Кіріспе

Ханна Арендтің нацизм мен сталинизмді зерттейтін кітабы – «Тоталитаризмнің шығу тегі». 1951 жылы жарық көрген бұл кітап Ханна Арендтің маңызды алғашқы еңбегі болып табылады, онда ол нацизм мен сталинизмді 20 ғасырдың бірінші жартысындағы басты тоталитарлық саяси қозғалыстар ретінде сипаттап, талдайды.

Тарих

Тоталитаризмнің шығу тегі алғаш рет 1951 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. 1955 жылы неміс тілінде «Элементтер және тоталитарлық үстемдіктің бастаулары» ("Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft") деген атпен жарияланды. 1958 жылы екінші, кеңейтілген басылым шықты, онда оның бастапқы «Қорытынды ойлары» орнына екі қосымша тарау енгізілді. Он үшінші тарау «Идеология және террор: үкіметтің жаңа нысаны» деп аталды, ол 1953 жылы жеке басылым түрінде жарық көрген. Он төртінші тарау 1956 жылғы Венгрия төңкерісіне арналды, «Эпилог: Венгрия төңкерісі жөніндегі ойлар» деп аталды. Келесі басылымдарда бұл тарау алынып тасталды, ол 1958 жылы ағылшын («Тоталитарлық империализм: Венгрия төңкерісіне қатысты ойлар») және неміс («Die ungarische Revolution und der totalitäre Imperialismus») тілдерінде жеке жарияланды.

Құрылымы мен мазмұны

Арендтің көптеген кітаптары сияқты, «Тоталитаризмнің шығу тегі» үш эсседен тұрады: «Антисемитизм», «Империализм» және «Тоталитаризм». Кітапта 19 ғасырдың басында Орта және Шығыс Еуропадағы антисемитизмнің түрлі алғышарттары мен одан кейінгі дамуы сипатталады; содан кейін 1884 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейін (1914–18) Жаңа империализм зерттеледі, содан кейін расизмнің идеология ретінде пайда болуы және оның 19 ғасырдың басында (1830–40 жылдары) Ұлы сапар кезінде Бурлар қолданған империализм үшін «идеологиялық қару» ретіндегі қазіргі қолданылуы қарастырылады. Бұл кітапта Арендт тоталитаризмді «үкіметтің жаңа түрі» деп санайды, ол «деспотизм, тирания және диктатура сияқты бізге белгілі басқа саяси репрессия түрлерінен өзгеше» екенін, себебі ол саяси қарсыластарды ғана емес, халықтың көп бөлігін бағындыру үшін террорді қолданды. Бұдан әрі, Арендт өзінің ерекше идеологиясы және мәжбүрлеу аппаратындағы рөліне байланысты «тоталитаризм адамдарды іштен билеу және қорқыту құралын тапты» деді. Ол еврейлер Холокосттың негізгі факторы емес, тек ыңғайлы прокси болғанын да айтады. Германиядағы тоталитаризмнің мәні тек еврейлерді жою емес, террор мен тұрақтылық болды. Осы кітаптан туындаған маңызды түсінік – Канттың «Радикалды зұлымдық» фразасын қолдану болды, ол тирания жасаған және оны іске асырған адамдарға, сондай-ақ олардың құрбандарын «Артық адамдар» ретінде бейнелеуге қатысты.

Антисемитизм мен империализмді талдау

Арендт кітапты Еуропадағы антисемитизмнің өрбуін талдаудан бастайды, әсіресе Дрейфус ісіне ден қояды. Арендт 1792 жылғы француз жарлығымен босатылғаннан бергі Еуропадағы еврейлердің әлеуметтік қозғалысын, ұлт мемлекетті қолдау және сақтаудағы олардың ерекше рөлін, сондай-ақ еуропалық таптық қоғамға ассимиляцияланудағы сәтсіздіктерін зерделейді. Еуропалық яһудилердің ұлт мемлекетпен байланысы олардың тағдырлары белгілі бір дәрежеде өзара байланысты екенін білдіреді. Арендт атап көрсеткендей, "заманауи антисемитизм дәстүрлі ұлтшылдықтың төмендеуімен пропорционалды түрде өсті және еуропалық ұлт мемлекеттер жүйесі мен оның нәзік күш тепе-теңдігі құлаған сәтте шыңына жетті". Кейіннен нацистік Германия осы антисемитизмді пайдаланып, еврейлерді нысанаға алды, олар ұлт мемлекеттің өкілі ретінде қарастырылды. Осы арқылы нацизм, басқа себептермен қатар, ұлт мемлекеттік жүйенің ыдырауына әкелу және жаһандық бағыты бар тоталитарлық жобаны ілгерілету үшін халықты ұйымдастыруға тырысты. Одан кейін ғылыми расизм мен оның колониалистік империализмдегі рөлін талқылайды, ол шексіз аумақтық және экономикалық кеңеюмен сипатталады. Бұл шексіз кеңею қажетті түрде өзіне қарсы болды және аумақтық шектеулі ұлт мемлекетке жаулық қатысты. Арендт қазіргі империализмнің тамырларын 19 ғасырдағы еуропалық ұлт мемлекеттердегі артық капиталдың жиналуымен байланыстырады. Бұл капиталдың өнімді болуы үшін Еуропадан тыс жерлерде инвестициялар қажет болды, ал инвестицияларды қорғау үшін саяси бақылау шетелге кеңейтілуі керек еді. Содан кейін ол "континенттік империализмді" (пан-германизм және панславизм) және саяси партияларды ығыстырып, олардың орнына келген "қозғалыстардың" пайда болуын қарастырады. Бұл қозғалыстар мемлекетке қарсы, парламентке қарсы және антисемитизм мен басқа да расизм түрлерін институционалдық деңгейде қалыптастырады. Арендт итальян фашизмі ұлттық авторитарлық қозғалыс болғанымен, нацизм мен сталинизм қозғалыстың билігіне қатысты барлық шектеулерді жоюға ұмтылған тоталитарлық қозғалыстар екенін тұжырымдайды. Ол бұл айырмашылықты, ішінара, ең төменгі қажетті халық санымен байланыстырады: Тоталитарлық қозғалыстар санның күшіне осылайша тәуелді, тіпті жағдайлар қолайлы болған жағдайда да, салыстырмалы түрде аз халық саны бар елдерде тоталитарлық режимдер мүмкін емес сияқты көрінеді. Тіпті "тоталитарлық мемлекет" терминін ұнататын Муссолини де толыққанды тоталитарлық режим құруға тырыспады және диктатурамен және бір партиялық билікпен қанағаттанды.

Тоталитарлық қозғалыстардың механикасы

Кітаптың соңғы бөлімі тоталитарлық қозғалыстардың механизмдерін, нацистік Германия мен Кеңес Одағына ден қойып, сипаттауға арналған. Мұнда Арендт сыныптардың көпшілікке айналуын, тоталитарлық емес әлеммен қарым-қатынастағы пропаганданың рөлін, сондай-ақ осы үкімет түріне қажетті террордың қолданылуын талқылайды. Арендт айтуынша, тоталитарлық қозғалыстар автократиялық режимдерден түбірлі өзгеше: автократиялық режимдер тек абсолютті саяси билікке қол жеткізуге және оппозицияны қудалауға ұмтылса, тоталитарлық режимдер әлемдік үстемдікке көшу үшін әр адамның өмірінің барлық саласын бақылауға тырысады. Ол былай дейді: "Интеллектуалдық, рухани және көркемдік бастама тоталитаризм үшін, қарақшылардың бастамасы сияқты қауіпті, тіпті олардан да қауіпті. Жаңа, жаппай көшбасшылардың интеллектуалдық қызметтің жоғары деңгейдегі кез келген көрінісін қастандықпен қуу себебі – олардың түсінбеген нәрселерге деген табиғи наразылығы ғана емес. Толық үстемдік өмірдің ешбір саласында болсын, ешқандай болжамсыздыққа жол бермейді. Билікке келген тоталитаризм, олардың көзқарастарына қарамастан, барлық таланттарды ақыл-ойы мен шығармашылығы жеткіліксіз, бірақ адалдығына сенімді адамдармен ауыстырады. Ханна Арендт кеңестік және нацистік режимдерді, сондай-ақ Африка мен Азиядағы еуропалық колонияларды, императорлық бумеранг әсерінен кейін олардың қорқынышты өзгерістерінің нәтижесі деп қарастырады. Ол орыс панславизмін расизм мен тоталитаризмнің даму сатысы ретінде талдайды. Оның талдауын Александр Эткинд "Ішкі отарлау: Ресейдің империялық тәжірибесі" кітабында жалғастырды. Арендт тоталитарлық емес әлемнен тоталитарлық мақсаттардың радикалды сипатын жасыру үшін қолданылатын фронт ұйымдары, жалған мемлекеттік органдар және эзотерикалық ілімдер туралы да сөз етеді. Кітаптың соңында Арендт жалғыздық тоталитарлық үстемдіктің алғы шарты екенін, әлеуметтік оқшауланған адамдардың тоталитарлық идеология мен қозғалыстарға бейімділігі жоғары екенін жазады.

Қабылдау

Le Monde кітапты 20-ғасырдың кез келген жанрдағы 100 үздік кітабының қатарына қосты, ал National Review оны ғасырдың 100 ең жақсы ғылыми-танымдық кітабының тізімінде 15-орынға қойды. Университеттер аралық зерттеулер институты оны ғасырдың 50 ең жақсы ғылыми-танымдық кітабының тізіміне енгізді. Кітап Норман Подхорецке зор әсер етті, ол оны оқудан алған ләззатты ұлы поэма немесе роман оқумен салыстырды. Кітап сынға да ұшырады, соның ішінде 2009 жылы Чикаго университетінің профессоры Бернард Вассерштейннің Times Literary Supplement басылымында жариялаған мақаласы. Вассерштейн Арендттің түрлі антисемиттік және нацистік көздер мен кітаптарды жүйелі түрде бойына сіңіргенін айтты, бұл оның көптеген осы көздерді кітапта авторитет ретінде пайдалануына әкелді. Екінші жағынан, Гершом Шолем Иерусалимдегі Эйхманды сынады, бірақ «Тоталитаризмнің пайда болуы» еңбегін жоғары бағалады. Шолем басқа бірнеше жерде Эрнст Блохтан кейбір тарихи кезеңдерге қатысты еврей әдебиеттері мен куәліктерінің көп бөлігі погромдарға байланысты қол жетімсіз екенін естігенін айтты, бұл сол кезеңдер үшін антисемиттік көздерді жалғыз қалған деректер ретінде қалдырды. Тарихшы Эммануэль Саада Арендттің еңбегін және ғылыми расизмнің өрлеуі отаршылдық империализмнің өрлеуімен тікелей байланысты деген жалпы ғылыми консенсусты жоққа шығарды. Саада Арендт атайтын Артур де Гобино сияқты идеялардың еуропалық отаршылдықты ғылыми тұрғыдан негіздеуде маңызды рөл атқарытындығын растайтын жеткілікті дәлелдер жоқ екенін мәлімдеді. Саада Арендт қазіргі тоталитаризмді қалыптастырудағы ғылыми расизмнің рөлін шамадан тыс бағалайды дейді, бірақ шындығында Арендт кінәні мәтіннің басқа бөлімінде талқылаған «бюрократиялық расизмге» жатқызуы керек. Юрген Хабермас сияқты ғалымдар Марксизмді тоталитарлық тұрғыдан қарастырған 20-ғасырғы Арендттің сынды қолдады. Марксизмге қатысты бұл пікірлер тоталитарлық көзқарастардың шектеріне алаңдаушылық білдірді, олар көбінесе Маркстің өндіріс күштерінің эмансипациялық әлеуетін асыра бағалауымен байланысты. Хабермас бұл сынды өзінің «Lifeworld and System: A Critique of Functionalist Reason» еңбегіндегі өмірлік әлемдегі функционалдық редукционизм туралы жазбаларында кеңейтеді. Тарихшы Джон Лукакс оны «қателі және адал емес кітап» деп сынап, «тарихи емес және әуелі айқайлаған» сипаттама берді, сондай-ақ Арендттің Кеңес Одағы туралы жазғандарының беткей екенін айтты.