқталуы Парламентте үлкен наразылық тудырды. 1940 жылдың 7 және 8 мамырында Парламентте екі күндік пікірсайыс өтті, ол тарихқа Норвегиялық пікірсайыс ретінде енді. Бастапқыда ондағы жағдайдың қаншалықты нашар болғаны талқыланса, көп ұзамай ол соғыстың жалпы бағыты туралы пікірсайысқа айналды, онда палатаның барлық тарапынан қатаң сын айтылды. Үкімет пікірсайыста жеңіске жетті, бірақ көпшілігі азайды. Бірақ келесі екі күнде Лейбористер мен Либералдық партияны үкіметке тарту қажеттігі және Чемберленнің мұны істей алмайтыны анық болды. 1940 жылдың 10 мамырында Германия Төмен елдерді басып алды, содан кейін Чемберлен қысымға көніп, отставкаға кетті, осымен Ұлттық үкіметтің қызметі аяқталды. Оның орнына Уинстон Черчилль басқаратын көппартиялық коалиция құрылды.
1945 жылғы уақытша үкімет
1945 жылдың мамыр айында Германияның жеңілісінен кейін коалициялық үкімет тарап, Черчилль консерваторлар, либералды азаматтар және бұрын министрлік лауазымдарға тағайындалған түрлі партиялық емес тұлғаларды қамтитын жаңа әкімшілікті құрды. Бірақ, маңыздысы, Росбери графынан басқа, лорд-канцлер лорд Саймонды да қоспағанда, министрлікте басқа либералды азаматтар болған жоқ. Бұл үкімет, десе де, Ұлттық үкімет атауын сақтап, персоналдық құрамы өзгеше болса да, 1930-шы жылдардағы үкіметтердің жалғасы ретінде қарастырылды. Үкімет 1945 жылғы жалпы сайлауға Ұлттық үкімет ретінде қатысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Жеңілістен кейін, ескі Ұлттық үкіметтің "барлық партиялық коалиция" идеясының қалдықтары сақталды – сэр Джон Андерсон (Ұлттық депутат ретінде сайланған) және бұрынғы либералдық депутат Гвилим Ллойд Джордж, енді тәуелсіз либерал ретінде, Черчилльдің көлеңкелік кабинетінде маңызды лауазымдарды иеленді. Сонымен қатар, либералды ұлттық партиялар (1947 жылдан 1948 жылға дейін – Ұлттық либералдық партиялар) жартылай дербес саяси күш ретінде 1968 жылға дейін өмір сүрді, бұл 1931 жылдың тамызындағы дағдарыстың соңғы саяси қалдығы болды.