Кіріспе
PZL M 15 – Польшаның WSK PZL Mielec авиациялық компаниясы ауыл шаруашылығы авиациясы үшін жасалған реактивті сессиплан. Оның ерекше сыртқы түрі мен салыстырмалы түрде қатты реактивті қозғалтқышына байланысты, ұшаққа шулы демонның атымен Белфегор деген лақап ат қойылды. M-15 ұшағының дамуы, Антонов Ан-2 ұшағының орнын басу үшін қазіргі заманғы ауыл шаруашылығы ұшағын жасау қажеттігін советтік шенеуніктердің талап етуімен байланысты. WSK Mielec жобалау тобы An-2 екі қанатты конфигурациясының маңыздылығын мойындады және осындай конфигурацияда реактивті қозғалтқышты пайдалануды зерттеу үшін Latające Laboratorium 1 ("Ұшқыш зертхана 1") үшін алғашқы тәжірибелік ұшақ – Lala 1-ді әзірлеуге кірісті. 1973 жылдың 20 мамырында алғашқы M 15 прототипі бірінші ұшуын жасады; тіпті сынақ ұшу кезеңінде ұшақтың нашар басқарылуы, шектеулі ұшу қашықтығы және жоғары операциялық шығындар сияқты бірнеше кемшіліктері бар екені анық болды. 1976 жылы өндіріс басталғанмен, бұл мәселелер шешілмеді және M 15 бірнеше жағынан Ан-2-ден кемшіліктері болды. 1981 жылы өндіріс тоқтатылып, An-2 ұшақтарын сатып алуға басымдық берілді; жоспарланған мыңдаған данаға қарағанда барлығы 175 M 15 ұшағы салынды.
The PZL M 15 was a jet powered sesquiplane designed and manufactured by the Polish aircraft company WSK PZL Mielec for agricultural aviation. In reference to both its strange looks and relatively loud jet engine, the aircraft was nicknamed Belphegor, after the noisy demon. Development of the M 15 can be traced back to a Soviet requirement for a modern agricultural aircraft to succeed the Antonov An 2; it was at the insistence of Soviet officials that jet propulsion would power the type. WSK Mielec's design team recognised the value of the An 2's biplane configuration to the role and set about developing an initial experimental aircraft, the Lala 1, for Latające Laboratorium 1 ("Flying Laboratory 1") to explore the use of a jet engine with such a configuration. On 20 May 1973, the first M 15 prototype performed its maiden flight; even during the test flight phase, it was apparent that there were several drawbacks to the aircraft, including its poor handling, limited range, and high operating costs. While production commenced in 1976, these problems remained unresolved and meant that the M 15 was noticeably inferior in several respects to the An 2. During 1981, production was terminated in favour of procuring more An 2s; a total of 175 M 15s were built against the many thousands which had once been planned.
Шығу тегі
1970 жылға қарай Кеңес Одағы кең аумақты кеңестік шаруашылықтарда, колхоздық ұжымдарда және мемлекеттік совхоздарды қамтуға арналған жаңа ауыл шаруашылығы ұшағының талаптарын қалыптастырып жатты. Талаптарда нақты айтылғандай, көзделіп отырған ұшақ қазіргі Антонов Ан-2СХ және Ан-2Р ұшақтарынан тиімді әрі жаңартылған болуы керек еді, олардың ондаған мыңдаған данасы негізінен осы мақсатта өндірілген. Осы кезде Польша КСРО-ға қайта экспорттау үшін Антонов Ан-2Р ауыл шаруашылығы ұшағын лицензия бойынша өндіріп үлгерген, ал ауыл шаруашылығы ұшақтары КОМЭКОН аясындағы Польшаның мамандану саласына айналды. Lala 1 ауыл шаруашылығы құралдарымен жабдықталған; оның сынақ ұшуларынан алынған тәжірибе мен деректер M 15 ұшағының жобасына зор ықпал етті.
Өндіріс
1976 жылы M 15 ұшағының сериялық өндірісі басталды. Бір кезде кеңестік ауыл шаруашылығы жоспарлаушылары 3000-ға жуық ұшаққа тапсырыс беруді ниеттенген еді, осылайша қажеттіліктерін қамтамасыз етуді көздеген. Алайда, M 15 ұшағының нақты жағдайлардағы жұмысы көбінесе көңіл көншілікке ұшырады. Реактивті қозғалтқышты пайдаланудың тікелей салдары ретінде, бұл ұшақты пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімді болмады, бұл жағынан M 15 ұшағы, оның ізбасары болуы күтілген Ан-2 ұшағынан кем түсті. М-15 ұшағының ұшу қашықтығы 215 теңіз миліне жетерлік еді, бұл Ан-2 ұшағының қашықтығының жартысынан кем, мұның себебі реактивті қозғалтқышы және салыстырмалы түрде ауыр салмағы болды. Техникалық қызмет көрсету де күрделірек болды, бұл фактор ауыл шаруашылығы әуежайларының әдеттегі қиын жағдайларымен күшейді. Алдын ала жоспарланған рөлді бұрыннан бар Ан-2 ұшағы иеленді, ол жиырма бірінші ғасырға дейін ауыл шаруашылығында қолданылып келді. М-15 әлемдегі жалғыз реактивті ауыл шаруашылығы ұшағы (яғни, әлемдегі жалғыз реактивті егін шашу машинасы), сондай-ақ әлемдегі жалғыз реактивті биплан және кем дегенде, жаппай өндіріске қойылған ұшақтардың арасындағы ең баяу реактивті ұшақ деп саналады.
Дизайн
PZL M 15 Belphegor – металлдан жасалған екі бағаналы сескиквиплан. Ол әдетте бір ұшқышпен басқарылуы тиіс болған, бірақ қажет болған жағдайда техникалық маман ретінде жұмыс істеу үшін екі қосымша экипаж мүшесіне де мүмкіндік берілген. Төменгі қанаттардың және химиялық резервуарлардың бөліктері коррозияны болдырмау үшін ламинаттан жасалған. Жоғары және төменгі қанаттар химиялық резервуарлар орналасқан екі жуан бағанамен байланысқан. Ұшақ үш дөңгелекті қону шассисімен жабдықталған. M 15 салыстырмалы түрде ауыр ұшақ болды және ол ең ауыр биплан ретінде танымал. Егістіктерді өңдеу үшін M 15 екі үлкен пилонға, олар қанаттарын бөліп тұрған, үш тоннаға жуық пестицидтің жүгін сыйдыра алатын. Химиялық шашырау қысылған ауа арқылы жүзеге асырылды. Бұл сақтау жүйесі дәстүрлі емес еді, әдеттегі An 2 оларды фюзеляж ішіндегі бір резервуарда сақтайтын, ал ол орнатылмаған жағдайда оны басқа жүктерге пайдалануға болар еді. M 15-те қолданылған конструкция мұндай икемділікті қамтамасыз етпеді және ұшақтың басқа мақсатта қолданылу мүмкіндігін шектеді. Қозғалтқыштан шығатын газдар шашырату жүйесіне кедергі келтірмеу үшін қозғалтқыш фюзеляждың үстінде, жоғарырақ орналастырылған; бұл сондай-ақ қозғалтқыштың қоқыс жұтуын азайтуға көмектесті, бұл қиын жағдайдағы ұшу-қону жолақтарынан ұшу кезінде маңызды мәселе болды.