Беслан мектебінің қасіреті

Кіріспе

2004 жылғы ресейлік кешірім дағдарысы мен қырғын

Беслан мектебін қоршау (Беслан мектептік кешірім дағдарысы немесе Беслан қырғыны деп те аталады), сондай-ақ 31 шабуылшының қаза болуы. Дағдарыс 2004 жылдың 1 қыркүйегінде қарулы террористер тобы Солтүстік Осетияның (Ресейдің Солтүстік Кавказ аймағындағы автономиялық республика) Беслан қаласындағы Бірінші мектепті (СНО) басып алғаннан бастау алды. Кешірім алушылар – «Рияд-ус-Салихин» тобының мүшелері, оларды чечен әскери қолбасшысы Шамил Басаев жіберген. Олар Ресейдің Чечнядан шығып кетуін және Чечняның тәуелсіздігін мойындауын талап етті. Тұрғызылған күнінің үшінші күні Ресейдің қауіпсіздік күштері ғимаратқа шабуыл жасады. Бұл оқиға Ресейде қауіпсіздік және саяси салдарларға әкеліп соқты, Кремльде билікті консолидациялап, Ресей Президентінің өкілеттіктерін күшейтетін бірқатар федералдық үкімет реформаларына жол ашты. Оқиға террористермен келіссөздер жүргізу, соңынан туған жағдайға жауапкершілікті анықтау және артық күш қолдану мәселелерін көтерді.

Өмірбаян

Мектеп №1 Ресейдің Кавказ аймағындағы Солтүстік Осетия – Алания Республикасындағы Беслан қаласындағы жеті мектептің бірі болды, Беслан қаласында шамамен 35 000 адам тұрады. Аудандық полиция бөлімшесінің қасында орналасқан мектепте 60-қа жуық мұғалім және 800-ден астам оқушы білім алды. Сонымен қатар, спорт залының шатырында "снайперлік бекет" алдын ала дайындалған деген мәлімдемелер де болды.

Бірінші күн

Шабуыл мектепке 1 қыркүйекте, орыс оқу жылының дәстүрлі басталуында, "Бірінші қоңырау" немесе Білім күні аталып өтті. Білім күніне байланысты мектептерде әдеттегіден гөрі едәуір көп адам болды. Таңертең бірнеше ондаған қаруланған исламшыл ұлтшыл жасақ шекпендері Солтүстік Осетияның шығысында және соғысқа тосқан Чечняның батысында орналасқан Ингушетия Республикасының Пседах ауылының жанындағы орманды лагерьден шықты. Террористер жасыл әскери камуфляж және қара балаклава маскаларын киіп, кейбіреулері жарылғыш белбеулер мен жарылғыш іш киімдерін де киген. Бесланға жол тартқанда, Солтүстік Осетияның Хуркау ауылының жанындағы дала жолында Ингуш полициясының офицері, майор Сұлтан Гуражевті ұстады. Гуражев террористер Бесланға жеткен соң көлікте қалдырылып, мектеп ауласына қарай жүгіріп, аудандық полиция бөліміне хабарласып, жағдайды жеткізді, сондай-ақ оның қызметтік тапаншасы мен төсбелгісі алынғанын айтты. Жергілікті уақыт бойынша сағат 09:11-де террористер Бесланға полицияның ГАЗель микроавтобусымен және ГАЗ 66 әскери жүк көлігімен келді. Көптеген куәгерлер мен тәуелсіз сарапшылар шабуылдаушылардың екі тобы болғанын және екінші топ жүк көлігімен келген кезде бірінші топ мектепте болғанын мәлімдеді. Бірақ шабуылшылар көп ұзамай ауаға оқ атып, мектеп аумағындағы барлығын ғимаратқа кіруге мәжбүрледі. Бастапқы хаоста 50-ге дейін адам қашып, билікке жағдайды хабарлады. Бірқатар адамдар қазандық бөлмесінде жасырынып қалды. Полициямен және қарулы жергілікті тұрғынмен атысқаннан кейін, онда бір шабуылшы қаза тауып, екеуі жараланды, содан кейін жауынгерлер мектеп ғимаратын басып алды. Бұл атыста екіден сегіз адамға дейін қаза тауып, оннан астам адам жарақаттанды. Шабуылшылар шамамен 1100 адамды кепілге алды. Үкімет бастапқыда кепілге алынғандардың санын 200-400 деп бағалап, кейін себебі белгісіз болған себеппен дәл 354 деп жариялады. Олар кепілге алынғандарға тек сөйлескенде ғана орыс тілінде сөйлеуді бұйырды. Руслан Бетрозов есімді әке адамдарды тыныштандырып, жергілікті осетин тілінде ережелерді қайталап айтқанда, бір шабуылшы оған жақындап, Бетрозовтан аяқтады ма деп сұрап, содан кейін оның басына оқ атты. Тізе бүкпеген Вадим Болоев есімді тағы бір әке де тұтқынға алған адамдардың бірінен атылып, қансырап қайтыс болды) және бірнеше таңдалған кепілге алынғандар, сондай-ақ бір ер адам террористі қаза тапты. Осы топтан аман қалған кепілге алынғандарға жатып алуға бұйрық берілді және тағы бір шабуылшы автоматты мылтықпен атып өлтірді; олардың барлығы бірінен басқасы қаза тапты. ФК "Алания" командасының операторы Карен Мдинарадзе жарылыстан және атыстан аман қалды; оның әлі де тірі екені анықталған кезде, оған спорт залына оралуға рұқсат етілді, ол есінен айырылды. Содан кейін шабуылшылар басқа кепілге алынғандарды мәйіттерді ғимараттан лақтырып, қанды еденді жууға мәжбүрледі. Барлығы шамамен 5000 адамды құрады. Мемлекеттік Дума депутаты Юрий Савельевтің мәлімдеуінше, ресми ("азаматтық") штаб бейбіт шешім іздеген, ал ФСБ құрған құпия ("ауыр") штаб шабуылға дайындалған. Савельев "ауыр әскерлер" "азаматтардың" әрекеттерін, әсіресе олардың бостандықшылармен келіссөздер жүргізу әрекеттерін көп жағдайда шектегенін жазды. АҚШ президенті Джордж Буш Ресейге "кез келген нысанда қолдау көрсетуге" дайын екенін мәлімдеді.

The attack on the school took place on 1 September, the traditional start of the Russian school year, referred to as "First Bell" or Knowledge Day. Because of the Knowledge Day festivities, the number of people in the schools was considerably higher than normal. Early in the morning, a group of several dozen heavily armed Islamic nationalist guerrillas left a forest encampment located in the vicinity of the village of Psedakh in the neighbouring Republic of Ingushetia, east of North Ossetia and west of war torn Chechnya. The terrorists wore green military camouflage and black balaclava masks, and in some cases were also wearing explosive belts and explosive underwear. On the way to Beslan, on a country road near the North Ossetian village of Khurikau, they captured an Ingush police officer, Major Sultan Gurazhev. Gurazhev was left in a vehicle after the terrorists had reached Beslan and then ran toward the schoolyard and went to the district police department to inform them of the situation, adding that his duty handgun and badge had been taken. At 09:11 local time, the terrorists arrived at Beslan in a GAZelle police van and a GAZ 66 military truck. Many witnesses and independent experts claim that there were two groups of attackers, and that the first group was already at the school when the second group arrived by truck. However, the attackers soon began shooting in the air and forcing everyone from the school grounds into the building. During the initial chaos, up to 50 people managed to flee and alert authorities about the situation. A number of people also managed to hide in the boiler room. After an exchange of gunfire against the police and an armed local civilian, in which reportedly one attacker was killed and two were wounded, the militants seized the school building. Reports of the death toll from this shootout ranged from two to eight people, while more than a dozen people were injured. The attackers took approximately 1,100 hostages. The number of hostages was initially downplayed by the government to the 200–400 range, and then for an unknown reason announced to be exactly 354. They ordered the hostages to speak in Russian and only when first spoken to. When a father named Ruslan Betrozov stood to calm people and repeated the rules in the local language of Ossetic, a gunman approached him, asked Betrozov if he was done, and then shot him in the head. Another father named Vadim Bolloyev, who refused to kneel, was also shot by a captor and then bled to death.) and several of the selected hostages, as well as mortally injuring one male terrorist. The surviving hostages from this group were then ordered to lie down and were shot with an automatic rifle by another gunman; all but one of them were killed. Karen Mdinaradze, the FC Alania team cameraman, survived the explosion as well as the shooting; when discovered to be still alive, he was allowed to return to the sports hall, where he lost consciousness. The militants then forced other hostages to throw the bodies out of the building and to wash the blood off the floor. altogether totaling perhaps as many as 5,000. According to State Duma member Yuri Savelyev's report, the official ("civilian") headquarters sought a peaceful resolution while the secret ("heavy") headquarters set up by the FSB was preparing the assault. Savelyev wrote that, in many ways, the "heavies" restricted the actions of the "civilians", in particular in their attempts to negotiate with the militants. U. S. president George W. Bush made a statement offering "support in any form" to Russia.

Екінші күн

2004 жылдың 2 қыркүйегінде Рошаль мен содырлар арасындағы келіссөздер нәтижесіз аяқталды, олар кепілге алынғандарға тамақ, су немесе дәрі-дәрмек жеткізуге, сондай-ақ мектеп алдындағы қаза болғандардың денелерін алып кетуге рұқсат бермеді. Түскі уақытта ФСБ бірінші орынбасары генерал-полковник Владимир Проничев Дзасоховқа премьер-министр Михаил Фрадковтың қол қойған жарлығын көрсетті, ол Солтүстік Осетия ФСБ басшысы, генерал-майор Валерий Андреевті жедел штабтың басшысы етіп тағайындады. Алайда 2005 жылдың сәуір айында «Москва Ньюс» газетінің тілшісі тергеушілерден Дзасохов пен Андреевтің тексеру хаттамаларының фотокөшірмелерін алды, бұл Бесланда екі штаб құрылғанын көрсетті: барлық жауапкершілік жүктелген ресми штаб және шынайы шешімдер қабылдаған құпия штаб («күштілер»), онда Андреев ешқашан басшылық етпеген. Ресей үкіметі сандарды азайтып көрсетіп, тек 354 кепілге алынған адам болғанын бірнеше рет мәлімдеді, бұл кепілге алушыларды ашуландырып, олар тұтқындарды одан да жаман қарым-қатынасқа ие етті. Бірнеше шенеунік мектепте 15-20 содыр ғана болғанын айтты. Президент Владимир Путин мен Ресейдің басқа да саяси басшылары осы дағдарысқа дерлік толық үнсіздік танытты. Путин тек екінші күні Иордания королі Абдулла II-мен Мәскеуде өткен кездесуде қоршау туралы алғашқы ресми мәлімдеме жасады: «Біздің басты міндетіміз, әрине, кепілге алынғандардың өмірін және денсаулығын сақтау. Кепілге алынғандарды құтқаруға қатысқан барлық күштердің әрекеттері осы міндетке толық бағынады». Әйелдердің үлкен балалары қалып қойды, ал бір анасы кетпеуге баптады, сондықтан Аушев оның ең кішкентай баласын алып шықты. Тамақ пен судың жетіспеуі жас балаларға ауыр соқты, олардың көпшілігі ыстық, тығыз толған спорт залында ұзақ уақыт тұруға мәжбүр болды. Көптеген балалар спорт залындағы қайнаған ыстықтан киімдерін шешіп тастады, бұл жыныстық зорлыққа ұшырады деген жалған әңгімелерге әкелді. Көптеген балалар есінен танып, ата-аналары олардың өліп қалуынан қорқып жүрді. Кейбір кепілге алынғандар өз зәрінен ішті. Содырлар (көпшілігі бетперделерін шешкен) кейде есінен танып қалған балаларды алып шығып, бастарына су құйып, қайтадан спорт залына қайтаратын. Күндіздің соңына қарай кейбір ересектер де шаршап, шөлдеп есінен танып құлады. Спорт залындағы жағдайдың салдарынан үшінші күні жарылыс пен атыс басталғанда, аман қалған балалардың көпшілігі соншалықты шаршағандықтан, қасіреттен қашуға тіпті күші жетпеді. Сағат 15:30 шамасында содырлар мектеп сыртындағы қауіпсіздік күштеріне қарсы шамамен он минут аралықта екі граната лақтырып, полиция көлігін өртеп, бір офицерді жарақаттады, бұл кепілге алушыларды одан да гистериялық және болжамсыз етті. Балалардың жылауы оларды ашуландырды, бірнеше рет жылаған балалар мен аналарына, егер жылауды тоқтатпаса, атып өлтіреміз деп қорқытты. Түнде мектептен атылған оқтан полиция офицері жарақат алды. Келіссөздер үзіліп, келесі күні қайта басталды.

On 2 September 2004, negotiations between Roshal and the militants proved unsuccessful, and they refused to allow food, water or medicine to be taken in for the hostages or for the dead bodies to be removed from the front of the school. At noon, FSB First Deputy Director Colonel General Vladimir Pronichev showed Dzasokhov a decree signed by prime minister Mikhail Fradkov appointing the North Ossetian FSB chief, Major General Valery Andreyev, as head of the operational headquarters. However, in April 2005 a Moscow News journalist received photocopies of the interview protocols of Dzasokhov and Andreyev by investigators, revealing that two headquarters had been formed in Beslan: a formal one, upon which was laid all responsibility, and a secret one ("heavies"), which made the real decisions, and at which Andreyev had never been in charge. The Russian government downplayed the numbers, repeatedly stating there were only 354 hostages; this reportedly angered the hostage takers, who further mistreated their captives. Several officials also said there appeared to be only 15 to 20 militants in the school. The crisis was met with a near total silence from President of Russia Vladimir Putin and the rest of Russia's political leaders. Only on the second day did Putin make his first public comment on the siege during a meeting in Moscow with King Abdullah II of Jordan: "Our main task, of course, is to save the lives and health of those who became hostages. All actions by our forces involved in rescuing the hostages will be dedicated exclusively to this task." The women's older children were left behind and one mother refused to leave, so Aushev carried out her youngest child instead. The lack of food and water took a toll upon the young children, many of whom were forced to stand for long periods in the hot, tightly packed gym. Many children disrobed because of the sweltering heat in the gymnasium, which led to false rumors of sexual impropriety. Many children fainted, and parents feared that these children would die. Some hostages drank their own urine. Occasionally, the militants (many of whom took off their masks) took out some of the unconscious children and poured water on their heads before returning them to the sports hall. Later in the day, some adults also started to faint from fatigue and thirst. Because of the conditions in the gym, when the explosion and gun battle began on the third day, many of the surviving children were so fatigued that they were barely able to flee from the carnage. Around 15:30, two grenades were detonated by the militants against security forces outside the school approximately ten minutes apart, setting a police car on fire and injuring one officer,Unreliable source: date=December 2023—made the hostage takers increasingly hysterical and unpredictable. The crying of the children irritated them, and on several occasions crying children and their mothers were threatened that they would be shot if the crying did not cease. Overnight, a police officer was injured by shots fired from the school. Talks were broken off, resuming the next day.

Үшінші күн

Үшінші күні таңертең Руслан Аушев, Александр Дзасохов, Таймураз Мансуров (Солтүстік Осетия парламентінің төрағасы) және төрағаның бірінші орынбасары Израил Тотоонти бірлесіп Чечен Республикасының Ичкерия президенті Аслан Масхадовпен байланысқа түсті. Тотоонтидің сөзіне қарағанда, Масхадов және оның Батыстағы өкілі Ахмет Закаев Бесланға келіссөздер жүргізу үшін ұшып келуге дайын екендерін мәлімдеді, бұл ақпарат кейін Закаев тарапынан расталды. Тотоонти Масхадовтың жалғыз талабының мектепке кедергісіз өту екенін айтты, бірақ ол келгеніне келісім берілгеннен кейін бір сағаттан соң шабуыл басталды. Ресей президентінің кеңесшісі, бұрынғы полиция генералы және этникалық чечен Асламбек Аслаханов та құпия келіссөздерде үлкен жетістікке жақын болғандығы айтылды. Мәскеуден екінші күні кеткен кезде Аслаханов 700-ден астам танымал ресейлік азаматтардың балаларды босату үшін мектепке кепіл ретінде кіруге дайын екенін білдірді. Аслахановтың айтуынша, кепілге алынғандар оны келесі күні сағат 15:00-де мектепке кіргізуге келіскен. Бірақ шабуыл екі сағат бұрын басталды. Содан кейін үш жарылыс болды: 13:03-те екі кішкентай жарылыс, ал 13:29-да үлкені. Мемлекеттік Дума депутаты, қару-жарақ және жарылғыш заттар жөніндегі сарапшы Юрий Савельевтің сөзіне қарағанда, атыс мектеп ішіндегі жарылыстармен емес, мектеп сыртынан екі оқ атумен басталды. Террористер орнатқан көптеген қолдан жасалған жарылғыш құрылғылары жарылмады. Оның пікірінше, алғашқы оқ жақын маңдағы бес қабатты үйдің шатырынан (Мектеп көшесі, 37-үй) атылған "Ашмель" пехоталық ракетасынан ұшып, спортзалдың шатырына тиген, ал екіншісі сол көшенің 41-үйінен атылған RPG-27 гранатометімен спортзал қабырғасының бір бөлігін қиратқан. Бұл үйлердің шатырларынан бос гильзалар мен гранатометтер табылды, ал есепте RPG-26 немесе RPG-7 ракеталық гранаталары да айтылған. Александр Торшин басқарған федералды комиссияның мүшесі Савельев (төменде қараңыз) бұл жарылыстар көптеген кепілдердің қаза болуына, ал ондаған адам өрттен қаза тапқанына себеп болды деді. Парламенттік тергеуші Юрий Иванов гранаталар президент Путиннің тікелей бұйрығымен атылғанын мәлімдеді. Кулаевтың сотында бірнеше куәгерлер алғашқы жарылыстар сырттан атылған снарядтардың салдарынан болғанын айтты. 2006 жылғы Торшиннің баяндамасында кепілге алу бастапқыда жанкештілік шабуыл ретінде жоспарланған және ғимаратқа шабуылға дайындық жүргізілмегені жазылған. Үкімет атыс басталғаннан кейін әскерлердің ғимаратқа шабуыл жасаудан басқа амалы қалмағанын мәлімдеді. Алайда, қала тұрғындарының кейбір есептері оқиғаның осы ресми нұсқасына қайшы келді. Полиция подполковнигі Элбрус Ногаев, оның әйелі мен қызы мектепте қаза тапты, "Мен «Оқ атуды тоқтатыңыз! Оқ атуды тоқтатыңыз!» деген бұйрық естідім, ал басқа бір топтың радиосы «Шабуылдауға!» деп айқайлады" деді. Бірақ Андреев пен Дзасоховтың мәлімдемелері ФСБ директорларының орынбасары Владимир Проничев пен Владимир Анисимовтың Беслан операциясын басқарғанын көрсетті. Генерал Андреев Солтүстік Осетияның Жоғарғы сотына шабуыл кезінде ауыр қаруды қолдану туралы шешімді ФСБ-ның арнайы операциялар орталығының басшысы генерал-полковник Александр Тихонов қабылдағанын айтты. Арнайы күштер мектепке кіру үшін күрескенде, дүрбелең соғыс басталды. Күштерге ФСБ шабуыл топтары мен Ресей армиясының және Ресей Ішкі істер министрлігінің байланысты әскерлері кірді, оларды Ресейдің 58-ші армиясының (Тихонов 2 қыркүйекте әскерилерден қолбасшылық еткен) бірқатар Т-72 танктері, БТР-80 дөңгелекті бронетранспортерлері және қарулы тікұшақтар, соның ішінде кем дегенде бір Ми-24 шабуылдық тікұшағы қолдады. Көптеген жергілікті азаматтар да өз қаруларын алып, шайқасқа қосылды және қарулы еріктілердің кем дегенде біреуі қаза тапқаны белгілі. Қылмыскер деп саналатын Аслан Гагиев олардың арасында екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, реттік әскери қызметшілердің соғыстар басталған кезде қашып кеткені айтылды. Азаматтық куәгерлердің айтуынша, жергілікті полиция да үрейленіп, кейде дұрыс емес бағытта оқ атқан. Мектепке арнайы күштердің позицияларынан кем дегенде үш, бірақ тоғызға дейін күшті "Шмель" зымырандары атылды (кейіннен жақын маңдағы пәтерлердің төбелерінде үш немесе тоғыз бос бір рет пайдаланылатын түтікшелер табылды). Ресейде жалын шашушы, ал батыста термобарикалық қару ретінде саналатын "Шмель" ракеталарын қолдану бастапқыда жоққа шығарылды, бірақ кейін үкімет мойындады. Солтүстік Осетия гарнизонының әскери прокурорының көмекшісінің баяндамасында RPG-26 ракеталық гранаталары да қолданылғаны айтылды. Террористер де гранатометтерді қолданды, пәтерлердегі ресейлік әскерлерге оқ жаудырды. Танктер мен бронетранспортерлерді қолдануды 58-ші армияның командирі генерал-лейтенант Виктор Соболев мойындады. Кусраева мен Налдикоева Шабуыл кезінде шамамен 13 террорист әскери қоршаудан өтіп, жақын жерде паналады. Олардың бірнешесі жергілікті екі қабатты ғимаратқа кіргені айтылды, ол сағат 21:00 шамасында танктер мен жалын шашушылармен қиратылды (Осетия комитетінің есебі бойынша). Тағы бір топ террористтер теміржол арқылы кері қайтып, тікұшақтармен қалаға қуылды. Олар спортзалдың өртін сөндіруге дайын болмады. Бір өрт сөндіруші экипажы екі сағаттан кейін өз бастамасымен келді, бірақ суы жеткіліксіз болды және жақын маңдағы гидранттарға қосыла алмады. Алғашқы су танкысы өрт басталғаннан кейін шамамен екі жарым сағаттан соң, сағат 15:28-де келді, ал екінші өрт сөндіру машинасы сағат 15:43-те келді. Сенімсіз дерек көзі: мерзімі=2020 сәуір ОМОН әскерлері жүк көлігінің астынан жасырынуға тырысқан қарусыз террористті ұстады (кейін ол Нур Паши Кулаев екені анықталды). Кейбір өлтірілген террористердің денелері коммандостар тарапынан қиындыққа ұшыраған болуы мүмкін. Бірінші жарылыстардан кейін шамамен 12 сағат өткен соң. Ертесі күні Путин Солтүстік Осетияның шекараларын жапты, ал кейбір террористер әлі де ізделіп жатқан болатын. Аурухана төсектері, дәрі-дәрмектер мен нейрохирургиялық жабдықтар жеткіліксіз болды. Туыстары жаралыларға емделген ауруханаларды баруға рұқсат алған жоқ, ал дәрігерлер ұялы телефондарын пайдалануға тыйым салынды. Шабуылдан кейін бір тәулік өткен соң бульдозерлер ғимараттың қирандыларын, соның ішінде құрбандардың дене мүшелерін жинап, қоқысқа тастады. Жергілікті зират кішкентай болды және қаза тапқандарды қабылдау үшін жақын жердегі жерге кеңейтілді. Қоршаудан үш күн өткен соң 180 адам жоғалып кетті. Көптеген құтқарылғандар ауыр түрде жарақаттанды және кем дегенде бір әйел бұрынғы кепіл үйіне оралғаннан кейін, баласының денесін танығаннан кейін өзіне қол жұмсады. Бесланға жасаған жалғыз сапарында Путин 4 қыркүйектің таңғы сағаттарында Беслан ауруханасына асығыс сапар жасап, бірнеше жаралыларды көріп қайтты. Ол құрбандардың отбасымен кездеспегені үшін кейін сыналды. Санкт-Петербургте шамамен 40 000 адам сарай алаңында жиналды. Ресей халқы көбінесе қауіпсіздік шараларын күшейтуді қолдады; 2004 жылдың 16 қыркүйегіндегі Левада орталығының пікір сауалында ресейліктердің 58% терроризмге қарсы заңдарды қатаңдатуды және терроризм үшін өлім жазасын қолдады, ал 33% барлық шешендердің Ресей қалаларына кіруіне тыйым салуды қолдады.

Early on the third day, Ruslan Aushev, Alexander Dzasokhov, Taymuraz Mansurov (North Ossetia's parliament chairman) and First Deputy Chairman Izrail Totoonti together made contact with the president of the Chechen Republic of Ichkeria, Aslan Maskhadov. Totoonti said that both Maskhadov and his Western based emissary Akhmed Zakayev declared that they were ready to fly to Beslan to negotiate with the militants, which was later confirmed by Zakayev. Totoonti said that Maskhadov's sole demand was his unhindered passage to the school; however, the assault began one hour after the agreement for his arrival was made. Russian presidential advisor, former police general and ethnic Chechen Aslambek Aslakhanov was also said to be close to a breakthrough in the secret negotiations. By the time that he left Moscow on the second day, Aslakhanov had accumulated the names of more than 700 well known Russian figures who were volunteering to enter the school as hostages in exchange for the release of the children. Aslakhanov said that the hostage takers agreed to allow him to enter the school the next day at 15:00. However, the storming had begun two hours before. and that there were three blasts: two small explosions at 13:03 followed by a larger one at 13:29. According to the State Duma member Yuri Savelyev, a weapons and explosives expert, the exchange of gunfire did not begin with explosions inside the school building, but with two shots fired from outside the school and most of the homemade explosive devices installed by the terrorists did not explode at all. He said that the first shot was most likely fired by an RPO A Shmel infantry rocket on the roof of the nearby five story building at No. 37, School Lane, and aimed at the gymnasium's attic, while the second was fired from an RPG 27 grenade launcher located at No. 41 on the same street, and destroyed part of the gym wall. Empty shells and launchers were found on the roofs of these houses, and alternative weapons mentioned in the report were RPG 26 or RPG 7 rocket propelled grenades. Savelyev, a dissenting member of the federal commission headed by Aleksandr Torshin (see below), said that these explosions killed many of the hostages and that dozens more died in the resulting fire. Yuri Ivanov, another parliamentary investigator, further contended that the grenades were fired on the direct orders of President Putin. Several witnesses testified during the trial of Kulayev that the initial explosions were caused by projectiles fired from outside. Torshin's 2006 report said that the taking of hostages was planned as a suicide attack from the beginning and that no storming of the building was prepared in advance. The government asserted that once the shooting started, troops had no choice but to storm the building. However, some accounts by the town's residents have contradicted this official version of events. Police lieutenant colonel Elbrus Nogayev, whose wife and daughter died in the school, said, "I heard a command saying, 'Stop shooting! Stop shooting!' while other troops' radios said, 'Attack!'" However, statements by both Andreyev and Dzasokhov indicated that it was FSB deputy directors Vladimir Pronichev and Vladimir Anisimov who were actually in charge of the Beslan operation. General Andreyev also told North Ossetia's Supreme Court that the decision to use heavy weapons during the assault was made by the head of the FSB's Special Operations Center, Colonel General Aleksandr Tikhonov. A chaotic battle broke out as the special forces fought to enter the school. The forces included the assault groups of the FSB and the associated troops of the Russian Army and the Russian Interior Ministry, supported by a number of T 72 tanks from Russia's 58th Army (commandeered by Tikhonov from the military on 2 September), BTR 80 wheeled armoured personnel carriers and armed helicopters, including at least one Mi 24 attack helicopter. Many local civilians also joined the battle, having brought their own weapons, and at least one of the armed volunteers is known to have been killed. Alleged crime figure Aslan Gagiyev claimed to be among them. At the same time, regular conscripted soldiers reportedly fled the scene as the fighting began. Civilian witnesses claimed that the local police also panicked, sometimes firing in the wrong direction. At least three, but as many as nine, powerful Shmel rockets were fired at the school from the special forces' positions (three or nine empty disposable tubes were later found on the rooftops of nearby apartment blocks). The use of the Shmel rockets, classified in Russia as flamethrowers and in the West as thermobaric weapons, was initially denied, but later admitted by the government. A report by an aide to the military prosecutor of the North Ossetian garrison stated that RPG 26 rocket propelled grenades were used as well. The terrorists also used grenade launchers, firing at the Russian positions in the apartment buildings. The use of tanks and armoured personnel carriers was eventually admitted to by Lieutenant General Viktor Sobolev, commander of the 58th Army. Kusrayeva and Naldikoyeva During the battle, a group of some 13 militants broke through the military cordon and took refuge nearby. Several of them were believed to have entered a local two story building, which was destroyed by tanks and flamethrowers around 21:00, according to the Ossetian committee's findings (Kesayev Report). Another group of militants appeared to head back over the railway, chased by helicopters into the town. were not prepared to battle the blaze that raged in the gymnasium. One fire truck crew arrived after two hours on their own initiative, but with only of water, and were unable to connect to the nearby hydrants. The first water truck came at 15:28, nearly two and a half hours after the start of the fire; the second fire engine arrived at 15:43. Unreliable source: date=April 2020 An unarmed militant was captured alive by the OMON troops while trying to hide under a truck (he was later identified as Nur Pashi Kulayev). Some of the dead insurgents appeared to have been mutilated by the commandos. until some 12 hours after the first explosions. Early the next day, Putin ordered the borders of North Ossetia closed while some of the terrorists were apparently still being pursued. There was an inadequate supply of hospital beds, medication and neurosurgery equipment. Relatives were not allowed to visit hospitals where the wounded were treated, and doctors were not allowed to use their mobile phones. The day after the storming, bulldozers gathered the debris of the building, including the body parts of the victims, and removed it to a garbage dump. The local cemetery was too small and had to be expanded to an adjacent plot of land to accommodate the dead. Three days after the siege, 180 people were still missing. Many survivors remained severely traumatised and at least one female former hostage committed suicide after returning home, shortly after identifying the body of her child. In his only visit to Beslan, President Putin appeared during a hurried trip to the Beslan hospital in the early hours of 4 September to see several of the wounded victims. He was later criticised for not meeting the families of victims. In Saint Petersburg an estimated 40,000 people gathered in Palace Square. The Russian public appeared to generally support increased security measures; a 16 September 2004 Levada Center opinion poll found 58% of Russians supporting stricter counterterrorism laws and the death penalty for terrorism, while 33% would support banning all Chechens from entering Russian cities.

Ұзақ мерзімді әсерлері

Беслан оқиғасынан кейін үкімет терроризмге қарсы заңдарды қатаңдатып, құқық қорғау органдарының өкілеттіктерін кеңейтті. Ресей парламенті үшін сайлау жүйесі де бірнеше рет өзгертілді, Мемлекеттік Дума депутаттарын бір мандатты округтер бойынша сайлау жойылды. Кремль ресейлік БАҚ-ты бақылауын нығайтып, үкіметтік емес ұйымдарға (әсіресе шетелде құрылғандарға) күшті шабуылдар жасады. Бесланға жасалған шабуыл шешендерге қарағанда ингуштармен байланысты болғанымен, екі аймақ үшін де маңызды символдық мәні бар еді. Осетиялықтар мен ингуштар арасындағы Пригородный ауданына қатысты жанжал 1944 жылғы сталиндік тазалаулармен және 1992–1993 жылдардағы осетиялықтардың, ресейлік әскердің көмегімен ингуштарды этникалық тазалауымен күшейді. Шабуыл кезінде Ингушетия мен Чеченстанда 40 мыңнан астам ингуш босқын шатыр қалашықтарында тұрды. Беслан мектебінің ғимараты бұрын ингуштарға қарсы қолданылған: 1992 жылы спорт залы осетиялықтардың этникалық тазалау кезінде ингуштарды ұстау үшін пайдаланылған. Чечендер үшін бұл үйлері мен отбасыларының қирауына кек алу еді; Беслан Чеченстанға федералды әуе шабуылдары жасалған орындардың бірі болды. Көптеген балалардың террористік топтың құрамындағы шешендердің қатысуы салдарынан қаза болғанын білген көптеген чечендер ұялған сезімге бөленді. Чечен тәуелсіздігі үшін күрескендердің өкілі: "Бізге одан да ауыр соққы берілген жоқ. Егер балаларға шабуыл жасағандарды чечендер деп есептесе, бүкіл әлем бізді жануарлар мен монстрлар деп ойлайды" деді.

Шығындар

2004 жылдың 7 қыркүйегінде Ресейлік шенеуніктер 333 адамның, оның ішінде 156 баланың қаза болғанын мәлімдеді; сол кезде 200 адам жоғалып кеткен немесе сәйкестендірілмеген. Торшин есебінде соңында ешқандай дене сәйкестендірілмегені айтылған. Жергілікті тұрғындар қаза болғандардың 200-ден астамы күйік шалған, ал 100-ден астамы тірі күйіп кеткенін мәлімдеді. 2005 жылы екі кепіл оқиға кезінде алған жарақаттарынан қайтыс болды, ал тағы бір кепіл 2006 жылдың тамызында көз жұмды. 33 жастағы кітапханашы Елена Авдонина 2006 жылдың 8 желтоқсанында гематомадан қайтыс болды. Сол кезде «The Washington Post» газеті террористерді есептемегенде, қаза болғандардың саны 334-ке жетеді деп хабарлады. (Қаза болғандардың арасында 186 бала бар). Мәскеудегі әскери сарапшы Павел Фельгенгауэр 2004 жылдың 7 қыркүйегінде тірі қалған кепілдердің 90% жарақат алғанын айтты. Кем дегенде 437 адам, оның ішінде 221 бала ауруханаға түсті; 197 бала Солтүстік Осетияның астанасы Владикавказ қаласындағы балалар республикалық клиникалық ауруханасына жеткізілді, ал 30 бала жансақтау бөлімінде өте ауыр күйде жатты. Тағы 150 адам Владикавказ жедел жәрдем ауруханасына ауыстырылды. Бесланның екі жергілікті ауруханасында 62 адам, оның ішінде 12 бала емделді, ал ауыр жарақат алған алты бала арнайы емделу үшін Мәскеуге жеткізілді. Балалардың көп бөлігі күйік, оқ жарақаты, сынықтар және жарылыстан болған жарақаттардан емделді. Кейбіреулері аяқ-қолдарын, көздерін жоғалтты, ал көптеген балалар мүгедек болып қалды. Оқиғадан бір ай өткен соң, Владикавказ мен Беслан ауруханаларында 240 адам (оның 160-ы балалар) емделіп жатты. Тірі қалған балалар мен ата-аналар Владикавказ реабилитациялық орталығында психологиялық көмек алды. Кепілдердің бірі, дене шынықтыру мұғалімі Янис Канидис (Кавказ грегі, Грузиядан шыққан), қоршауда қаза болды, бірақ ол көптеген баланың өмірін сақтап қалды. Беслан қаласында салынған жаңа мектептердің бірі оның құрметіне аталды. Бұл операция Ресейдің терроризмге қарсы арнайы жасақтары тарихындағы ең қанды операцияға айналды. Арнайы жасақтың 10 мүшесі қаза тапты (7 «Вымпел» және 3 «Альфа» мүшесі). Командалық құрамындағы Вячеслав Бочаров қаза тапқан деп есептелді, бірақ ол есін жиып, бетіне ауыр жарақат алғанымен, тірі екенін көрсетіп, өзінің атын жазып қалды. Қаза тапқандардың арасында шабуыл тобының үш командирі де болды: полковник Олег Ильин және «Вымпелдің» подполковнигі Дмитрий Разумовский, сондай-ақ «Альфаның» майоры Александр Перов. Кем дегенде 30 арнайы жасақшы ауыр жарақат алды.

By 7 September 2004, Russian officials stated that 333 people had died, including 156 children; at that point, 200 people remained missing or unidentified. The Torshin Report stated that ultimately no bodies remained unidentified. Locals stated that more than 200 of those killed were found with burns, and 100 or more of them were burned alive. In 2005, two hostages died from injuries sustained in the incident, as did a hostage in August 2006. A 33 year old librarian, Yelena Avdonina, succumbed to a hematoma on 8 December 2006. At that time The Washington Post stated that the death toll was 334, excluding terrorists. The death toll includes 186 children.). Moscow based military analyst Pavel Felgenhauer concluded on 7 September 2004 that 90% of the surviving hostages had sustained injuries. At least 437 people, including 221 children, were hospitalised; 197 children were taken to the Children's Republican Clinical Hospital in the North Ossetian capital of Vladikavkaz, and 30 were in cardiopulmonary resuscitation units in critical condition. Another 150 people were transferred to the Vladikavkaz Emergency Hospital. Sixty two people, including 12 children, were treated in two local hospitals in Beslan, while six children with severe injuries were flown to Moscow for specialist treatment. The majority of the children were treated for burns, gunshot injuries, shrapnel wounds and mutilation caused by explosions. Some had limbs amputated and eyes removed, and many children were permanently disabled. One month after the attack, 240 people (160 of them children) were still being treated in hospitals in Vladikavkaz and Beslan. Surviving children and parents have received psychological treatment at Vladikavkaz Rehabilitation Centre. One of the hostages, a physical education teacher called Yanis Kanidis (a Caucasus Greek, originally from Georgia) who was killed in the siege, saved the lives of many children. One of the new schools built in Beslan was subsequently named in his honour. The operation also became the bloodiest in the history of the Russian anti terrorist special forces. Ten members of the special forces died (7 Vympel and 3 Alpha members). A commando called Vyacheslav Bocharov was believed to have been killed, but proved to be seriously wounded in the face but alive when he regained consciousness and managed to write down his name. The fatalities included all three commanders of the assault groups: Colonel Oleg Ilyin and Lieutenant Colonel Dmitry Razumovsky of Vympel, and Major Alexander Perov of Alpha. At least 30 commandos suffered serious wounds.

Федералды прокурорлар тергеу жүргізуде

Шабуыл құрбандарының туыстары қауіпсіздік күштерін тиімсіздікке айыптады және билік жауапкершілікке тартылуын талап етті. Путин Беслан аналары тобына "шынайы тергеу" жүргізілетінін жеке өзі уәде берді. 2005 жылдың 26 желтоқсанында мектепке жасалған шабуылды тергеп жатқан ресейлік прокурорлар биліктің ешқандай қателік жібермегенін мәлімдеді.

Торшиннің парламенттік комиссиясы

2004 жылғы 6 қыркүйекте шетелдік журналистермен өткен баспасөз конференциясында Владимир Путин ашық халыққа есеп беруге жатты, бірақ Кремльге жақын партиялар басымдық танытқан Мемлекеттік Думаның басшылығымен парламенттік тергеуді қабылдауға келісті. 2004 жылғы қарашада «Интерфакс» ақпарат агенттігі парламенттік комиссия төрағасы Александр Торшиннің «шетелдік барлау қызметінің» қатысқандығына дәлелдер бар екенін мәлімдегенін хабарлады (ол қызметтің қайсысы екенін атаудан бас тартты). 2006 жылғы 22 желтоқсанда Ресей парламенттік комиссиясы оқиға бойынша тергеуді аяқтады. Олардың баяндамасында мектепке шабуыл жасаған қарулы адамдардың саны 32 болғаны және кінәның көп бөлігі Солтүстік Осетия полициясына жүктелгені, қауіпсіздік шараларында ауыр кемшіліктер болғаны, сондай-ақ биліктің кесірленушілердің санын дұрыс көрсетпегені айтылды. Комиссия сонымен қатар, Чечен террористік басшылығы, оның ішінде умеренный көшбасшы Аслан Масхадов мектепке шабуылды алдын ала жоспарлағанын мәлімдеді. Тағы да бір дау тудырған қадам ретінде комиссия, қоршауды аяқтаған атысты қауіпсіздік күштері емес, кесірленушілер бастағанын мәлімдеді. Торшин жалын тастағыштарды қолдану туралы «негізді» шешімге қатысты: «Халықаралық құқық оларды террористерге қарсы пайдалануға тыйым салмайды» деді. Беслан қолдау тобының жетекшісі, белсенді Элла Кесаева, бұл баяндама Путин мен оның жанындағылар дағдарыс туралы пікірталас жүргізуге мүдделі емес екенін көрсетеді деп болжады. 2007 жылғы 30 мамырда Правобережный аудандық соты оларға кешірім жасады. Жауап ретінде, ондаған жергілікті әйелдер сот залын бүлдіріп, терезелерді сындырып, жиһаздарды аударып, Ресей туын жыртып тастады. Жәбірленушілер тобы сот процесі жоғары лауазымды тұлғаларды кінәлаудан қорғау мақсатында жасалған әділетсіздік екенін мәлімдеді. Кесірленушілер сот шешіміне шағымданатындарын айтты. 2007 жылғы маусымда Кабардино-Балкариядағы сот Малгобек ауданының РОВД полиция қызметкерлері Мұхазир Евлоев пен Ахмет Котиевті немқұрайлылық танытқаны үшін айыптады, олардың шабуылдаушылардың Ингушетияда оқу лагерін құруына кедергі келтірмегені айтылды. Екеуі де кінәсіз екенін мәлімдеп, 2007 жылғы қазан айында ақталды. 2008 жылғы наурызда Ингушетияның Жоғарғы соты бұл үкімді күшінде қалдырды. Жәбірленушілер бұл шешімге қарсы Еуропалық адам құқықтары сотына шағымданатындарын мәлімдеді.

At a press conference with foreign journalists on 6 September 2004, Vladimir Putin rejected the prospect of an open public inquiry, but cautiously agreed with an idea of a parliamentary investigation led by the State Duma, dominated by the pro Kremlin parties. In November 2004, the Interfax news agency reported Aleksandr Torshin, head of the parliamentary commission, as saying that there was evidence of involvement by "a foreign intelligence agency" (he declined to say which). On 22 December 2006, the Russian parliamentary commission ended their investigation into the incident. Their report concluded that the number of gunmen who stormed the school was 32 and laid much of the blame on the North Ossetian police, stating that there was a severe shortcoming in security measures, but also criticizing authorities for under reporting the number of hostages involved. In addition, the commission said the attack on the school was premeditated by Chechen terrorist leadership, including the moderate leader Aslan Maskhadov. In another controversial move, the commission claimed that the shoot out that ended the siege was instigated by the hostage takers, not security forces. About the "grounded" decision to use flamethrowers, Torshin said that "international law does not prohibit using them against terrorists." Ella Kesayeva, an activist who leads a Beslan support group, suggested that the report was meant as a signal that Putin and his circle were no longer interested in having a discussion about the crisis. On 30 May 2007, the Pravoberezhny Court's judge granted an amnesty to them. In response, a group of dozens of local women rioted and ransacked the courtroom by smashing windows, overturning furniture, and tearing down a Russian flag. Victims' groups said the trial had been a whitewash designed to protect their superiors from blame. The victims of the siege said they would appeal against the court judgement. In June 2007, a court in Kabardino Balkaria charged two Malgobeksky District ROVD police officials, Mukhazhir Yevloyev and Akhmed Kotiyev, with negligence, accusing them of failing to prevent the attackers from setting up their training and staging camp in Ingushetia. The two pleaded innocent, and were acquitted in October 2007. The verdict was upheld by the Supreme Court of Ingushetia in March 2008. The victims said they would appeal the decision to the European Court for Human Rights.

Құзыреті жоқ және құқықтарды бұзған деген айыптар

Владимир Путин әкімшілігінің қоршауды басқаруы бірқатар сарапшылар мен халықтық ұйымдар, оның ішінде Беслан аналары мен Беслан дауысы тарапынан сынға алынды. Дағдарыстан кейін көп ұзамай тәуелсіз депутат Владимир Рыжков Ресейдің "жоғарғы жағын" кінәлады. Оқиғадан аман қалған Беслан тұрғындары мен құрбандардың туыстары мектепке шабуыл жасаудың қатыгездігіне назар аударды. Олар танктер мен "Шмель" термобарикалық гранатометтері сияқты ауыр қару-жарақтар қолданылғанын айтты. Олардың қолданылуы ресми түрде расталды. "Шмель" – термобарикалық қарудың бір түрі, ол АҚШ әскерилерімен байланысты дереккөздер "ауаны тұтандырып, жабық кеңістіктен оттегіні сорып алып, өрттен аман қалғандарды да құртатын зор қысым толқынын тудырады" деп сипаттаған. Бірақ билік бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Көптеген адамдар шабуылдаушыларға бақылау-өткізу бекеттерінен пара алып өтуге мүмкіндік берген кең таралған жемқорлықты кінәлады. Шындығында, олар тіпті осы туралы өздерінің құрбандарына ашық мақтанған. Тағы бір дерек бойынша, содырлар полициямен сөз байласып, контрабандистердің пайдаланған жолдарымен жүрген. Юлия Латынина майор Гуражевтің мұнай контрабандасы деп ойлап, содырлардың көлігіне пара талап еткен соң тұтқынға алынғанын айтды. Сондай-ақ, федералдық полиция жоспарланған шабуылдың уақыты мен орны туралы білген деген күдік туды. "Новая газета" газетіне қол жеткізген ішкі полиция құжаттарына сәйкес, Мәскеудің Ішкі істер министрлігі Чеченстанда тұтқынға алынған содырдан төрт сағат бұрын осы оқиға туралы білген. Басаевтың сөзіне қарағанда, Бесланға баратын жол ФСБ оларды кейіннен тұтқынға алуды жоспарлап, террористердің мақсаты Владикавказда Солтүстік Осетия парламентін басып алу деп есептегендіктен кедергілерден тазартылған. Сыншылар биліктің қоршауды дұрыс ұйымдастырмағанын, оның ішінде бейбіт азаматтардың кіруіне жол бергенін, ал төтенше жағдайлар қызметінің 52 сағат дауамында дайын болмағанын айтты. Сонымен қатар, федералды шенеуніктер келіссөздер жүргізуге шын ниетпен тырыспады деген айыптаулар болды (Мәскеудің келіссөздерге келсе президент Дзасоховты тұтқындау туралы болжамды қаупі де осыған қосылды) және бұқаралық ақпарат құралдарына жағдай туралы қасақана бұрмаланған және үйлеспейтін ақпарат берді.

The handling of the siege by Vladimir Putin's administration was criticised by a number of observers and grassroots organisations, amongst them Mothers of Beslan and Voice of Beslan. Soon after the crisis, the independent MP Vladimir Ryzhkov blamed "the top leadership" of Russia. Critics, including Beslan residents who survived the attack and relatives of the victims, focused on allegations that the storming of the school was ruthless. They cite the use of heavy weapons, such as tanks and Shmel rocket flamethrowers. Their usage was officially confirmed. The Shmel is a type of thermobaric weapon, described by a source associated with the US military as "just about the most vicious weapon you can imagine – igniting the air, sucking the oxygen out of an enclosed area and creating a massive pressure wave crushing anything unfortunate enough to have lived through the conflagration." a claim that the authorities deny. Many blamed rampant corruption that allowed the attackers to bribe their way through the checkpoints; in fact, this was even what they had openly boasted to their hostages. Others say the militants took the back roads used by smugglers in collusion with the police. Yulia Latynina alleged that Major Gurazhev was captured after he approached the militants' truck to demand a bribe for what he thought was an oil smuggling operation. It was also alleged the federal police knew of the time and place of the planned attack; according to internal police documents obtained by Novaya Gazeta, the Moscow MVD knew about the hostage taking four hours in advance, having learned this from a militant captured in Chechnya. According to Basayev, the road to Beslan was cleared of roadblocks because the FSB planned to ambush the group later, believing the terrorists' aim was to seize the parliament of North Ossetia in Vladikavkaz. Critics also charged that the authorities did not organise the siege properly, including failing to keep the scene secure from entry by civilians, while the emergency services were not prepared during the 52 hours of the crisis. In addition, there were serious accusations that federal officials had not earnestly tried to negotiate with the hostage takers (including the alleged threat from Moscow to arrest President Dzasokhov if he came to negotiate) and deliberately provided incorrect and inconsistent reports of the situation to the media.

Тәуелсіз есептер

Ресейдің жетекші ғалымдарының бірі, парламенттік тергеуші Юрий Савельевтің баяндамасында соңғы қырғынның жауапкершілігі Ресей әскерлері мен федералды үкіметтегі жоғары лауазымды адамдарға жүктелді. Савельевтің 2006 жылғы 280 беттік баяндамасында алғашқы жарылысқа жауаптыларды анықтау мақсатында, билік мектеп ғимаратына шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ террористердің әрекеттеріне жауап ретінде әрекет етіп жатыр деген әсер қалыптастыруды көздеді. Комиссиядағы жану физикасы саласындағы жалғыз сарапшы Савельев Торшинді "әдейі жалғандыққа" тартты. Солтүстік Осетия парламенті (Кесаев басқарған) 2005 жылғы 29 қарашада жүргізген жеке қоғамдық тергеу барысында жергілікті және федералды құқық қорғау органдары жағдайды тиісінше басқара алмаған деген қорытындыға келді. Бұл істі 400-ден астам ресейлік азамат қозғады. Нәтижелер 2017 жылдың сәуірінде жарияланды, онда ресейлік тараптың танктерден оқ атуы, от тастағыштар мен гранатометтерді қолдануы "кеңірдектер арасындағы құрбандықтарға себеп болды" және "2-бапта белгіленген қажеттілік шегінен аспайтын күш қолдану" талабына сай келмеді деген тұжырым жасалды. Баяндамада сондай-ақ, "Билік аймақтағы білім беру мекемесіне қатысты жоспарланған террористік шабуыл туралы жеткілікті нақты ақпаратқа ие болды, бірақ террористердің жиналуы мен дайындықтарын тоқтатуға немесе мектептерді немесе халықты ескертуге жеткіліксіз шаралар қолданылды" делінген. Страсбургтегі ЕҚДР (Еуропалық адам құқықтары соты) Ресейді 2,9 миллион еуро көлемінде өтемақы төлеуге және 88 000 еуро сот шығындарын өтеуге міндеттеді. Ресей үкіметі сот шешімін қабылдамады. Кремль Еуропалық адам құқықтары конвенциясына қол қойғандықтан, бұл шешімді қабылдауға міндетті болғанымен, оны "толығымен қабылдамас" деп мәлімдеді.

Құпия бейне материалдар

Қарулылар екінші күні Руслан Аушевке берген бейнетаспаны шенеуніктер "бос" деп мәлімдеді. Аушев өзі бұл таспаны мемлекеттік агенттерге тапсырғанға дейін көрмеді. Қарулылардың түсірген видеосының бір бөлігі дағдарыстан кейін бірнеше күн өткен соң ресейлік НТВ телеарнасында көрсетілді. Қарулылардың түсірген таспаның тағы бір фрагменті бұқаралық ақпарат құралдарына қол жеткізіліп, 2005 жылдың қаңтарында жарияланды. 2007 жылдың шілдесінде Беслан аналары ФСБ-ға Беслан оқиғасы бойынша бейне және аудио архивтерді құпиясыздандыруды сұрады, тергеуде ешқандай құпия болмауы керек деді. Олар бұл өтінішке ресми жауап алмады. Бірақ аналар анонимді видео алды, оны Ресей қауіпсіздік күштері қоршаудағы ғимаратқа ракеталық гранаталар атып, осы қырғынды бастағанын дәлелдей алатынын мәлімдеді. Бұл фильмді 4 қыркүйек 2007 жылы ресми түрде жариялағанға дейін билік үш жылға жуық уақыт бойы құпия сақтап келді. Видеода прокурорлар мен әскери сарапшылар Беслан мектебіндегі жарылмаған шрапнельдік бомбаларды және қырғыннан кейін мектеп құрылымының зақымдануын қарап отырғаны көрінеді. Видеода спорт залының қабырғасындағы үлкен тесік көрсетілген, бір адам: "Қабырғадағы тесік осы жарылыстан емес. Кімнің оқ атып түсіргеніне ұқсайды", - дейді. Содан кейін, келесі күні таңертең түсірілген кадрларда, форма киген тергеуші мектептегі көптеген жарылғыш заттардың жарылмағанын көрсетеді, сосын едендегі тесікті көрсетіп, оны "жарылыс іздері" деп сипаттайды.

Үкіметтің жауабы

Жалпы алғанда, сын Ресей үкіметі тарапынан қабылданбады. Президент Владимир Путин шетелдік сынды «суық соғыс» ойлау қалыптары деп есептеп, Батыс «Ресейдің басын көтермеуі үшін құрылтай шараларын жасауды» қалайтынын айтты. Тірі қалғандар мен басқа да куәгерлердің сөзіне қарағанда, көптеген кепілдер ауыр жарақат алғандықтан өздері қашып құтыла алмады, ал қалғандары террористер тарапынан адам қалқаны ретінде пайдаланылып, ғимарат ішінде жылжытылды. Ресей Бас прокурорының орынбасары Николай Шепель, жалғыз тірі қалған шабуылшының ісін қараған сотта прокурордың орынбасары ретінде, қауіпсіздік күштерінің қоршауды басқаруда ешқандай кінәсі жоқ екенін мәлімдеді. «Тергеу қорытындысы бойынша, сарапшылар комиссиясы зиян келтірген салдарға себеп болуы мүмкін ешқандай бұзушылықты анықтаған жоқ». Шепель, соғысшылар от тастағыштарды қолданғанын мойындады, бірақ бұл өлім-жітімге әкелген өрттің себебі болмауы мүмкін екенін айтты. Нәтижесінде, федералдық үкіметті тек жанама түрде сынаған есеп, «көптеген қателіктер мен кемшіліктер» үшін кінәні жергілікті билікке жүктеді. Федералдық және Солтүстік Осетия комиссияларының қорытындылары көптеген маңызды мәселелер бойынша күрт өзгеше болды. 2005 жылы «Шпигель» газетіне Мәскеудегі ұлттық комиссияның бұрын жарияланбаған құжаттары ұсынылды. Газетте: «Апаттан кейін өзін-өзі сынауға шақырудың орнына комиссия Ресей үкіметіне қатаң шаралар қабылдауды ұсынды», - делінген. Солтүстік Осетияның ішкі істер министрі Казбек Дзантиев дағдарыстан кейін көп ұзамай отставкаға кетті, ол Беслан оқиғасынан кейін «бір офицер және адам ретінде осы лауазымды атқаруға құқығы жоқ» екенін айтты. Осетияның ФСБ басшысы Валерий Андреев та жедел түрде отставкаға шықты. Алайда, кейіннен ол ФСБ академиясының ректорының орынбасары лауазымына тағайындалды. Солтүстік Осетия президенті Александр Дзасохов 2005 жылдың 31 мамырында Бесланда оған қарсы өткен наразылық акцияларынан және Беслан аналарының Путинге оны қызметтен босату туралы талаптарынан кейін қызметінен кетті. Бес осетин және ингуш полиция қызметкері жергілікті соттарда сотталды; олардың барлығы 2007 жылы кешірім алды немесе ақталды. 2009 жылдың желтоқсанына дейін Беслан оқиғасымен байланысты Ресей Федерациясының бірде-бір шенеунігі жаза алмады.

In general, the criticism was rejected by the Russian government. President Vladimir Putin specifically dismissed the foreign criticism as Cold War mentality and said that the West wants to "pull the strings so that Russia won't raise its head." According to the survivors and other witnesses, many hostages were seriously wounded and could not possibly escape by themselves, while others were kept by the terrorists as human shields and moved through the building. Deputy Prosecutor General of Russia Nikolai Shepel, acting as deputy prosecutor at the trial of the sole surviving attacker, found no fault with the security forces in handling the siege, "According to the conclusions of the investigation, the expert commission did not find any violations that could be responsible for the harmful consequences." Shepel acknowledged that commandos fired flamethrowers, but said this could not have sparked the fire that caused most of the deaths; resulting in the report which criticised the federal government only indirectly and instead put blame for "a whole number of blunders and shortcomings" on local authorities. The findings of the federal and the North Ossetian commissions differed widely in many main aspects. In 2005, previously unreleased documents by the national commission in Moscow were made available to Der Spiegel. According to the paper, "instead of calling for self criticism in the wake of the disaster, the commission recommended the Russian government to crack down harder." North Ossetian Interior Minister Kazbek Dzantiyev resigned shortly after the crisis, saying that after what happened in Beslan, he "[didn't] have the right to occupy this post as an officer and a man." Valery Andreyev, the chief of the Ossetia's FSB, also submitted his resignation soon after. However, he was later elevated to the prestigious position of Deputy Rector of FSB Academy. Alexander Dzasokhov, the president of North Ossetia, resigned his post on 31 May 2005, after a series of demonstrations against him in Beslan and public pressure from Mothers of Beslan on Putin to have him dismissed. Five Ossetian and Ingush police officers were tried in the local courts; all of them were subsequently amnestied or acquitted in 2007. As of December 2009, none of the Russian federal officials suffered consequences in connection with the Beslan events.

Ингуш-осетиялық жаулықтың күшейуі

Нұр Паши Кулаев, 32 шабуылшының ішіндегі жалғыз аман қалған адам, мектепке шабуыл жасаудың және аналар мен кішкентай балаларды нысанаға алудың жай ғана кездейсоқтық емес, Кавказда кең ауқымды соғысты қоздыру мақсатымен қасақана максималды ашу-ыза тудыруға бағытталғанын мәлімдеді. Кулаевтың сөзіне қарағанда, шабуылшылар басым көпшілігі православиелік осетиндердің басым көпшілігі мұсылман ингуш және чечен көршілеріне кек қайтару үшін шабуылдайды деп үміттенді, бұл Солтүстік Кавказда этникалық және діни жеккөрушілік пен қақтығысты қоздырады. Солтүстік Осетия мен Ингушетия 1992 жылы Солтүстік Осетияның Пригородный ауданындағы даулы жерлер үшін қысқа, бірақ қанды қақтығысқа қатысып, нәтижесінде 1000-ға жуық адам қаза тауып, 40-60 мыңға жуық адам, көбінесе ингуштар, қоныс аударды. 2007 жылдың шілдесінде Оңтүстік федералды округтегі президенттік өкілі Дмитрий Козак кеңсесі Солтүстік Осетияның қарулы тобының Беслан мектебіндегі кешірімсіз оқиғаға жаза ретінде адамдарды ұрлап алып жүргенін хабарлады. Осы істерді тергеу үшін Мәскеуден жіберілген ФСБ подполковнигі Алихан Калиматов 2007 жылдың қыркүйек айында белгісіз біреулердің қолынан қаза болды.

Грабовой ісі және Беслан белсенділеріне қарсы айыптаулар

2005 жылдың қыркүйегінде өзін-өзі сенімді емші және кереметтер жасаушы Григорий Грабовой қаны қызыл құйылған балаларды қайта тірілте аламын деп мәлімдеді. Грабовой 2006 жылдың сәуір айында Беслан аналары тобын жамандау үшін үкімет тарапынан пайдаланылған құрал ретінде қолданылып жатыр деген айыптамалармен тұтқындалып, алаяқтық жасады деген айып тағылды. 2008 жылдың қаңтар айында бұрынғы жылы сот таратуға бұйрық берген "Беслан дауысы" тобы, 2005 жылы Еуропа Парламентіне халықаралық тергеу жүргізуге көмектесу үшін жасаған шақырулары үшін Ресей прокуратурасы тарапынан "экстремизм" қылмысы бойынша айыпталды. Осыған орай, тағы да басқа айыптамалар қойылды, олардың кейбіреулері 2007 жылғы сот оқиғасына қатысты болды. 2008 жылдың ақпанына дейін топ төрт түрлі қылмыстық іс бойынша айыпталып отырды.

Ескерткіш

2007 жылы Ресей Патриархы Алексий ІІ Беслан ескерткішінің құрамына православие шіркеуін салу жоспары, православие шіркеуі мен Ресей мұсылмандарының басшылығы арасында қатыгез дауға себеп болды. Беслан құрбандарының ұйымдары да бұл жобаға қарсы шықты, ал Бесланның көптеген тұрғындары мектеп қираған күйінде сақталсын деп талап етуде, үкіметтің оны бұзу жоспарына қарсы келеді.

Халықаралық жауап

Беслан қаласындағы шабуыл халықаралық деңгейде зұлымдықпен қарсы алынып, жалпыға бірдей айыптауға ұшырады. Әлемнің түкпір-түкпірінен елдер мен қайырымдылық ұйымдары Беслан оқиғасында зардап шеккен отбасылар мен балаларға көмек көрсету үшін құрылған қорларға қаржылай көмек берді. 2004 жылдың соңында терроризм актісінің құрбандарына арналған халықаралық қор 10 миллион долларлық мақсатпен 1,2 миллион доллардан астам қаражат жинады. Израиль үкіметі босатылған кешірілгендерді оңалтуға көмек ұсынды, ал 2005 жылдың қарашасында Ресей премьер-министрі Михаил Фрадковтың Қытайға сапары барысында Қытайдың Денсаулық сақтау министрлігі Бесланға дәрігерлер жіберіп жатқанын хабарлады және әлі де емдеуді қажет ететін құрбандарға тегін медициналық көмек көрсетуге уәде берді. Хорватияның астанасы Загребтің сол кездегі мэрі Власта Павич Беслан балаларына Адриатика теңізіне тегін демалыс ұсынды. 2005 жылдың 1 қыркүйегінде ЮНИСЕФ Беслан мектебіндегі трагедияның бір жылдығын атап өтіп, барлық ересектерді балаларды соғыс пен қақтығыстан қорғауға шақырды. Мария Шарапова және тағы да көптеген ресейлік теннисші қыздар 2004 жылғы АҚШ ашық турнирінде трагедия құрбандарын еске алу үшін қара лента тақты. 2005 жылдың тамызында Мәскеу үкіметі қаржыландырған екі жаңа мектеп Беслан қаласында салынды.