Кіріспе

Үндістандағы театр түрі

Яксагана – Карнатака штатының Даксина Каннада, Удупи, Уттара Каннада, Шимога және Чикмагалур аудандарының батыс бөліктерінде, сондай-ақ Керала штатының Касарагод ауданында дамыған, би, музыка, диалог, костюм, грим және сахналық техниканы ерекше стиль мен формада үйлестіретін дәстүрлі театр. Ол Бақтыр қозғалысы кезеңінде пайда болған ежелгі классикалық музыка мен театрдан қалыптасқан деп саналады. Оны кейде жай ғана "Аата" немесе "Ата" (мағынасы "ойын") деп те атайды.

Этимология

Яксагана сөзбе-сөз якшаның (табиғат рухтарының) әнін (гана) білдіреді. Яксагана – бұрын келике, ата, баялата және дашаватара деп аталатын өнер түрлерінің каннада тіліндегі (соңғы 200 жылдан бері қолданылып келе жатқан) ғылыми атауы. Яксагана сөзі бұрын, негізінен каннада тілінде (16 ғасырдан бастап) пайда болған әдебиет түріне қатысты. Соңғы кезде тулу және тіпті қазір телугу тілдерінде де Яксаганалар кездеседі. Осы Яксагана әдебиетін немесе пьесаны орындау ата деп аталады. Қазіргі уақытта "Екалғана" сөзі Яксаганаға қатысты деген пікір жоқ.

Музыкалық жанр

Яксагананың өзіне тән музыка дәстүрі бар, ол Карнатака Сангитасынан және Үндістанның хиндустани музыкасынан бөлек. Яксагана мен Карнатак Сангитаның ортақ түбірі болуы мүмкін, бірақ олар бір-бірінен туындамаған. Әдеттегі Яксагана қойылымы музыканттар тобының (химмела деп аталады) орындаған фонограммалық музыкасынан және би мен диалог тобынан (муммела деп аталады) тұрады, олар сахнада поэтикалық эпостарды сахналады. Химмеланың құрамында жетекші әнші (бхагавата) болады – ол қойылымды басқарады және «бірінші актер» (модалан веша) деп аталады. Химмеланың басқа мүшелері дәстүрлі музыкалық аспаптарда ойнайды, мысалы, маддале (қол барабаны), пунги (сыбызғы), гармоний (орган) және чанде (көлемді барабан). Музыка рагаларға негізделген, олар ритмдік үлгілермен сипатталады, олар мату және тала (батыс музыкасындағы музыкалық өлшем) деп аталады. Яксагана (ಯಕ್ಷಗಾನ) қойылымы көбінесе суырып салмалы уақытта басталады, бірнеше белгілі композициялардың барабандарының соққысымен, олар аббара немесе петике деп аталады. Актерлер сахнаға шығар алдында бұл бір сағатқа дейін созылуы мүмкін. Актерлер әсем костюмдер, бас киімдер мен бетке бояу жағады. Қойылым көбінесе «Кавья» (эпостық өлеңдер) мен «Пураналар» (көне индуистік мәтіндер) бойынша әңгімелерді бейнелейді. Онда әңгімені баяндаушы (бхагавата) ән арқылы айтады (оның ішінде дайын кейіпкерлердің диалогтары бар), ал актерлер музыкаға билеп, әңгіменің элементтерін көрсетеді. Яксагананың барлық компоненттері – музыка, би және диалог – импровизацияланған. Актерлердің шеберлігі мен біліміне байланысты билер мен диалогтардың көлемі де өзгереді. Актерлер кейіпкерден шығып, философиялық пікірталасқа түсуі де сирек емес. Яксагана актерлігін әдістемелік актерлік деп санауға болады. Қойылымдар Батыс операсы дәстүрімен салыстырылады. Дәстүр бойынша, Яксагана кештен таңға дейін жалғасады. Яксагана Дакшина Каннада, Касарагод, Удупи, Уттара Каннада, Шимога және Чиккамагалурудың батыс аудандарында танымал. Соңғы жылдары Яксагана Бенгалурда да танымал болды, әсіресе жаңбырлы маусымда, жағалау аудандарында басқа да көңіл көтеру мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан.

Шығу тегі

Яксагана – жазу стиліне де, жазба материалдың өзіне де қатысты болуы мүмкін. Бұл стиль, әдетте, баялата (немесе ашық театрлық драма) сияқты поэзиялық туындылар үшін қолданылған, мысалы, Коти мен Ченнаяның балладалары. Қазіргі түріндегі Яксагананың Вайшнава Бхакти қозғалысының ықпалымен қалыптасқанына сенеді. Яксагананы алғаш рет Удупиде Мадвахарьяның шәкірті Нарахаритирта енгізді. Нарахаритирта – Калинга патшалығының министрі болған, сонымен қатар ол Кучипудидің негізін қалаушы. Яксаганаға қатысты ең алғашқы жазба дерек 1556 жылы Беллари ауданындағы Сомасамудрадағы Куругодудағы Лакшминарайана ғибадатханасының ішіндегі жазуда табылды. Оның көшірмесі Мадрас университетінде сақталады. Жазуда ғибадатханада «тала маддале» бағдарламасын тамашалау үшін өнерпаздарға жер сыйланғаны айтылған. Тағы бір маңызды дәлел – Ажапура Вишнудың «Вирата Парва» поэмасы, ол Ажапурадан (қазіргі Брахмавара) табылған пальма жапырағына жазылған. Яксагана танымал Яксагана ақыны Партхи Суббаның (шамамен 1600 жыл) заманында қалыптасқан өнер түрі болды, ал кейбір зерттеушілер оның авторы – осы Субба екенін айтады. Мүммади Кришнараджа Водейяр (1794–1868) де бірнеше Яксагана прасангаларын жазды, олардың ішінде «Сугандика Париная» да бар. Бүгінде Яксагана қойылымдарында әйел суретшілер де қатысады.

Параллель нысандар

Яксагана Карнатаканың басқа аймақтарында және көршілес Андхра-Прадеш, Керала, Тамил Наду және Махараштра штаттарында кең таралған басқа өнер түрлерімен байланысты. Яксагананы халықтық, классикалық немесе ауылдық деп қарапайым түрде жіктеу қиын. Классификация ережелеріне байланысты, ол осы санаттардың кез келгеніне немесе барлығына да жатуы мүмкін. Яксагана көптеген би өнерінен гөрі әртүрлі және динамикалық. Дегенмен, Яксагананы көптеген дәстүрлі би түрлерінің бірі деп санауға болады. Бұл өнер негізінен Карнатаканың жағалау аймақтарында таралған, ал басқа би түрлері (мысалы, Доддата) қазіргі таңда осы атпен жиі аталады. Осы санатқа Мудалпая (Оңтүстік Карнатака), Доддата (Солтүстік Карнатака), Келике (Андхра-Прадеш шекарасында) және Гхаттадакоре (Чамражнагар ауданындағы Коллегал) сияқты дәстүрлі театр түрлерін жатқызуға болады. Олардың ішінде Гхаттадакоре – Яксагананың жағалау түрінің тікелей тармағы, ал Мудалапая ең жақын байланысты түр болып табылады.

Андхра Прадеш штатындағы Якшаганаму

Андхра-Прадеш штатында Яксаганаму деп аталатын өнер түрі бар, ол Карнатака таулы аймағындағы Яксагана өнер түрлерімен кейбір ұқсастықтарды көрсетеді, бірақ көрнекі өнер ретінде одан кем дамыған.

Бадагуттту

Бадагутту стилі Солтүстік Канарада (Уттара Каннада ауданы) және Удупи ауданының солтүстік бөлігінде, Кундапурадан Биндорға дейін кең таралған. Бадагутту мектебінің "Якшагана" өнерінде бет-әлпеттік өрнектерге, матугарике (әңгімелерге) және көрсетіліп отырған кейіпкерге лайықты билерге ерекше мән беріледі. Бұл стильде Карнатаканың дәстүрлі "чанде" қолданылады. Бадагутту стилін Шиврам Каранттың "Якшагана Мандира" туындысы арқылы таныстырды, ол Дақшина Каннададағы Салиграма ауылында "Якшагананың" қысқа, заманауи түрі ретінде қойылған. "Якшагана" стиліндегі қуыршақтардың көрсетілуі жоғары стильденген және "Якшагананың" нормалары мен стандарттарына қатаң сәйкес келеді. Қуыршақтар (көбінесе 18 дюйм биіктікте) "Якшагананың" тірі актерлері киетін киімдерге ұқсас костюмдерді киеді, сондай-ақ олардың дайындықтарында да күрделі макияж, түрлі-түсті бас киімдер мен ауыр әшекейлер қолданылады. Қуыршақ ойнатушы Сутрахара деп аталады. "Якшагана" қуыршақ театрының мазмұны да көбінесе ежелгі эпостардан алынған. К. В. Рамеш – Касарогодтан шыққан жетекші қуыршақ шебері. Ол "Шри Гопалакришна Яксагана Гомбеята Сангха" қуыршақ театрының жетекшісі.

Балет нұсқасы

ХХ ғасырдың екінші жартысында осы өнер түрiн басқа да жерлерде сынап-тексерулер мен қабылдаулар болды. Осы бағыттағы ең танымал қадам – Шиварама Карантаның жұмысы. Ол жергілікті суретшiлердi пайдаланып, Яксагана балетін жасады және көрсеттi. Дегенмен, Каранта енгізген кейбір өзгерістер сынға түсті. Тіпті бір сот шешімінде оның тәжірибелік балеттерін "Яксагана" деп атап, жарнамалауға тыйым салынды.

Маңызды компоненттер

Әртістер өнер көрсетулерінен бұрын Ганеша құдайына дұға етеді. Яксагана да Ганешаға дұға етумен аяқталады.

Рага

Яксагана рагасы – Яксаганада қолданылатын әуендік құрылым. Ол классикаға дейінгі әуендік формаларға негізделген, олар мелодияның негізі құрайтын бес немесе одан көп музыкалық ноталар тізбегін қамтиды. Яксаганадағы рагалар "матту" деп аталатын әуендік формалармен тығыз байланысты. Яксагана дәстүрінде рагалар, Яксагана өнер көрсетіліп тұрған түннің әртүрлі уақыттарымен байланыстырылады.

Тала

Яксагана тала (санскрит tāla) – яксаганадағы ырғақтардың негіздері, олар яксагана Падья деп аталатын поэзия стилімен анықталады. Тала бишілердің композицияны қалай орындау керектігін де шешеді. Бұл үнді музыкасының басқа түрлеріндегі талаға ұқсас, бірақ құрылымы жағынан олардан ерекшеленеді. Әр композиция бір немесе бірнеше талаға қойылады, оны гиммела перкуссиясы орындаушылары тартады. Бірақ көптеген композициялар уақыттың өтісімен жоғалып кетті. XV ғасырға дейін ауызша шығармалар қолданылғандығына дәлелдер бар. Қазіргі таңда сақталған тарихи Якшагана Прасангаларының баяндамалары көбінесе кітапша түрінде жарық көреді. Бүгінде термоколь сияқты жеңіл материалдар кейде қолданылады, бірақ әшекейлердің көп бөлігі әлі де ағаштан жасалады. Яксагана костюмдері бас киімнен (Кирита немесе Пагаде), кеудеге арналған Кавачадан, иықтарды безендіретін Бужа Киертиден және алтын фольгамен қапталған жеңіл ағаштан жасалған белбеулерден (Дабу) тұрады. Бұл әшекейлердегі айналар қойылымдар кезінде жарықты шағылыстырып, костюмдерге көбірек түс қосуға көмектеседі. Қару-жарақтар жилет үстіне кигізіліп, дененің жоғарғы жартысын жабады. Төменгі жартысы қызыл, сары және қызғылт-сары түстердің бірегей комбинациясындағы каччемен жабылған. Качченің астына көлемді төсемдер салынады, бұл актерлердің пропорцияларын қалыптыдан өзгеше етеді. Баннада Веша кейіпкері құбыжықтарды бейнелеу үшін қолданылады. Бұл көбінесе үш-төрт сағатқа созылатын егжей-тегжейлі бет макияжы жасауды қамтиды. Дәстүрлі Якшаганада ерлер әйелдердің рөлін ойнайды. Алайда, соңғы кезде Якшаганада әйел суретшілер де пайда болды, олар ерлер мен әйелдер рөлінде өнер көрсетеді. Стри Веша кейіпкері сари және басқа да әшекейлік әшекейлерді пайдаланады.

Маддейл

Маддал – соққылы аспап, және шандемен бірге Яксагана ансамбліндегі басты ырғақты қосымша құрал болып табылады. Оны Мридангам сияқты ойнайды.

Таала (қоңыраулар)

Якшагана қоңыраулары немесе сымбалдары – арнайы қорытпадан (дәстүрлі түрде бес металдан) жасалған жұп қоңырау. Олар Бхагава́таның дауысының ырғағына қарай жасалады. Әншілер әр түрлі ырғақтарда ән салу үшін әр түрлі тональностьтағы бірнеше қоңырау жинағын алып жүреді. Олар Якшагананың қосымша музыкасын жасауға және бағыттауға көмектеседі.

Чанде

Чанде – барабан, және маддалмен қатар Якшагана ансамблінде маңызды ырғақты қосымша құрал болып табылады.

Суретшілер

Ғасырлар бойы жүздеген артистер Якшағананы орындады, және олардың кейбіреулері, мысалы Курия Витала Шастри, Соорикумеру Говинда Бхат, Читтани Рамачандра Хегде, Наранаппа Уппур, Балипа Нараяна Бхагава, Карки Кришна Хасягара және Калинга Навада – жұлдыз дәрежесіне көтерілді.

Білім беру және ғылыми-зерттеу

Көптеген труппалар ғибадатханалармен байланысты болғандықтан, бұл өнерді үйрену ғибадатхана аумағымен шектелген. МГМ колледжінде орналасқан Говинда Пай зерттеу институты Удупидегі "Якшагана Калакендра" арқылы жастарды осы ежелгі би түріне оқытады. Институт сонымен қатар тіл, дәстүрлер және би өнері салаларында зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Шримая Якшагана Калакендра, Гунаванте, Шри Керемана Шамбу Хегде құрған тағы бір белгілі Якшагана Гурукуласы, ол Якшагана студенттерін тәрбиелейді.

Үндістаннан тыс жерлерде

Яксагана Үндістаннан тыс жерлерде жаңа танымалдыққа ие болып келеді. АҚШ-тың Калифорния штатында және Канаданың Онтарио провинциясында әуесқойлар труппалары құрылды. Канададағы «Якшамитра», «Яксагана Калавринда», АҚШ-тағы «Якшаранга» және «Якшалока Бостон» – осы халықаралық труппалардың бірнеше мысалы. 2008 жылы Канаданың Торонто қаласында құрылған «Якшамитра» Үндістаннан тыс алғашқы толыққанды Яксагана меласы болып табылады. Олар алғаш рет өнер көрсетулерінде жергілікті музыкалық топтардың тікелей орындауын пайдаланды. Басқа труппалар көбінесе өнер көрсетулері үшін жазылған музыканы қолданады. «Yakshaloka USA» 1995 жылы Жаңа Англияда Рагхурам Шетти құрды және өнер көрсетулерінде жазылған аудио жазбаларын пайдаланды. Солтүстік Америкада алғашқы жергілікті Яксагана труппасын («Якшалока Бостон») құрып, осы құрлыққа «тенку титу» (Оңтүстік стилі) Яксаганасын енгізген ол мыңдаған жергілікті американдықтарды оқытып, 5 Яксагана труппасын (Массачусетс, Вашингтон, Флорида, Солтүстік және Оңтүстік Калифорния) құрды. Оның ішінде 2000 жылғы Синдх әлемдік конференциясы, 2002 жылғы АККА, 2005 жылғы Санкт-Петербург халықтық фестивалі, 2014 жылғы Ирвин Global Village және т.б. «Якшалока USA» Яксагананың екі стилі бойынша АҚШ-тың ірі театрларында жүздеген көптілді өнер көрсетулер ұйымдастырды. «Якшалока» өзінің бірегей өнер көрсетулерін жасау, мектептер мен университеттерде, соның ішінде Голливудтағы әлемдік актерлік мектептерінде таныстырулар өткізу, бүкіл әлемнен келген балалар мен ересектерді оқыту, келуші суретшілермен ынтымақтастық (мысалы, 2006 жылы Солтүстік стильдің аңызға айналған Читтани Рамачандра Хегде труппасы), және жетекші суретшілерді демеушілік ету / қолдау көрсету (мысалы, 2013 жылы Оңтүстік стильдің аңызға айналған доктор Путтюр Шридара Бхандари) арқылы ежелгі үнді өнерін дамытуға жәрдемдеседі. «Яксагана Калавринда» АҚШ-тың шығыс жағалауында өнер көрсетеді. «Якшалока Бостон» труппасы негізінен Бостон аймағынан келген суретшілерден және АҚШ пен Үндістанның әртүрлі аймақтарынан келген келуші суретшілерден тұрады. Труппа шығыс жағалауында, орта батыста және АҚШ-тың оңтүстігінде көптеген өнер көрсетулер ұйымдастырды. АҚШ-тағы «Якшаранга» Яксагана суретшісі Шри Читтани Рамачандра Хегде келгеннен кейін құрылды. Оның 74 жасындағы өнерінің әсері соншалық, өнерді жақсы көретіндер оның өнерін үйінен мыңдаған шақырым қашықта жалғастыруға шешім қабылдады. Шри Читтаниге еріп келген Шри Кидаюру Ганеш жаңа буын Яксагана суретшілерін оқыту үшін бірнеше айға қалды. Алғашқы нәтиже – «Суданварджуна Калага» Яксаганасының қойылымы болды. Хедже 2012 жылы өнерге қосқан үлесі үшін «Падмашри» сыйлығын алды. Содан бері «Якшаранга» Калифорнияда көптеген өнер көрсетулер ұйымдастырды. Шри Кереман Шамбу Хегде және Шри Кереман Шивананд Хегде басқаратын «Шри Идагунжи Махаганапати Яксагана Мандали, Кереман» Яксагана труппасы АҚШ-ты аралап, Солтүстік Америкада 22-ден астам бағдарлама ұйымдастырды. Труппа 12 елге сапар шекті. Бұл труппа Яксагананы (оның дәстүрлі түрінде) Үндістаннан тыс жерлерге алып шыққан алғашқы труппалардың бірі болды (1983 жылы Бахрейндегі Хилтон қонақ үйінде өткен өнер көрсетуі).

Мела немесе труппалар

Яксаганада 30 толыққанды кәсіби труппа және шамамен 200 әуесқой труппасы бар. Кәсіби труппалар қараша мен мамыр аралығында гастрольдік сапарларға шығады, шамамен 180–200 қойылым қояды. Мыңға жуық кәсіби артист және одан да көп әуесқойлар бар. Бұдан басқа, жаңбырлы маусымда маусымдық емес қойылымдар, мерейтойлық шаралар, мектеп және колледж студенттерінің Яксаганасы және әрине, Таламаддал өнерлері де көрсетіледі. "Яксагана" коммерциялық қойылымдары жылына 12 000 қойылым өткізіп, 60 миллион рупийден астам табыс әкеледі.

Қала/Ауыл | Басталған күні | Жабылу күні (бар болса) | Басты демеуші | Тенкутхитту (Т) немесе Бадагутхитту (Б) | Тегін немесе билет
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
Кумбл | 19 ғасыр | - | Құрбандық | Т
Карки Хасягара Мела | 1850 жылдар | Әлі көрсетілуде | Катель Шри Дургапарамешвари ғибадатханасы | Т | Құрбандық/Билеттер
Тидунджи Мела | 1934 жыл | Әлі көрсетілуде | - | Б | Құрбандық/Билеттер
Хосанагара Мела | - | Әлі көрсетілуде | - | Т
Пердуру Мела | 1983–1984 жылдар | Әлі көрсетілуде | Сри Анатхападманабха ғибадатханасы | Б | Билет
Кондадакули Мела | - | - | - | Б | Билет
Маранакатте Мела | - | Әлі көрсетілуде | Сри Брахмалингешвара ғибадатханасы | Б | Құрбандық, жандар
Мандарти Мела | 1950 жылдар | Әлі көрсетілуде | Дургапарамешвари ғибадатханасы | Б | Жандардың құрбандығы
Керемане Мела | - | - | - | Б
Баппанаду Мела | - | - | Баппанаду Дургапарамешвари ғибадатханасы, Мулки | Т
Якшамитра Яксагана Мела | 2008 жылдың желтоқсаны, Жаңа нарық, Онтарио | - | - | -
Срингери Видьябхарати ғибадатханасы, Этобикок | - | - | Бадагу | Билет және демеушілік болған жағдайда тегін.