Кіріспе

Джон Осборнның 1956 жылғы "Қарсыққа қайт" (англ. Look Back in Anger, 1956) - Джон Осборнның реалистік пьесасы. Ол жұмысшы табынан шыққан, ақылды және білімді, бірақ наразы жас жігіт Джимми Портер мен оның бірдей қабілетті, бірақ салқынқанды жоғарғы орта таптағы әйелі Элисонның өмірі мен некелік күресіне назар аударады. Қосалқы рөлдерде бейбітшілікті сақтауға тырысатын мейірімді уэльстік қонақ Клифф Льюис және Элисонның мақтанды достасы Хелена Чарльз бар. Осборн "Қарсыққа қайт" пьесасын жазғанда жеке өмірінен және Памела Лейнмен болған сәтсіз некесінен шабыттанды, бұл драматург ретінде оның алғашқы табысы болды. Пьеса Осборн мен оның буынының театрда реализмнің қаталдығын қолдануымен, алдыңғы буынға тән қашқындық театрға қарсы "ашулы жас жігіттер" терминін тудырды. Осы қатал реализм "Қарсыққа қайт" пьесасын театрдағы "ас үй драмасының" алғашқы үлгілерінің бірі деп санауға мүмкіндік берді. Пьеса театр қауымдастығында жақсы қабылданып, үлкен коммерциялық сәттілікке ие болды, Вест-Эндке, Бродвейге көшірілді және тіпті Мәскеуге гастрольдік сапар жасады. Ол Осборнды күресіп жүрген драматургтен бай және әйгілі тұлғаға айналдырды, сондай-ақ оған 1956 жылғы "Еvening Standard Drama Award" сыйлығын "ең үміткер драматург" номинациясы бойынша жеңіске жеткізді. Пьеса 1959 жылы Ричард Бертон мен Мэри Урдің басты рөлдерде ойнаған Тони Ричардсонның бір аттас фильміне бейімделді. Фильмнің түсірілімі шамамен 1958 жылға сәйкес келеді.

1-ші акті

Бірінші акт сәуір айының бір күні, Мидлендс аймағындағы Джимми мен Элисонның тар шатырында басталады. Джимми мен Клифф жексенбілік газеттерді, сондай-ақ "бағасы тоғыз пенс, кез келген кітап дүкенінен алуға болады" деп жазылған радикалдық апталық газетті оқып отырады. Джимми оны Клиффтен тартып алады. Бұл "New Statesman" журналына сілтеме, және сол кездегі жағдайды ескеретін көрерменге олардың саяси көзқарастарын бірден түсінікті ететін еді. Элисон апталық үтіктеу жұмыстарын істеуге тырысады, ал Джимми мен Клифф арасындағы сөйлесуді жартылай ғана тыңдайды. Джимми мен Элисон арасындағы зор әлеуметтік қабат айырмашылығы анық көрінеді. Оның отбасы жоғары орта тапқа жататын әскерилер, ал Джимми жұмысшы класына жатады. Ол оның отбасының қарсылығына қарсы күресіп, Элисонды жеңіп алды. "Элисонның анасы мен мен бір-бірімізге қарадық, содан кейін рыцарьлық дәуір аяқталды", - деп түсіндіреді ол. Сондай-ақ, отбасының жалғыз табысы жергілікті базардағы тәттілер дүкенінен түсетінін білеміз – бұл кәсіп Джиммидің білімінен де, тіпті Элисонның "қоғамдағы орнынан" да төмен. Бірінші акт дамыған сайын Джимми одан да ашулы болып, Элисонның отбасына деген жеккөрушілігін оған жүктеп, оны "әлсізжанды" деп атайды және жалпылай Клифф алдында кемсітеді. (Кейбір актерлер бұл сахнаны Джиммидің бәрін әзіл ретінде қарастырғанындай ойнайды, ал басқалары оның шынымен де оны қинағанындай ойнайды.) Ашу шақыру физикалық ойынмен аяқталады, нәтижесінде үтіктеу тақтасы құлайды және Элисонның қолы күйіп қалады. Джимми сахнадан шығып, трубасын ойнауға кетеді. Элисон Клиффпен жалғыз қалғанда, ол жүкті екенін, бірақ Джиммиге айта алмайтынын мойындайды. Клифф оған айтуға шақырады. Джимми келгенде, Элисон актриса досы Хелена Чарльзтың қонаққа келетінін хабарлайды; Джимми Хеленаны Элисоннан да жек көреді, ол ашуға толады.

2-ші акті

Екінші акт тағы бір жексенбі күні түстен кейін басталады, Хелена мен Элисон түскі ас дайындайды. Екі адамдық сахнада Элисон өзінің тәрбиесіне наразылық ретінде жасаған шағын қарсылығы мен соғыстан кейінгі Англиядағы өмірдің тоқырауына қарсы Джиммидің күресіне қызығу себепті Джиммиге үйленуді шешкенін айтады. Ол Джиммиді Хеленаға «жарықтанған зәрлі атты» деп сипаттайды. Хелена: «Оған қарсы күресуің керек» деп қатаң айтады. Джимми кіреді, дау жалғасады. Оның бірінші акттағы сөздерін әзіл ретінде ойнауға болса да, Хеленаға жасаған шабуылдарының қасақана қатыгездігіне күмән жоқ. Әйелдер шляпа киіп, шіркеуге баратындарын жариялағанда, Джиммидің сенімсіздік сезімі күшейеді. Ол жедел телефон қоңырауына жауап беру үшін кеткенде, Хелена мәселені шешкенін жариялайды. Ол Алисонның ата-анасына телеграмма жіберіп, оны «құтқару» үшін шақырады. Алисон таңғалады, бірақ келіседі. Келесі күні кешке Алисонның әкесі, полковник Редферн, оны үйіне апарып, отбасылық үйіне қайтаруға келеді. Драматург полковниктің бейкөріктің, бірақ өзі мойындағандай, қазіргі заманнан мүлдем хабарсыз, әрі де жаны ашыр туатын кейіпкер ретінде көрінуіне мүмкіндік береді. «Сен бәрі өзгергендіктен ренжідің, ал Джимми бәрі сол күйі қалғандықтан ренжіді», – дейді Алисон. Хелена қоштасуға келеді, ол өзі де жақын арада кетпек. Элисон Хеленаның тағы бір күнге қалуына таңғалады, бірақ ол Клифке Джиммиге хат тапсырып кетеді. Клиф оны Хеленаға береді де, «Мұрныңа тығып тастаса екен» деп кетеді. Содан кейін Джимми дер кезінде кіріп келеді. «Қош сау бол» деген хатты тапқаннан кейін ол Хеленаға тағы да шабуылдайды, кеткенше жолынан қозғалмауын ескертеді. Хелена оған Алисонның бала күтіп жатқанын айтады, Джимми мақтан тұтқанын мойындайды. Бірақ оның сөздері тоқтамайды. Олар бірінші рет физикалық төбелес тудырады, содан кейін екінші акттің пердесі түскенде, Джимми мен Хелена құмарлықпен сүйісіп, төсекке құлайды.

3-ші акт

3-ші акт 1-ші актінің мақсатты қайталауы ретінде басталады, бірақ бұл жолы Елена кір жуу тақтасында Джиммидің 1-ші актідегі қызыл көйлегін киіп отыр. Бірнеше ай өтті. Джимми бірінші актіде Алисонға қарағанда Хеленаға едәуір жағымдырақ. Ол тіпті оның әзілдеріне күледі, ал үшеуі (Джимми, Клифф және Хелена) импровизацияланбаған музыкалық комедиялық қойылымға қатысады. Клифф өз жолымен жүруге шешім қабылдағанын жариялайды. Джимми бөлмеден шығып, үшеуі үшін соңғы кешке дайындалатын болса, есікті ашып, өлідей көрінетін Алисонды көреді. Ол мойынынан қарап: "Досың келді ғой" деп, дереу кетеді. Алисон Хеленаға баласын жоғалтқанын айтады (Джиммидің 1-ші актідегі ең қатыгез сөздерінің бірі Алисонның бала көтеріп, одан айырылуын тілеген еді). Екі әйел татуласады, бірақ Хелена өзінің ісінің арамдығын түсінеді және ол да кетуге шешім қабылдайды. Ол Джиммиді шешімін тыңдауға шақырады, ал ол оны сарказммен қоштасып жібереді. Пьеса Джимми мен Алисонның сезімтал татуласуымен аяқталады. Олар бұрын ойнаған ескі ойынды қайта ойнап, аю мен қоянға айналып, бітімге келгендей көрінеді.

Пьесаның тарихы

Морекэмб пирсіндегі төсекте 17 күн ішінде жазылған «Қарсыққа оралғанда» – Осборнның актриса Памела Лейнмен бақытсыз некеде тұрып, Дербидегі тар пәтерде өмір сүргеніне негізделген, өте жеке басынан алынған туынды. Осборн театр өнерінде мансап құруға ұмтылса, Лейн көбірек практикалық және материалдық жағына бейім болды. Бұл шығарма Осборнның ертерек өмірінен де шабыттанды; мысалы, жақынының қазасын көргендегі тебіреністі сөздер – оның әкесі Томас қаза болғандағы оқиғаның қайталануы. Алайда, ең көп еске алынатыны – Джиммидің ашулы сөздері. Олардың кейбіреулері атом соғысынан кейінгі әлемдегі британдық орта таптың мақтандығына қарсы бағытталған. Көптегені әйел кейіпкерлерге қарсы айтылған, бұл Осборнның әйелдермен, соның ішінде анасы Нелли Беатриспен қарым-қатынастағы алакөздігінің айқын көрінісі. Ол өзінің «Жақсы адамдар тобы» атты автобиографиясында оны «екі жүзді, өзімшіл, есептеуші және бейжай» деп сипаттаған. Джиммидің құштарлықпен еске алатын «Мэдлин» образы Стелла Линденнің прототипінде жасалған, ол Осборнның жазу жолына түсуіне көмектескен тәжірибелі актриса болған. Лондондағы тұңғыш қойылымнан кейін Осборн Мэри Юрмен қарым-қатынас бастады, ол Алисон рөлін ойнаған. Ал ол бес жыл бірге тұрған әйелі Памела Лейнмен ажырасып, 1957 жылы Юрге үйленді.

Өндіріс

Бұл пьесаның премьерасы 1956 жылғы 8 мамырда Лондонның Корольдік соты театрында Тони Ричардсонның режиссерлігімен, Алан Таггтың декорациясымен және Том Иствудтың әндеріне арналған музыкасымен ағылшын сахналық компаниясы қойды. Баспасөз хабарламасында автор "ашулы жас жігіт" деп аталды, бұл тіркес 1950-ші жылдардағы британ театрындағы жаңа бағытты білдірді. Көрермендер Лондон сахнасында темірлендіру тақтасын көргенде таң қалды дегенді айтады. Рөлдерді орындағандар: Кеннет Хей (Джимми), Алан Бейтс (Клифф), Мэри Уре (Алисон), Хелена Хьюз (Хелена Чарльз) және Джон Уэлш (полковник Редферн). Келесі жылы бұл қойылым продюсер Дэвид Меррик пен режиссер Тони Ричардсонның жетекшілігімен Бродвейге көшірілді. Бастапқы актерлік құрам сақталды, бірақ Хелена рөлінде Вивьен Драммонд ойнады. Қойылым үш Тони сыйлығына ие болды, оның ішінде "Үздік пьеса" және Мэри Уре үшін "Үздік драмалық актриса" номинациялары бар еді.