Кіріспе

Кантерберидегі өзен, Жаңа Зеландия. Уаймакарири өзені – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының шығыс жағалауындағы Кантерберидегі ең ірі өзендердің бірі. Ол Оңтүстік Альп тауларынан шығысқа қарай, Кентербери жазығы арқылы Тынық мұхитына дейін ағып өтеді. Өзеннің бастауы Оңтүстік Альп тауларының шығыс беткейінде, Артур асуынан оңтүстік-батысқа қарай сегіз шақырым жерде орналасқан. Көп бөлігінде өзен тарамдалған, кең шағыл төсеніштерімен сипатталады. Кентербери жазығына жақындағанда, өзен таулы белдеуден өтіп, тар шатқалға (Уаймакарири шатқалы) еніп, содан кейін жазық арқылы ағып өтетін кезде тарамдалған түріне қайта оралады. Өзен Крайстчерчтің солтүстігінде, Каяпои қаласының жанынан Тынық мұхитына құяды. Жаңа Зеландиядағы көптеген өзендердің арналары мемлекеттік меншікте болғанымен, Уаймакарири өзенінің арнасы Кентербери өңірлік кеңесіне (Environment Canterbury) тиесілі.

Атауы

Уаймакарири атауы маори тіліндегі "wai" – су және "makariri" – суық сөздерінен шыққан. 1849 жылы Кентербери қауымдастығының бас геодезисі Джозеф Томас өзенді қысқа мерзімге Лорд Куртенэйдің құрметіне Courtenay өзені деп атаған. Бірақ бұл атау тез арада қолданыстан шығып, дәстүрлі маори атауы қайта қолданысқа енді. Уаймакарири өзенін көбінесе маори атауының қысқартылған түрі – "Уаймак" деп атайды.

География

Ваймакариридің бастауы Оңтүстік Альп тауларында, Артур өтегінің батысындағы аңғардың басында орналасқан, онда ол негізінен қардың еруімен және мұздық суларымен толысады. Өзен оңтүстікке қарай ағып, кейін Стюарт тауының түбінен шығысқа бұрылады. Бұл тұста өзен салалы болып, кең қиыршық тасты төсектер арқылы ағатын Били өзенімен қосылады. Еск өзені қосылғанда Ваймакарири тар шатқалдар арқылы өтеді және салалы құрылымын тоқтатады. Өзен Оңтүстік Альп тауларының етегімен ағып, Мидленд темір жолының Оңтүстік Альп тауларын кесіп өту бағытында қолданылады. Өзен тау етегінен Ваймакарири шатқалы арқылы шығып, қайтадан салалы жүйеге айналады. Кантербери жазығына жеткен соң Ваймакарири Тынық мұхитына қарай шығыс-оңтүстік-шығыс бағытта ағады. Басқа салалы өзен жүйелері сияқты, өзен арналары өзен төсегінде жиі өзгеріп тұрады, әсіресе су деңгейі жоғары кезде. Геологиялық мәліметтерге сәйкес, бұл жылжу бұрын өзеннің өзіне де қатысты, кейде қазіргі Крайстчерч қаласы арқылы ағып, Эйвон-Хиткоут сағасына, ал басқа бір кезде Банкс түбегінің оңтүстігіндегі Ельсмир / Те Вайхора көліне құйып келген. Крайстчерч және өзенге жақын жердегі басқа да елді мекендерді су тасқынынан қорғау үшін еуропалықтар қоныстанғаннан бері өзеннің екі жағында көптеген қорғау құрылыстары салынды, олардың ішінде 1868 жылғы Кентербери өзендері заңы да бар. Қазіргі уақытта өзен Тынық мұхитына Крайстчерчтің солтүстігінде Бруклендс лагунасы арқылы Пегасус шығанағына құяды. Ваймакарири Пегасус шығанағының бойындағы сирек үзілістердің бірі болып табылады. Эшли өзені / Ракахури және Вайпара өзені сияқты Пегасус шығанағына құятын тағы екі өзенмен бірге Ваймакарири шығанақты және оның жағалау жазығын құрайтын шөгінділерге толыққанды жауап береді.

Даму

1923 жылы өзен негізінен Крайстчерч қаласын электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін гидроэлектр станциясы салу мақсатында зерттелді. Бұл жоба қауымдастықтың қолдауын алды, бірақ үкімет Колридж көлінен арзан электр энергиясын ұсынғандықтан, станция ешқашан салынбады. Орталық жазықтар су сенімі Орталық жазықтар суын жетілдіру жобасы аясында Ваймакарири өзенінің екі нүктесінен су алуды ұсынуда.

Ластану

2007 жылы Ваймакарири Жаңа Зеландиядағы ірі өзендердің ең ластанған он өзенінің қатарына енді. Ластанудың бір бөлігі өзенге жақын орналасқан ет өңдеу зауыты және жүн тазартатын кәсіпорындар сияқты өнеркәсіптерден шыққан сұйық қалдықтардың салдарынан болды. Бұл қалдықтар тікелей өзенге төгілді, бірақ 2012 жылдан бастап олар қалалық сарқынды суларды тазарту станциясына құбырлар арқылы жіберіледі. Суды төгуге берілген рұқсаттарды бұзу фактілері де болды.

Мәдени сілтемелер

Уаймакирири өзені автор Рут Франсның бірнеше еңбектерінде сипатталған. "Пол Хендерсон" псевдонимімен жарияланған "Су тасқынынан кейін" атты өлеңінде өзен "жанды / қатты шумен ағып, босап тұр" деп сипатталған, сондай-ақ ол "ғасырлар бойғы саяхатшы, епті, көне" екені айтылады. Оның "Мұз суық өзен" (1961) романында Рождество күні Ваймакарири өзенінің бөгетін бұзып, су тасқынынан отбасылық шаруашылықтың суға батуы суреттеледі. Су өте баяу және тынышпен өрлеп, теңіз толқынының өзен сағасындағы суға кіруіне ұқсады. Кенеттен су көлі көтеріліп, бақшаға және үйге қарқынды толқынмен шабуылдайды, бұл қашықтықтағы жарылыс сияқты дыбыс шығарады. Үй дереу сумен қоршалады, ал толқын далаларды лас көбіктің жылдам тістерімен жейді, онда таяқтар, шөп және қоқыстар айналып, жұтылып, қайта-қайта сорғыш құдыға ұшырап тұрады.