Якоб фон Уекскюль: Өмір және орта туралы зерттеулер

Кіріспе

Балтық немісі биологы, зоолог және философ (1864–1944)

Якоб Иоганн Фрайхерр фон Уэкскюльль (; 8 қыркүйек 1864 [ескі стиль бойынша 27 тамыз 1864] – 25 шілде 1944) – бұлшықет физиологиясы және жануарлар мінез-құлқы саласында зерттеу жүргізген, сондай-ақ өмірдің кибернетикасына ықпал еткен Балтық немісі биологы. Бірақ, оның ең маңызды еңбегі – семиотик Томас Себок және философ Мартин Хайдеггер қолданған Umwelt ұғымы. Оның еңбектері биосемиотиканы ғылыми зерттеу саласы ретінде қалыптастырды.

Ерте өмір

Барон Александр фон Уэкскулл мен Софи фон Ханның ұлы Якоб фон Уэкскулл Эстония губерниясының Санк-Михаэлис қаласындағы Кеблас мүлігінде дүниеге келді. Оның аристократиялық отбасы Ресей революциясы кезінде экспроприация салдарынан байлығының көп бөлігінен айырылды. Көрінуге ақша табу қажеттілігі туғандықтан, Уэкскулл Гамбург университетінде профессор болып жұмысқа орналасты, онда ол Institut für Umweltforschung институтын құрды.

Қоршаған орта

Уэкскюль тірі организмдердің қоршаған ортаны қалай қабылдауына ерекше қызығушылық танытты. Ол организмдердің өмірді түрге тән, кеңістіктегі-уақыттық, «дүниедегі өзі» субъективті анықтамалық шеңберлер арқылы сезінетінін айтты және оны Umwelt – феноменалдық әлем, өзіндік әлем деп атады (нем. Umgebung – қоршаған орта). Бұл Umwelten (Umwelt көпшесі) Уэкскюль «Umgebung» деп атағаннан өзгешеленеді, ол тірі жанның қоршаған ортасы, сондай-ақ ерекше көзқарас немесе адам бақылаушысының Umwelt-і болар еді. Сондықтан Umwelt-ті организмнің субъект ретінде өмір сүретін және әрекет ететін қабылдау әлемі деп анықтауға болады. Ол құйрықтар, теңіз жұлдыздары, амебалар, медузалар және теңіз құрттары сияқты әртүрлі организмдердің сезім мүшелерінің қалай жұмыс істейтінін зерттей отырып, олардың әлемді қалай сезінуіне қатысты теориялар құрастырды. Барлық организмдер сезімдік деректерді белгілер ретінде қабылдап, оларға жауап беретіндіктен, Уэкскюль оларды тірі субъектілер ретінде қарастыру қажет деп мәлімдеді. Бұл аргумент оның биологиялық теориясының негізі болды, онда биологиялық өмірдің («өмірдің») сипаттамаларын оның органикалық емес бөліктерінің қосындысы ретінде емес, субъект ретінде және белгілер жүйесінің бір бөлігі ретінде сипаттау керек. Якоб фон Уэкскюльдің талдауындағы биосемиотикалық бұрылыс жануардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын талқылауда орын алады. Ол үшін Umwelt – бұл қоршаған орта әлемі, (Джорджо Агамбеннің айтуынша) «жануарды қызықтыратын жалғыз нәрсе – «маңыздылықты тасымалдаушылар» немесе «белгілер» деп аталатын элементтердің көбінесе кең сериясымен құрылған». Агамбен Уэкскюльдің талқылауынан алынған мысалды қайталап былай дейді: «Бұл көзсіз жануар өзінің күзет орнына [биік шөптің басына] тек терісінің жарыққа жалпы сезімталдығының көмегімен жетеді. Бұл соқыр, саңырау қарақшыға олжасының жақындауы иіс сезу арқылы ғана білінеді. Барлық сүтқоректілердің майлы қапшықтарынан шығатын сары қышқыл иісі құйрықты өз орнынан (шөптің үстінен) түсіріп, олжасына қарай соқырлықпен құлап түсуге итермелейді. Егер ол жылы нәрсеге (дәл температураны сезінетін мүше арқылы) құлап кетуге мүкіндік алса, онда ол өзінің олжасына – жылы қанды жануарға қол жеткізеді, содан кейін оған мүмкіндігінше аз түкті жерді табу үшін жанасу сезімі ғана қажет, және олжасының терісіне басын басына дейін сіңіріп алады. Ол енді жылы қанды сұйықтықты баяу соруға болады». Осылайша, құйрық үшін Umwelt үш (биосемиотикалық) маңызды тасымалдаушыға дейін тоғытылады: 1) Барлық сүтқоректілердің майлы фолликулдарынан шығатын сары қышқылдың иісі, 2) 37 градус Цельсий температурасы (барлық сүтқоректілердің қанына сәйкес), 3) сүтқоректілердің түктілігі.

Uexküll was particularly interested in how living beings perceive their environment(s). He argued that organisms experience life in terms of species specific, spatio temporal, "self in world" subjective reference frames that he called Umwelt phenomenal world, self world, lit. German environment). These Umwelten (plural of Umwelt) are distinctive from what Uexküll termed the "Umgebung" which would be the living being's surroundings as seen from the likewise peculiar perspective or Umwelt of the human observer. Umwelt may thus be defined as the perceptual world in which an organism exists and acts as a subject. By studying how the senses of various organisms like ticks, sea urchins, amoebae, jellyfish and sea worms work, he was able to build theories of how they experience the world. Because all organisms perceive and react to sensory data as signs, Uexküll argued that they were to be considered as living subjects. This argument was the basis for his biological theory in which the characteristics of biological existence ("life") could not simply be described as a sum of its non organic parts, but had to be described as subject and a part of a sign system. The biosemiotic turn in Jakob von Uexküll's analysis occurs in his discussion of the animal's relationship with its environment. The Umwelt is for him an environment world which is (according to Giorgio Agamben), "constituted by a more or less broad series of elements [called] "carriers of significance" or "marks" which are the only things that interest the animal". Agamben goes on to paraphrase one example from Uexküll's discussion of a tick, saying,

" this eyeless animal finds the way to her watchpoint [at the top of a tall blade of grass] with the help of only its skin's general sensitivity to light. The approach of her prey becomes apparent to this blind and deaf bandit only through her sense of smell. The odor of butyric acid, which emanates from the sebaceous follicles of all mammals, works on the tick as a signal that causes her to abandon her post (on top of the blade of grass/bush) and fall blindly downward toward her prey. If she is fortunate enough to fall on something warm (which she perceives by means of an organ sensible to a precise temperature) then she has attained her prey, the warm blooded animal, and thereafter needs only the help of her sense of touch to find the least hairy spot possible and embed herself up to her head in the cutaneous tissue of her prey. She can now slowly suck up a stream of warm blood." Thus, for the tick, the Umwelt is reduced to only three (biosemiotic) carriers of significance: (1) The odor of butyric acid, which emanates from the sebaceous follicles of all mammals, (2) The temperature of 37 degrees Celsius (corresponding to the blood of all mammals), (3) The hairiness of mammals.

Теориялық биология

Uexküll компьютерлік ғылымның, әсіресе робототехника саласындағы көптеген идеяларын осы нәрселер ойлап табылғанға дейін шамамен 25 жылға дейін болжаған. Uexküll организмдерді ақпаратты өңдеу тұрғысынан қарастырады. Ол әрбір организмнің сыртқы шекарасы бар екенін, ол Umwelt (неміс сөзі, жалпы мағынада "орта", "айналасы") деп анықтайды. Uexküll ұғымы жалпы мағынадан гөрі неміс сөзінің тура мағынасына сүйенеді, яғни "айналасы", Umwelt-ті организмнің сезімдері арқылы қол жетімді субъективті қабылданатын қоршаған орта ретінде анықтауға бағытталған. Бұл субъективті Weltanschauung, немесе "дүниетанымы", сондықтан объективті Ньютондық көзқарас негізінде туындаған "қара жәшік" тұжырымдамасынан түбегейлі өзгеше. Организмде Umwelt-тің күйін баяндайтын сенсорлар және Umwelt-тің бөліктерін өзгерте алатын эффекторлар бар. Ол эффекторды сенсордың немесе сезім мүшесінің логикалық қарсысы ретінде ажыратқан. Сенсорлар мен эффекторлар кері байланыс циклында байланысқан. Сенсорлық ақпаратты Merkorgan өңдейді, ал эффекторларды Werkorgan басқарады. Қазіргі заманғы "сенсоримоторлық" термині танымның белсенді теорияларында қолданылатын осы ұғымдарды қамтиды. Ол сондай-ақ Umgebung (Umwelt-тің сыртқы әлемнің алыс ерекшеліктерін білдіретін бөлігі, неміс тілінде "айналасында берілген нәрсе") және тікелей сенсорлар арқылы хабарланатын Innenwelt-ті ажыратады, сондықтан ол организмге бірден белгілі болатын жалғыз делдалсыз шындық. Организм бала кезінде Umgebung-тың алыс (делдалданған, трансформацияланған) ерекшеліктері мен Innenwelt-тің жақын (трансформацияланбаған, делдалсыз, бастапқы) ерекшеліктері арасындағы қарым-қатынасты үйренуі керек. Umgebung::Innenwelt қарым-қатынасының сипаты кейінірек пайда болған денелі таным теорияларына қатысты. Бұл сондай-ақ Канттың құбылысы мен ноуменіне ұқсас, бірақ сенсорлардың қасиеттерінен логикалық түрде туындаған. Біз қазір "кері байланыс циклы" деп атаған нәрсені ол "функционалдық шеңбер" деп атады, ал "шеңбер" "жүйе" сияқты нәрсеге ұқсайды. Ол "мелодия" терминін "алгоритмге" жақын мағынада қолданады. Ол шамамен 75 техникалық термин ойлап тапты, ал оның кітабын дұрыс түсіну үшін оларды қазіргі заманғы терминдермен нақты анықтау және олардың арақатынастарын түсіну қажет. Ол qualia-ны байқап, объектіге бағытталған бағдарламалауға (98-бет) жақын келеді, кейіннен "кибернетика" (291-бет) ретінде пайда болған рульшінің бейнесін қолданады және ДНК туралы жақсы болжам жасайды (127-бет). Оның көптеген идеялары бар, бірақ олар қазіргі заманғы терминдермен айқын айтылмаған. Оның метафизикасы гиперкантиандық ("Барлық шындық - субъективті көрініс", xv бет). Ғарыш - бағыт белгілерінің жиынтығы. Ол Дарвинді қабылдамайды және Құдай туралы ештеңе айтпайды. Организмдер "Жоспар" деп аталатын нәрсеге негізделген, оның шығу тегі бізге белгісіз. Uexküll дарвиндік емес эволюцияның жақтасы және дарвинизмнің сынышысы болды. Калеви Кулл "Uexküll дарвинизмге қарсы болса да, эволюцияға қарсы емес еді" деп атап өтті.

Uexküll anticipated many computer science ideas, particularly in the field of robotics, roughly 25 years before these things were invented. Uexküll views organisms in terms of information processing. He argues every organism has an outer boundary which defines an Umwelt (German word generally meaning "environment", "surrounding world"). Rather than the general meaning, Uexküll's concept draws on the literal meaning of the German word, which is "surround world", to define the Umwelt as the subjectively perceived surroundings about which information is available to an organism through its senses. This is a subjective Weltanschauung, or "world view", and is therefore fundamentally different from the black box concept, which is derived from the objective Newtonian viewpoint. The organism has sensors that report the state of the Umwelt and effectors that can change parts of the Umwelt. He distinguished the effector as the logical opposite of the sensor, or sense organ. Sensors and effectors are linked in a feedback loop. Sensor input is processed by a Merkorgan and effectors are controlled by a Werkorgan. The modern term "sensorimotor" used in enactive theories of cognition encompasses these concepts. He further distinguishes the Umgebung (that part of the Umwelt that represents distal features of the external world, in German "that which is being given as surroundings") from the Innenwelt which is reported directly by sensors and is therefore the only unmediated reality immediately knowable to the organism. The relationship between the distal (mediated, transformed) features of the Umgebung and the proximal (untransformed, unmediated, primal) features of the Innenwelt must be learned by the organism in infancy. The nature of the Umgebung::Innenwelt relationship is relevant to the later theories of embodied cognition. This is also similar to Kant's phenomenon and noumenon but derived logically from the properties of the sensors. What we now call a "feedback loop" he calls a "function circle" and "circle" seems to be something like "system". He uses the term "melody" to mean something close to "algorithm". He coins around 75 technical terms, and a proper understanding of his book would require clearly defining them in modern terms and understanding their relations. He notices qualia, comes close to object oriented programming (page 98) uses the image of a helmsman which later showed up as "cybernetics" (page 291) and makes a good guess about DNA (page 127). He has a large number of ideas, although not expressed clearly in modern terms. His metaphysics is hyper Kantian ("All reality is subjective appearance", page xv.) Space is a set of direction symbols. He rejects Darwin and says nothing of God. Organisms are based on something called "Plan", the origin of which we cannot know. Uexküll was an advocate of non Darwinian evolution and critic of Darwinism. Kalevi Kull noted that "despite his opposition to Darwinism, Uexküll was not anti evolutionist".

Ықпал

Калеви Кулл сияқты ғалымдардың еңбектері Уэкскюллдың зерттеулерін феноменология және герменевтика сияқты философияның кейбір салаларымен байланыстырады. Якоб фон Уэкскюллдың биосемиотика теориясы Н. Кэтрин Хейлстің киберсемиотика тұжырымдамасына тікелей әсер етті. Дегенмен, оның Макс Шелер, Эрнст Кассир, Мартин Хайдеггер, Морис Мерло Понти, Питер Вессель Запффе, Хамберто Матурана, Жорж Кангуйлем, Мишель Фуко, Жиль Делеуз және Феликс Гуатари (мысалы, олардың «Мың плато» еңбегінде) сияқты философтардың жұмысына тигізген әсеріне қарамастан, ол әлі де кеңінен танымал емес, ал оның кітаптары негізінен неміс және ағылшын тілдерінде қайта басылмайды. 1934 жылғы француз тіліндегі «Жануарлар мен адамдардың қоршаған ортасын аралау» («Streifzüge durch die Umwelten von Tieren und Menschen») кітабының жұмсақ мұқабалы басылымы қазіргі кезде қолжетімді. Бұл кітап ағылшын тіліне «Жануарлар мен адамдар әлеміне жасалған шабуыл» («A Foray into the Worlds of Animals and Humans») деп аударылған, ал Якоб фон Уэкскюллдың «Мағына теориясы» («A Theory of Meaning») Джозеф Д. О'Нилдің аудармасымен, Дорион Саганның кіріспесімен, Миннесота университетінің баспасынан 2011 жылы жарық көрген. Тағы бір қолжетімді кітап – 1926 жылғы «Теоретикалық биология» («Theoretische Biologie», 1920) аудармасының қайта басылымы. «Шабуыл» («Foray») – бұл танымал кіріспе, ал «Теориялық биология» – академиялық аудиторияға арналған.

Отбасы

Оның ұлдары дәрігер Тюре фон Уекскулл және журналист Гёста фон Уекскулл болды. Оның қызы Софи Луиза Дамажанти фон Уекскулл ("Дана") болды. Оның немересі - жазушы Якоб фон Уекскулл.

Ұлттық социализмге араласу

2021 жылы Готфрид Шнодль мен Флориан Шпренгер Уэкскюллдің бұрынғыдан әлдеқайда тереңдеп ұлттық социализмге араласқанын дәлелдеді. 1933 жылы ол Адольф Гитлерге адалдығын білдірген неміс профессорларының мәлімдемесіне қол қойды. 1934 жылдың мамыр айында Мартин Хайдеггер, Карл Шмит және Альфред Розенбергпен бірге ол Германия заң академиясының заң философиясы комитетінің негізін қалаушы мүшесі болды, оның екеуі де Ханс Франк басқаруында болды. Бұл комитет ұлттық-социалистік бағдарламаны «немістік» идеалдарға сәйкес келетін заң философиясымен сүйемелдеуге тиіс болды. Осылайша, Уэкскюлл тек қана ұлттық социализммен байланыс іздеген жоқ, сонымен қатар ұлттық социалистік заң философиясын бірлесіп әзірлеуге белсенді қатысып, оны өзінің Umwelt тұжырымдамасы арқылы негіздеуге тырысты. Уэкскюллдің ілімі демократияны толығымен теріске шығарып, өзін-өзі сәйкестік логикасына жеткізді, онда әр нәрсе жоспар бойынша өз орнында болуы керек, ал орнынан шығып кеткені – жоғалуға тиіс. 1933 жылы Уэкскюлл Гитлер билікке келгеннен кейін коммунизмнің таралуын тоқтатуға және неміс қоғамын демократияландыруға, оған аристократиялық жек көрумен қарағанына үміттенді, бірақ оның күтіктері ақталмады. Сол жылдың мамыр айында Уэкскюлл Рихард Вагнердің қызы, сондай-ақ оның қайтыс болған досы Хьюстон Стюарт Чемберленнің әйелі Ева Вагнер Чемберленге хат жазып, күйеуінің идеяларын нацистер Германиядағы еврейлерді қуғындауды ақтау үшін пайдаланғанын айтып, еврейлерге қатысты нәсілдік дискриминацияны «барбарлықтың ең төменгі түрі» деп сипаттады. 1933 жылдың күзіне қарай Уэкскюлл нацистік саясат пен идеологияны мақұлдамайтынын білдірді және кейіннен саяси мәселелерден қашып жүруге тырысты, бірақ бұл әрқашан мүмкін болмады. 1934 жылы Уэкскюлл өзінің «Жануарлар мен адамдар әлеміне жасалған шабуыл» атты кітабын еврей ғалымы Отто Конхаймге арнады, ол оның сөзіне сәйкес, «расалық саясаттың салдарынан университет профессоры қызметінен айырылды». Спренгер мен Шнодльдің кітабы жарық көргеннен кейін 1930 жылдардың басында Уэкскюллдің рөлі туралы пікірталас туды. Ол Уэкскюллдің жеке естеліктерінен алынған «Nie geschaute Welten» («Ешқашан көрінбеген әлемдер») атты автобиографиялық кітабына сілтеме жасайды. Брентари бұл кітапта Уэкскюллдің орыс еврейлері мен баронша Ротшильд туралы жағымды пікір білдіргенін айтады. Ол тіпті кітаптың кітап дүкендерінің терезелерінде көрсетілуіне ресми түрде тыйым салынғанын мәлімдейді.

In 2021 Gottfried Schnödl and Florian Sprenger proved that Uexküll was much more deeply involved in National Socialism than previously known. In 1933 he signed the Confession of German Professors to Adolf Hitler. In May 1934, together with Martin Heidegger, Carl Schmitt, and Alfred Rosenberg, among others, he was a founding member of the Committee for Philosophy of Law of the Academy for German Law, both of which were headed by Hans Frank. This committee was to accompany the National Socialist program with a philosophy of law appropriate to "Germanness." In doing so, Uexküll did not merely seek a connection to National Socialism, but actively participated in the collaborative elaboration of a National Socialist philosophy of law and attempted to substantiate it through his conception of Umwelt. Uexküll's doctrine led to a holistically based rejection of democracy and discharged itself in an identitarian logic in which everything is in its place according to plan and that which is in the wrong place should disappear. As late as 1933 Uexküll held hopes that the rise of Hitler to power might bring an end to the expansion of communism and the democratization of German society, for which he had an aristocratic antipathy, but his expectations were met with disappointment. In May of the same year Uexküll wrote a letter to Eva Wagner Chamberlain, daughter of Richard Wagner, and wife of his late friend Houston Stewart Chamberlain, lamenting that the ideas of her husband were being used by Nazism to justify the persecution of Jews in Germany, and describing racial discrimination against Jews as "the worst kind of barbarism". By the autumn of 1933, Uexküll evinced disapproval of Nazi policy and ideology, and afterwards tried to avoid political issues, although it sometimes proved impossible. In 1934, Uexküll dedicated his book A Foray into the Worlds of Animals and Humans to a Jewish fellow researcher Otto Cohnheim, who, in his words, "lost his appointment as a university professor because of racial politics". Following the publication of Sprengers and Schnödls book, there have been discussions about Uexkülls role in the early 1930s. refers to Uexkülls autobiographical book of personal reminiscences, Nie geschaute Welten (Worlds never seen). Brentari argues that in this book, Uexküll wrote favorably of the Russian Jews and the Baroness Rothschild. He even states that the book officially banned from display in bookshop windows.

Танымал мәдениетте

Уэкскюллдің организмдердің уақыт туралы өз ұғымдарын қалай қалыптастыратыны туралы ойлары Питер Хогедің "Бордерлайнерлер" романында баяндалған, ал Исаак Ньютонның уақытты тіршілікке қарамастан дербес бар екендігі туралы көзқарасымен салыстырылған.