Кіріспе

Исламда махр – күйеу жігіттің қалыңдыққа исламдық үйлену кезінде ақша, мүлік немесе Құран аяттарын оқып беру түріндегі міндетті сыйлығы. Махр көбінесе ақша түрінде болады, бірақ қалыңдықпен келісілген кез келген нәрсе – әшекей, үй жиһазы, тұрғын үй немесе жер де болуы мүмкін. Махр әдетте неке шартында көрсетіледі. "Dower" (доя) – исламдағы махр мағынасына ең жақын ағылшын тіліндегі сөз, себебі ол күйеудің немесе оның отбасының әйелге төлейтін төлемін білдіреді, әсіресе күйеу қайтыс болған жағдайда оны қамтамасыз ету үшін. Бірақ некеден кейін әйел мұрагерлік құқықтарына да ие болады. Дегенмен, махр екі жағынан қалыңдықтан ерекшеленеді: 1) махр барлық исламдық некелерде міндетті, ал қалыңдық – ерікті, және 2) махр неке кезінде нақты сомасы көрсетілуі керек (бірден төленбесе, уәде беріледі), ал қалыңдық күйеудің өлімінен кейін төленеді. Махр антропологтардың пікірінше, күйеу жігіттің туыстары қалыңдыққа төлейтін "келінбайлық" түріне де жатуы мүмкін, бірақ махр тікелей қалыңдыққа беріледі, оның ата-анасына емес. Махр – қалыңдықтың заңды меншігі болғандықтан, оның ата-анасынан және көбінесе күйеуінен тәуелсіздігін қамтамасыз етеді, күйеудің оған заңдық талабы жоқ. "Қалыңдық" және "келін бағасы" терминдері кейде махрды аударғанда дұрыс қолданылмайды, себебі махр көптеген мәдениеттердегі қалыңдықтан өзгеше. Қалыңдық – әйелдің некеге әкелген ақшасы немесе мүлігі, көбінесе оның ата-анасы немесе отбасы береді. Келін бағасы – күйеу жігіт немесе оның отбасының әйелдің ата-анасына (бірақ әйелге емес) неке кезінде төлейтін ақшасы немесе мүлігі. Егер неке шартында нақты махр көрсетілмесе, күйеу әйелге әділ сома төлеуге міндетті. Махр туралы талаптар Құран мен хадистерде бірнеше рет айтылған. Махр көбінесе қалыңдыққа бөліп төленеді. Неке шартына қол қойылғанда қалыңдыққа берілетін махр сомасы – муаджал (معجل) деп аталады (неке кезінде төленеді), ал кейінге шегерілген уәде берілген сома – ғайыр муаджал (غیر معجل) деп аталады (неке толыққаннан кейін төленеді). Төлемді кейінге шегеру уәдесі махрдың толық сомасын заңды түрде міндетті етпейді. Махрдың мәні, дұрыс шарттың анықтамасы және орындалу шарттары аймақтық фиқх және ислам заңгерлік мектебіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін.

Этимологиясы мен тарихы

Махр сөзі еврей тіліндегі "Mohar" және сирия тіліндегі "Mahrā" сөздерімен байланысты, яғни "құдалық сыйлығы", бастапқыда "сатып алу ақысы" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз келісім-шарттың нәтижесінде емес, ерікті түрде берілген сыйлықты білдіреді, бірақ мұсылман діни заңында неке шарты жасалған кезде күйеудің қалыңдыққа беруі міндетті сыйлық ретінде жарияланды және ол әйелдің меншігіне өтеді. Дегенмен, бұл еврей тіліндегі "мохар" сөзінің ұқсас тарихи өзгерісінен бұрын пайда болған. Еврей Киелі кітабының Есая кітабында некеге тұруға дайын жұптар зина жасауға қарсы заң алдында жауапты болады, бұл "эрусин" деп аталады. Бұл ережені бұзу өлім жазасымен қорқытылды, бірақ оларды толыққанды үйленген деп есептемеді. Бір пікір бойынша, некеге тұру қызды әкесінен (немесе қамқоршысынан) сатып алу арқылы жүзеге асырылды. Ол үшін төленген ақы еврей тілінде "мохар" (מוהר) деп аталады. Киелі кітап жазылған дәуірде яһудилердің арасында қалыңдық пен оның әкесіне "мохардың" бір бөлігі берілуі қалыпты жағдай болды. Мұсылмандық тағылымдарында болғандай, уақыт өте келе "мохардың" бастапқы мағынасы жоғалып, оны әкесіне емес, қалыңдығына беру әдеті қалыптасты.

Махр құрылымы

Махр – көптеген мұсылман неке шартының бір бөлігі. Махр екі бөлікке бөлінуі мүмкін. Біріншіден, муқаддам, яғни дереу төленетін маһр, ол әйелге неке қию кезінде немесе одан кейін бірден берілуге тиіс. Махрдың екінші бөлігі – му’ахар, ол неке толыққаннан кейін белгіленген уақытта төленетін, кейінге шегерілген және уәделенген сома. Көбінесе кейінге шегерілген сома неке кезінде төленген сомадан көп болады. Теория бойынша, кейінге шегерілген сома әйелге күнкөріс құралы болуға тиіс, және ол күйеудің қайтысы немесе ажырысуымен байланысты, бірақ бұл мәселеге қатысты ислами емес, дәстүрлі көзқарас. Му’ахар – күйеудің әйелге уағдаласып берген міндеті, егер ол ерлі-зайыптылар арасында келісілген мерзімде берілмесе, қарыз болып есептеледі. Ислам некесінде маһр – әйелдің негізгі діни құқығы, күйеу оны азайта алмайды. Күйеу қайтыс болған жағдайда да, кейінге шегерілген маһр оның мүлігінен барлық басқа қарыздардан бұрын төленеді, себебі бұл діни талап. Хадис бойынша, Мұсылман Пайғамбары Мұхаммед (с.ғ.с.) маһрдың «бір алтын монета» болу керектігін айтқан, бірақ маһр сомасы көбінесе күйеу жігіттің және қалыңдық ата-аналары немесе қамқорлары (олар вали деп те аталады) арасында келісіледі, ал тараптар стандартты шарттарды қолданатын келісімшарт үлгілерінің бос орындарын толтыру арқылы маһр туралы келісімдерді жасайды. Әдеттегі маһрды қамтитын неке шарты екі тараптың аты-жөнінен, маһр сомасынан, дін қызметкерінің қолынан, екі еркек куәгердің қолынан және неке шартын ислам заңының реттейтіні туралы ескертуден тұрады.

Айырмашылықтар мен мәселелер

Махр, кейбір маңызды айырмашылықтарды қоспағанда, Шығыс Рим құқығындағы donatio propter nuptias-қа заңдық күшімен ұқсас. Donatio propter nuptias міндетті емес, ерікті болса, ал махр барлық мұсылман некелері үшін міндетті және қажет. Махр – ерікті сыйлық емес. Тағы бір айырмашылық – donatio propter nuptias неке кезінде күйеудің қалыңдыққа берген немесе оның атына тіркелген мүлігі болса, ол қалыңдықпен (кездемемен) бірге берілген мүлікке (досқа) алмастырылатын. Ал махр – шариғат бойынша діни талап. Ислам құқығында ерлі-зайыптылардың ортақ мүлігі деген ұғым жоқ. Исламда неке – ер және әйел арасындағы шарт. Мұсылман еркек пен әйел некеге тұрғанда заңдық жағдайы біріктірілмейді. Ерлі-зайыптылардың некеге дейін және кейін тапқан мүлігі неке және ажырасу кезінде олардың жеке меншігінде қалады. Ислам құқығы бойынша ажырасу кезінде мүлікті қайта бөлу талап етілмейді. Керісінше, әрбір жұбай өзінің жеке мүлкін алып, некеден шығады. Некеден кейін жұмыс істемеген мұсылман әйелдері, кейінге қалдырылған махрдан басқа, жұбайлардың ортақ байлығына ие болу құқығы аз немесе мүлдем жоқ. Кейінге қалдырылған махр – ердің әйелге төлеуге тиіс борышы, тіпті оның мүлкі болмаса да. Ислам құқығы бойынша ажырасу түрлі болуы мүмкін. Әйел күйеуінен ажырасуды қаласа, екі жолы бар: тәфрик немесе хуль. Тәфрик – зорлық-зомбылық немесе тастап кету сияқты нақты себептермен ажырасу. Бұл ажырасуды діни судья (қади) береді. Тәфрик берілген жағдайда неке бұзылады және күйеу әйелге неке шартында көрсетілген кейінге қалдырылған махрды төлеуге міндетті. Екінші әдіс – хуль, себепсіз, өзара келісіммен ажырасу. Бұл ажырасу күйеудің келісімін және әйелден күйеуге берілген бір түрлі сыйлықты (компенсацияны) талап етеді. Көбінесе бұл сыйлық – әйелдің кейінге қалдырылған махрға құқығынан бас тартуы. Әйелге рұқсат етілген ажырасу тәсілдерінен өзгеше, күйеу әйелін бір жақты тәлақ арқылы ажырастыра алады, бірақ егер ол себепсіз және түсіндірмей ажырасса, онда бұған рұқсат жоқ. Дегенмен, тәлақ болғаннан кейін күйеу әйеліне кейінге қалдырылған махрды төлеуге міндетті. Батыс соттары махр шарттарын некеге дейінгі шарттар сияқты қарастырады. Алайда, көп жағдайда соттар неке шартының жарамдылығын қарастырады, мысалы, неке кезінде толық ақпарат берілмеген, қалыңдық пен күйеу жігіт қысымсыз жеке келісім бермеген, немесе қалыңдық немесе екеуі де заңды жасқа толмаған кезде балалар некесіне тұрған жағдайларда.

Ислам мәтіндеріндегі сілтемелер

"Ислам энциклопедиясының" махр туралы мақаласында былай делінген: "Бухари риуаяттарына сәйкес, махр – некенің заңды болуының қажетті шарты: «Махрсыз жасалған әрбір неке – жарамсыз». Ислам дінінің хадис (Мұхаммед пайғамбардың сөздері) бойынша, махр – күйеу жігіттің неке кезінде қалыңдыққа беруге тиіс сомасы, оның бір бөлігін тараптар келісім бойынша кейінге шегеруге болады. Махрды қалыңдық өзі қалағанындай жұмсай алады. Ол ақша, зергерлік бұйымдар немесе кез келген басқа да құнды сыйлық түрінде болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, Сахих әл-Бухари (7-том, 62-кітап, 72-нөмір) бойынша, тіпті темір жүзік те махр ретінде қабылдануы мүмкін. Құранның 4:4, 4:19, 4:20, 4:24, 60:10 және 60:11 аяттары күйеу жігіттің қалыңдыққа садақа (махр) беруін міндеттейді.

Қазіргі заманғы мақсаттар

2003 жылы Рубия Мехди мұсылмандар арасындағы мәһр салты туралы мақала жариялады. Мәһр – күйеуінің қайтысы, ажырысуы немесе басқа да төтенше жағдайларда әйелдің күнкөрісін қамтамасыз ету құралы.