Кіріспе

First National Bank of Boston v. Bellotti, 435 U.S. 765 (1978) - бұл АҚШ конституциялық құқығының ісі, ол корпорациялардың сөз бостандығына құқығын алғаш рет анықтады. АҚШ Жоғарғы Соты корпорациялардың сайлау науқандарына қаржылық үлес қосуға Бірінші түзетуге сәйкес құқығы бар екенін мәлімдеді. Бұл шешім Массачусетс штатының заңына жауап ретінде қабылданды, онда корпорацияның мүдделері тікелей қатыспаса, сайлау науқандарына корпоративтік қайырымдылық жасауға тыйым салынған. 1976 жылы Бостонның Бірінші Ұлттық Банкі сияқты бірнеше корпорациялар салық саясаты бойынша Массачусетс штатында өткен референдумға қаржылай көмек беруден тыйым салынды және олар сотқа шағымданып арыз берді. Бұл іс Жоғарғы Сотқа сәтті салынды, ол 1977 жылдың қараша айында жарысқа қатысушылардың пікірін тыңдады. 1978 жылдың 26 сәуірінде Сот Массачусетс штатының заңына қарсы 5:4 дауыспен шешім шығарды. Бұл шешімнің нәтижесінде штаттар корпорациялардан келетін қаржылық көмекке қатысты ерекше ережелерді енгізе алмайды. «Беллотти» шешімі федералдық заңға тікелей әсер етпесе де, «Макконнелл против FEC» және «Citizens United против FEC» сияқты басқа Жоғарғы Сот істерінде сілтеме жасалды.

Корпоративтік қорлар мен федералды сайлаулар

1900 жылдардың басынан бері федералды заң корпоративтік қаражатты федералды сайлауға әсер ету үшін пайдалануға тыйым салады. 1907 жылы Конгресс Тилман заңын қабылдады, ол корпорациялар мен ұлттық банктерге федералды сайлау кампанияларына қаржылай көмек көрсетуге тыйым салды. Қырық жыл өткен соң Тафт-Хартли заңы еңбек одақтары мен корпорациялардың федералды сайлауға тікелей үлес қосуына тыйым салды. 1971 жылы Федералды сайлау науқаны туралы заң (FECA) федералды сайлауға жасалған жарналардың толыққанды есептелуін талап ету арқылы ауқымды реформаларға бастама берді. 1974 жылы FECA-ға енгізілген түзетулер Федералды сайлау комиссиясын құрды және сайлау жарналары мен шығыстарына қатаң шектеулер қойды. Сот ақша жұмсауды шектеусіз саяси сөз болып қарастырып, сайлау науқанына жұмсалатын қаражатқа қойылған шектеулерді жойды. Дегенмен, ол жарналарға қойылған шектеулерді қолдады, өйткені мұндай шектеулер сайлаудағы жемқорлықты азайтуға үкіметтің мүддесіне қызмет етеді. Бұл 1974 жылғы FECA түзетуінің тыйымдарын кеңейтті. Массачусетс штатының Бас прокуратурасы Массачусетс штатының Бас заңдарының 55-тарауы, 8-параграфына сәйкес келіспеді.

Жоғарғы соттың алдында

АҚШ Жоғарғы Соты 1977 жылғы 9 қарашада «Бостонның бірінші Ұлттық Банкі және басқалар» Массачусетс штатының бас прокуроры Беллоттиге қарсы ісін қарады. Е. Сьюзан Гарш осы іс бойынша құжаттарды дайындауға қатысты. Федералды сайлау комиссиясы заңның конституциялық екенін растау мақсатында amicus curiae ретінде пікір білдірді. Солтүстік-Шығыс құқықтық қорының қатысуға рұқсат беру туралы өтініші қабылданбады.

Шолу

Жоғарғы Сот 1978 жылғы 26 сәуірде Бостонның Бірінші Ұлттық банкінің пайдасына 5-4 дауыспен шешім шығарды. Әділет Пауэлл көпшілік пікірін жариялады, ал судьялар Стюарт, Блэкмун және Стивенс оған қосылды, ал Бергер жеке келісім пікірін жазды. Жоғарғы Сот корпорациялардың Бірінші түзетудегі сөз бостандығын материалдық коммерциялық мүдделерден асып түсетінін мәлімдеді, соның салдарынан Массачусетс Жоғарғы Сотының бұрынғы шешімін жойды.

Остин Мичиган сауда палатасына қарсы

1990 жылы Жоғарғы Сот «Остинге қарсы Мичиган сауда палатасы» ісі бойынша шешім шығарды, онда Бірінші түзету корпоративтік пікір білдіруді қорғағанымен, науқандарда жемқорлықтың алдын алу немесе оның көрінуіне байланысты тәуелсіз шығындарға шектеулердің негізділігі айтылды. «Остин» ісіндегі көпшілік «Беллотти» ісінде келтірілген, саяси сөз «сөйлеуші корпорация болғандықтан ғана» Бірінші түзетуден қорғалуын тоқтатуға болмайтынымен келісті. Алайда, «Остин» ісіндегі көпшілік Мичиган сауда палатасы – кандидатты қолдау үшін газетке жарнама бергісі келген коммерциялық емес ұйымның, 1986 жылғы «Федералды сайлау комиссиясы мен Массачусетс штатының өмірлік құқықтары үшін азаматтар» ісінде белгіленген коммерциялық емес ұйымдарға берілетін жеңілдіктерге лайық емес деп тапты. «Остин» ісіндегі қарсы пікір білдірушілер «Беллотти» ісіндегі «заң шығарушы орган конституциялық тұрғыдан адамдардың қандай тақырыптар туралы сөйлей алатынын және қоғамдық мәселелерді қозғайтын спикерлерді қалай анықтай алатынын шектеуге құқылы емес» деген мәлімдемеге сілтеме жасады. Олар Массачусетс штатының заңы спикердің кім екеніне қарай кемсітушілікке ұшыратынын және «Беллотти» сияқты Жоғарғы Соттың бұрынғы шешімдері осы типтегі цензураны айыптайтынын атап өтті. Ғалымдар «Остин» шешімінің бұрынғы шешімдермен үйлеспейтініне келіседі, себебі Сот бұрын ешқашан жемқорлықтың алдын алу мақсатымен корпоративтік тәуелсіз шығындарды реттейтін заңды қолдаған емес.

Макконнелл Федералды сайлау комиссиясына қарсы

2002 жылы Жоғарғы Соттың «Макконнеллге қарсы Федералды сайлау комиссиясы» ісінде Екі партиялық кампания реформалау туралы заңның екі маңызды қағидасы қолдау тапты. Олар – саяси партияларға шектеусіз «жұмсақ ақша» түсімдеріне және сайлау науқанына қатысты хабарламаларға тыйым салу еді. Сайлау науқанына қатысты хабарламалар – федералды кандидатқа сілтеме жасайтын және сол кандидаттың сайлауына белгіленген уақыт ішінде таратылатын кез келген хабарлама ретінде анықталды. «Макконнелл» ісіндегі көпшілік «Беллотти» шешімінен бас тартып, корпоративтік қаржыландыруға осындай шектеулерді қабылдады. Көпшілік заң шығарушылардың пікірін қабылдады, яғни корпоративтік қаражат кандидаттар сайлауында тікелей пайдаланылған жағдайда сыбайлас жемқорлыққа әкелуі мүмкін. «Макконнелл» ісіндегі қарсы пікір білдірушілер Остиннің корпорациялардың «зиянды және бұрмалаушы әсері» туралы аргументін корпорациялардың «сайлаушыларды өз идеяларының дұрыстығына көндіре алады» деген тұжырым ретінде сипаттады. Олар осы пікірді қолдану арқылы, жай ғана «идеялар нарығында жеңіске жеткенінің» өзі сыбайлас жемқорлықтың дәлелі болып есептелуі мүмкін екенін айтты.

Citizens United Федералды сайлау комиссиясына қарсы

2010 жылы Жоғарғы Сот «Азаматтар Біріккені» Федералды сайлау комиссиясына қарсы істе (Citizens United v. Federal Election Commission) «Остинге қарсы Мичиган сауда палатасы» (1990), «Макконнеллге қарсы Федералды сайлау комиссиясы» (2003) және корпорациялардың сайлауалды үгіттеуін тыйым салған Екіпартиялық кампания реформалау туралы заңның (2002) 203-бабын күштен шығарды. Гарвардтың құқық және қоғамдық саясат журналы «Азаматтар» көпшілігінің негізгі қағидалары екі ұсынысқа негізделгенін айтты. Сот «Бакли мен Беллоттиде орнатылған қағидаға оралып, үкіметтің сөйлеушінің корпоративтік мәртебесіне байланысты саяси сөзді басуға құқығы жоқ екенін» растады. Соттың шешімі бойынша, тәуелсіз шығындарға шектеулер конституциялық емес, себебі олар «сайлау процесінде сыбайлас жемқорлықтың болуын немесе көрінуін тоқтатуға мемлекеттік мүддеге қызмет етпейді», бұл науқанға жұмсалатын қаржыға қойылған шектеулерден өзгеше. Сот «Остин корпорациялардың тәуелсіз шығындарын шектеуді қолдады, себебі ол «Бакли мен Беллоттиді айналып өту үшін» жемқорлықтың алдын алуда «жаңа мемлекеттік мүдде» таныды». «Остинді жоққа шығарып», «Азаматтар» көпшілігі «Остинге дейін соттың жалпы қоғамдық диалогтан сөйлеушілер тобын шығаруға рұқсат бермегенін» мәлімдеді. Сот Беллотти ісі «үміткерлерді қолдау үшін корпорациялардың тәуелсіз шығындарына» тыйым салудың конституциялықлығын қарастырмағанын мойындады. Беллотти шешімі кандидаттарды сайлауға емес, мемлекеттік референдумдарға қатысты. Алайда, Жоғарғы Соттың шешімі осы заңдардың барлығын күштен шығармады. Дауыс беру бастамалары үшін қайырымдылықтың жалпы шектеулері, сондай-ақ референдумдарға корпоративтік ықпал етудің «артық» болуын болдырмауға бағытталған арнайы тыйымдар конституциялық деп саналды. Осы 31 штаттың 18-і, соның ішінде Массачусетс штатында, Беллотти шешімінен кейін конституцияға қайшы заңдар қабылданды. Беллоттиден кейін бірнеше штат референдумдарға жұмсалатын қаржыға қатысты заңдарын өзгертті. 1981 жылы Айова штатының заң шығарушы органы сайлауалды кампанияны қаржыландыру туралы заңдарын жаңартты:

«Кез келген сақтандыру компаниясы, жинақ-несие қауымдастығы, банк немесе корпорацияның кез келген комитетке тікелей немесе жанама түрде ақша, мүлік, еңбек немесе құнды заттарды беруі, немесе кез келген сайлаушының дауысына ықпал ету мақсатында жұмсауы заңсыз, бірақ мұндай шығындар осы тараудың ақпарат ашу талаптарына сәйкес болуы тиіс». Монтана штаты бұрын сайлау бюллетендерін қолдаған немесе қарсы болған барлық корпоративтік қайырымдылықтарға тыйым салған. 1978 жылдың қазанында бұл заң Бостонның Бірінші Ұлттық банкіне қарсы Беллотти ісін қараған Тоғызыншы апелляциялық сот тарапынан күштен шығарылды. 1986 жылдың 23 желтоқсанында Массачусетс штатының Бас соты сайлауалды кампанияны қаржыландыру заңдарына бірқатар өзгерістер енгізіп, корпорациялардың дауыс беру бастамаларына жұмсайтын қаржыны реттейтін заңды ресми түрде өзгертті. «Саяси кампанияны қаржыландыруды одан әрі реттеу туралы заңда» Бас сот олардың Беллотти шешімімен жойылған 55-тараудың 8-бабын «жойғанын» мәлімдеді. Кейбір ғалымдар бұл артықшылықтың корпорацияларға референдум науқаны мен саясаттың нәтижелеріне артық ықпал етуге мүмкіндік беретінін айтады. Компаниялар сайлаушыларға ақша арқылы ықпал етудің бір жолы – жарнама жасау және ұсыныстар туралы ақпарат тарату. Мысалы, Калифорнияда 2012 жылы өткен 37-жоба корпорациялардың өте көп қаржы жұмсауына себеп болды. Бұл ұсыныс 51%-қа 48% есебімен жеңілді, бұл нәтиже 37-жобаны қолдаған көптеген топтарды жеңілістің себебі ретінде әділетсіз қаржыландыруды кінәлады. Дегенмен, басқа саяси ғалымдар келіспейді, корпорациялардың жарналары мен референдум нәтижелері арасында нақты байланыс жоқ деп санайды. Мысалы, Калифорнияның 188-жобасы, темекі шегуге тыйым салуды алып тастауға бағытталған дауыс беру науқаны, корпорациялар мен басқалар арасындағы тең емес шығындардың тағы бір мысалы. Алайда, осы жағдайда сайлаушылар 188-жобаға қарсы дауыс берді. Бұл мәселеге қатысты пікірталас көбінесе шешімнің саясаттағы ақшаның және корпоративтік құқықтардың рөліне тигізген әсеріне байланысты.

Қолдау

Беллотти шешімін қолдайтындар оны корпоративтік саяси сөз бостандығы мәселесіндегі конституциялық ой-пікірдің қалыптасқан нәтижесі деп қарады. Осы ғалымдар мен заңгерлер корпоративтік сөзді жеке тұлғаның сөзімен тең санағаны және сайлау кезінде сайлаушыларға ұсынылатын ақпарат көлемін арттырғаны үшін бұл шешімді жоғары бағалады. Қолдаушылар пікірінше, Беллотти шешімін негіздеуге жеткілікті заңнамалық және сот практикасының тарихы бар. Адвокат Фрэнсис Х. Фокс: "[Бұл шешім] Бірінші түзетудің мақсаттарына байланыс құралдарын [еркін] пайдалануға мүмкіндік беру арқылы, осы құралдарға тең қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған заңдар қабылдаудан гөрі жақсы қызмет етеді" деп жазды.

Сындар

Сыншылар Беллоттиді сайлауға корпоративтік ақша ағынын ұлғайтқаны үшін айыптады, бұл кіші дауыстар мен үміткерлерді ығыстырып тастайды деп мәлімдеді. Академик Джордж В. Скофилд корпоративтік сөйлеудің корпоративтік мүлікке қатысы болмаған жағдайда "корпоративтік басқарудың жеке пікіріне айналады [және] Беллотти ісінде қарастырылған конституциялық қорғауға лайық емес" деді. АҚШ-тың Колумбия округінің апелляциялық сотының бұрынғы судьясы Дж. Скелли Райт, "Бірінші ұлттық банк (Бостон) против Беллотти" және "Бакли против Валео" істерінің шешімдері "қаржылық науқандарда ақшаның зиянды әсерін қорғады" деді. Райт "бір адам – бір дауыс" қағидасын қолдайды, ол Скофилдтің корпорация мен оның құрамындағы адамдардың сөйлеуін үйлестіру туралы ұғымымен үйлеседі. Кейбір сыншылар коммерциялық және қоғамдық мүдделердің әрқашан бірдей болмайтынын, ал корпорациялардың коммерциялық мүдделерге жасаған инвестициялары қоғамдық пікір қалыптасуына зиян келтіруі мүмкін екенін атап көрсетеді. "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған мақаласында Линда Гринхаус "Соттың сөзді қорғауға бейімділігі көбінесе дерегуляциялық саясатты ілгерілетуге бағытталған" деді. Шнайдер Сот Бірінші түзетуді дұрыс түсінбегенін және "әлеуметтік шындықты түсінуде қиындықтарға тап болғанын" жазды.