Кіріспе
Джон Осборнның 1956 жылғы "Қарсыққа қайт" (англ. Look Back in Anger, 1956) - Джон Осборнның реалистік пьесасы. Ол жұмысшы табынан шыққан, ақылды және білімді, бірақ наразы жас жігіт Джимми Портер мен оның бірдей қабілетті, бірақ салқынқанды жоғарғы орта таптағы әйелі Элисонның өмірі мен некелік күресіне назар аударады. Қосалқы рөлдерде бейбітшілікті сақтауға тырысатын мейірімді уэльстік қонақ Клифф Льюис және Элисонның мақтанды достасы Хелена Чарльз бар. Осборн "Қарсыққа қайт" пьесасын жазғанда жеке өмірінен және Памела Лейнмен болған сәтсіз некесінен шабыттанды, бұл драматург ретінде оның алғашқы табысы болды. Пьеса Осборн мен оның буынының театрда реализмнің қаталдығын қолдануымен, алдыңғы буынға тән қашқындық театрға қарсы "ашулы жас жігіттер" терминін тудырды. Осы қатал реализм "Қарсыққа қайт" пьесасын театрдағы "ас үй драмасының" алғашқы үлгілерінің бірі деп санауға мүмкіндік берді. Пьеса театр қауымдастығында жақсы қабылданып, үлкен коммерциялық сәттілікке ие болды, Вест-Эндке, Бродвейге көшірілді және тіпті Мәскеуге гастрольдік сапар жасады. Ол Осборнды күресіп жүрген драматургтен бай және әйгілі тұлғаға айналдырды, сондай-ақ оған 1956 жылғы "Еvening Standard Drama Award" сыйлығын "ең үміткер драматург" номинациясы бойынша жеңіске жеткізді. Пьеса 1959 жылы Ричард Бертон мен Мэри Урдің басты рөлдерде ойнаған Тони Ричардсонның бір аттас фильміне бейімделді. Фильмнің түсірілімі шамамен 1958 жылға сәйкес келеді.
Look Back in Anger (1956) is a realist play written by John Osborne. It focuses on the life and marital struggles of an intelligent and educated but disaffected young man of working class origin, Jimmy Porter, and his equally competent yet impassive upper middle class wife Alison. The supporting characters include Cliff Lewis, an amiable Welsh lodger who attempts to keep the peace; and Helena Charles, Alison's snobbish friend. Osborne drew inspiration from his personal life and failing marriage with Pamela Lane while writing Look Back in Anger, which was his first successful outing as a playwright. The play spawned the term "angry young men" to describe Osborne and those of his generation who employed the harshness of realism in the theatre in contrast to the more escapist theatre that characterised the previous generation. This harsh realism has led to Look Back in Anger being considered one of the first examples of kitchen sink drama in theatre. The play was received favourably in the theatre community, becoming an enormous commercial success, transferring to the West End and Broadway, and even touring to Moscow. It is credited with turning Osborne from a struggling playwright into a wealthy and famous personality, and also won him the Evening Standard Drama Award as the most promising playwright of 1956. The play was adapted into a motion picture of the same name by Tony Richardson, starring Richard Burton and Mary Ure, which was released in 1959. Film production credited circa 1958.
1-ші акті
Бірінші акт сәуір айының бір күні, Мидлендс аймағындағы Джимми мен Элисонның тар шатырында басталады. Джимми мен Клифф жексенбілік газеттерді, сондай-ақ "бағасы тоғыз пенс, кез келген кітап дүкенінен алуға болады" деп жазылған радикалдық апталық газетті оқып отырады. Джимми оны Клиффтен тартып алады. Бұл "New Statesman" журналына сілтеме, және сол кездегі жағдайды ескеретін көрерменге олардың саяси көзқарастарын бірден түсінікті ететін еді. Элисон апталық үтіктеу жұмыстарын істеуге тырысады, ал Джимми мен Клифф арасындағы сөйлесуді жартылай ғана тыңдайды. Джимми мен Элисон арасындағы зор әлеуметтік қабат айырмашылығы анық көрінеді. Оның отбасы жоғары орта тапқа жататын әскерилер, ал Джимми жұмысшы класына жатады. Ол оның отбасының қарсылығына қарсы күресіп, Элисонды жеңіп алды. "Элисонның анасы мен мен бір-бірімізге қарадық, содан кейін рыцарьлық дәуір аяқталды", - деп түсіндіреді ол. Сондай-ақ, отбасының жалғыз табысы жергілікті базардағы тәттілер дүкенінен түсетінін білеміз – бұл кәсіп Джиммидің білімінен де, тіпті Элисонның "қоғамдағы орнынан" да төмен. Бірінші акт дамыған сайын Джимми одан да ашулы болып, Элисонның отбасына деген жеккөрушілігін оған жүктеп, оны "әлсізжанды" деп атайды және жалпылай Клифф алдында кемсітеді. (Кейбір актерлер бұл сахнаны Джиммидің бәрін әзіл ретінде қарастырғанындай ойнайды, ал басқалары оның шынымен де оны қинағанындай ойнайды.) Ашу шақыру физикалық ойынмен аяқталады, нәтижесінде үтіктеу тақтасы құлайды және Элисонның қолы күйіп қалады. Джимми сахнадан шығып, трубасын ойнауға кетеді. Элисон Клиффпен жалғыз қалғанда, ол жүкті екенін, бірақ Джиммиге айта алмайтынын мойындайды. Клифф оған айтуға шақырады. Джимми келгенде, Элисон актриса досы Хелена Чарльзтың қонаққа келетінін хабарлайды; Джимми Хеленаны Элисоннан да жек көреді, ол ашуға толады.
2-ші акті
Екінші акт тағы бір жексенбі күні түстен кейін басталады, Хелена мен Элисон түскі ас дайындайды. Екі адамдық сахнада Элисон өзінің тәрбиесіне наразылық ретінде жасаған шағын қарсылығы мен соғыстан кейінгі Англиядағы өмірдің тоқырауына қарсы Джиммидің күресіне қызығу себепті Джиммиге үйленуді шешкенін айтады. Ол Джиммиді Хеленаға «жарықтанған зәрлі атты» деп сипаттайды. Хелена: «Оған қарсы күресуің керек» деп қатаң айтады. Джимми кіреді, дау жалғасады. Оның бірінші акттағы сөздерін әзіл ретінде ойнауға болса да, Хеленаға жасаған шабуылдарының қасақана қатыгездігіне күмән жоқ. Әйелдер шляпа киіп, шіркеуге баратындарын жариялағанда, Джиммидің сенімсіздік сезімі күшейеді. Ол жедел телефон қоңырауына жауап беру үшін кеткенде, Хелена мәселені шешкенін жариялайды. Ол Алисонның ата-анасына телеграмма жіберіп, оны «құтқару» үшін шақырады. Алисон таңғалады, бірақ келіседі. Келесі күні кешке Алисонның әкесі, полковник Редферн, оны үйіне апарып, отбасылық үйіне қайтаруға келеді. Драматург полковниктің бейкөріктің, бірақ өзі мойындағандай, қазіргі заманнан мүлдем хабарсыз, әрі де жаны ашыр туатын кейіпкер ретінде көрінуіне мүмкіндік береді. «Сен бәрі өзгергендіктен ренжідің, ал Джимми бәрі сол күйі қалғандықтан ренжіді», – дейді Алисон. Хелена қоштасуға келеді, ол өзі де жақын арада кетпек. Элисон Хеленаның тағы бір күнге қалуына таңғалады, бірақ ол Клифке Джиммиге хат тапсырып кетеді. Клиф оны Хеленаға береді де, «Мұрныңа тығып тастаса екен» деп кетеді. Содан кейін Джимми дер кезінде кіріп келеді. «Қош сау бол» деген хатты тапқаннан кейін ол Хеленаға тағы да шабуылдайды, кеткенше жолынан қозғалмауын ескертеді. Хелена оған Алисонның бала күтіп жатқанын айтады, Джимми мақтан тұтқанын мойындайды. Бірақ оның сөздері тоқтамайды. Олар бірінші рет физикалық төбелес тудырады, содан кейін екінші акттің пердесі түскенде, Джимми мен Хелена құмарлықпен сүйісіп, төсекке құлайды.
her own minor rebellion against her upbringing and her admiration for Jimmy's campaigns against the dereliction of life in postwar England. She describes Jimmy to Helena as a "knight in shining armour". Helena says, firmly, "You've got to fight him". Jimmy enters, and the tirade continues. If his Act 1 material could be played as a joke, there's no doubt about the intentional viciousness of his attacks on Helena. When the women put on hats and declare that they are going to church, Jimmy's sense of betrayal peaks. When he leaves to take an urgent phone call, Helena announces that she has forced the issue. She has sent a telegram to Alison's parents asking them to come and "rescue" her. Alison is stunned but agrees that she will go. The next evening, Alison's father, Colonel Redfern, comes to collect her to take her back to her family home. The playwright allows the Colonel to come across as quite a sympathetic character, albeit totally out of touch with the modern world, as he himself admits. "You're hurt because everything's changed", Alison tells him, "and Jimmy's hurt because everything's stayed the same". Helena arrives to say goodbye, intending to leave very soon herself. Alison is surprised that Helena is staying on for another day, but she leaves, giving Cliff a note for Jimmy. Cliff in turn hands it to Helena and leaves, saying "I hope he rams it up your nostrils". Almost immediately, Jimmy bursts in. His contempt at finding a "goodbye" note makes him turn on Helena again, warning her to keep out of his way until she leaves. Helena tells him that Alison is expecting a baby, and Jimmy admits grudgingly that he's taken aback. However, his tirade continues. They first come to physical blows, and then as the Act 2 curtain falls, Jimmy and Helena are kissing passionately and falling on the bed.
3-ші акт
3-ші акт 1-ші актінің мақсатты қайталауы ретінде басталады, бірақ бұл жолы Елена кір жуу тақтасында Джиммидің 1-ші актідегі қызыл көйлегін киіп отыр. Бірнеше ай өтті. Джимми бірінші актіде Алисонға қарағанда Хеленаға едәуір жағымдырақ. Ол тіпті оның әзілдеріне күледі, ал үшеуі (Джимми, Клифф және Хелена) импровизацияланбаған музыкалық комедиялық қойылымға қатысады. Клифф өз жолымен жүруге шешім қабылдағанын жариялайды. Джимми бөлмеден шығып, үшеуі үшін соңғы кешке дайындалатын болса, есікті ашып, өлідей көрінетін Алисонды көреді. Ол мойынынан қарап: "Досың келді ғой" деп, дереу кетеді. Алисон Хеленаға баласын жоғалтқанын айтады (Джиммидің 1-ші актідегі ең қатыгез сөздерінің бірі Алисонның бала көтеріп, одан айырылуын тілеген еді). Екі әйел татуласады, бірақ Хелена өзінің ісінің арамдығын түсінеді және ол да кетуге шешім қабылдайды. Ол Джиммиді шешімін тыңдауға шақырады, ал ол оны сарказммен қоштасып жібереді. Пьеса Джимми мен Алисонның сезімтал татуласуымен аяқталады. Олар бұрын ойнаған ескі ойынды қайта ойнап, аю мен қоянға айналып, бітімге келгендей көрінеді.
Пьесаның тарихы
Морекэмб пирсіндегі төсекте 17 күн ішінде жазылған «Қарсыққа оралғанда» – Осборнның актриса Памела Лейнмен бақытсыз некеде тұрып, Дербидегі тар пәтерде өмір сүргеніне негізделген, өте жеке басынан алынған туынды. Осборн театр өнерінде мансап құруға ұмтылса, Лейн көбірек практикалық және материалдық жағына бейім болды. Бұл шығарма Осборнның ертерек өмірінен де шабыттанды; мысалы, жақынының қазасын көргендегі тебіреністі сөздер – оның әкесі Томас қаза болғандағы оқиғаның қайталануы. Алайда, ең көп еске алынатыны – Джиммидің ашулы сөздері. Олардың кейбіреулері атом соғысынан кейінгі әлемдегі британдық орта таптың мақтандығына қарсы бағытталған. Көптегені әйел кейіпкерлерге қарсы айтылған, бұл Осборнның әйелдермен, соның ішінде анасы Нелли Беатриспен қарым-қатынастағы алакөздігінің айқын көрінісі. Ол өзінің «Жақсы адамдар тобы» атты автобиографиясында оны «екі жүзді, өзімшіл, есептеуші және бейжай» деп сипаттаған. Джиммидің құштарлықпен еске алатын «Мэдлин» образы Стелла Линденнің прототипінде жасалған, ол Осборнның жазу жолына түсуіне көмектескен тәжірибелі актриса болған. Лондондағы тұңғыш қойылымнан кейін Осборн Мэри Юрмен қарым-қатынас бастады, ол Алисон рөлін ойнаған. Ал ол бес жыл бірге тұрған әйелі Памела Лейнмен ажырасып, 1957 жылы Юрге үйленді.
Өндіріс
Бұл пьесаның премьерасы 1956 жылғы 8 мамырда Лондонның Корольдік соты театрында Тони Ричардсонның режиссерлігімен, Алан Таггтың декорациясымен және Том Иствудтың әндеріне арналған музыкасымен ағылшын сахналық компаниясы қойды. Баспасөз хабарламасында автор "ашулы жас жігіт" деп аталды, бұл тіркес 1950-ші жылдардағы британ театрындағы жаңа бағытты білдірді. Көрермендер Лондон сахнасында темірлендіру тақтасын көргенде таң қалды дегенді айтады. Рөлдерді орындағандар: Кеннет Хей (Джимми), Алан Бейтс (Клифф), Мэри Уре (Алисон), Хелена Хьюз (Хелена Чарльз) және Джон Уэлш (полковник Редферн). Келесі жылы бұл қойылым продюсер Дэвид Меррик пен режиссер Тони Ричардсонның жетекшілігімен Бродвейге көшірілді. Бастапқы актерлік құрам сақталды, бірақ Хелена рөлінде Вивьен Драммонд ойнады. Қойылым үш Тони сыйлығына ие болды, оның ішінде "Үздік пьеса" және Мэри Уре үшін "Үздік драмалық актриса" номинациялары бар еді.