Кіріспе

Ерте франк халқының топтасуы

Рипуар немесе Рейн франктары (лат. Ripuarii немесе Ribuarii) ерте франк халқының екі негізгі тобының бірі болды, және аталған атау ақырында Убий тайпаларына қолданылды, олардың қонысы қазіргі Германиядағы Рейн өзені бойындағы Кельн қаласының негізінде жатқан ежелгі Рим аумағында орналасқан еді. Олардың батыс көршілері – Салилер немесе «Салиан франктары» болды, олар туралы Римнің соңғы жылдарында айтылған және Рим империясының рұқсатымен қазіргі Нидерланды мен Бельгияның оңтүстік бөлігіне қоныстанды. Кейіннен олар Лора өзенінен солтүстікке қарай Францияның аумағында ықпалын кеңейтіп, Франкия франк империясын құрды. Салилер мен Рипуарлар екеуі де жаңа атаулар еді және Рим Рейнінің шекарасындағы ежелгі тайпалардың жаңа топтарын білдірді. Рипуарлардың ата-бабалары бастапқыда Рейннің оң жағалауында өмір сүрді, онда ұзақ жылдар бойы достық және жаулық қарым-қатынастар болған. Солтүстік жағынан саксон тайпаларының қысымымен, олар 274 жылы Рейннің сол жағалауына енуге мүмкіндік алды. Батыс Еуропадағы Рим билігінің толық құлауынан кейінгі хаостық жылдары олар Римнің Кельн қаласын және қазіргі Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы төменгі және орта Рейн аймағын басып алды. Рейн патшалығы ақырында Меровинг франк империясының маңызды бөлігіне, яғни Аустразияға айналғанға дейін тарихи деректер аз. Аустразияға сонымен қатар түпнұсқа герман тілінде сөйлейтін Сали аймағы да кірді. Аустразия Рейнланд-Пфальц аймағын ғана емес, сонымен қатар Германияның төменгі бөлігін (Кейінгі Рим империясында Германия II деп аталған) және Галия Бельгия II-ні де қамтыды. Аустразия мен Неустрия арасындағы шекара қазіргі Валониядағы Сильва Карбонария орманды аймағы болды, бірақ осы орман аймағының нақты анықтамасы қазір белгісіз. Рейннің оң жағалауында Рипуар франктары Майн өзенінің бассейнін бақылап, кейінірек Франкония деп аталған бес түбірлік герцогтіктің бірі болды, одан 9-шы ғасырдың ортасында Германия патшалығы құрылды. 7-шы ғасырда Аустразияның заң кодексі Lex Ripuaria ретінде жарияланды. 639 жылы Салиан франктарының соңғы қабілетті патшасы Дагоберт I билік құрғаннан кейін, каролингтік Аустразиялық майордомдар біртіндеп билікті өз қолына алып, Аустразияны Каролинг империясының орталығына айналдырды.

Атауы

Рипуари атауының "өзен халқы" деген мағынасы бар екені анық, бірақ атаудың қалай пайда болғаны нақты емес және ол латын және герман тілдерін қамтитын болуы мүмкін. Латын тіліндегі қалыпты түрі Riparii, яғни "[өзен] жағасындағы адамдар". "Milites rip(ari)ensis" термині – өзендердегі шекаралық сарбаздарды білдіретін латынша атау, кем дегенде Дунай және Рон өзендерінде. Иордан Галлиядан келген, Этийдің басшылығымен соғысқан сарбаздарды осылай сипаттады, бірақ Эвген Эвиг бұл сарбаздарды Рона өзеніне байланысты Notitia Dignitatum еңбегінде табуға болады деп санайды. 7-ғасырда Кёльн маңындағы аймақ "ripa Rheni" деп аталды, сондықтан өзен жағалауын білдіретін латын сөзі кейде осы аймақты сипаттау үшін қолданылған. Дегенмен, Ripuarii түрі дұрыс емес, және ол латын тіліне негізделген, бірақ герман тіліне тән гипотетикалық атаумен түсіндіріледі. Бұл гипотетикалық өзін-өзі тануды *hreop waren, *hrepa waren "өзен [жаға] халқы" немесе *hreop wehren, *hrepa wehren "өзен [жаға] қорғаушылары" деп қайта жаңартуға болады. Керісінше, Ripuarii түрі латынша Riparii сөзінің герман тіліне қарыз болуынан туындауы мүмкін. Бұл пікір Севильялық Исидордың 11-ғасырлық қайта қаралымы – "Суммарий Генричи" еңбегінде келтірілген сөздерге негізделген, онда латын сөздерінің көне жоғарғы неміс тіліндегі баламалары көрсетілген, соның ішінде Ripuarii: Riphera. Соңғысы мәтіндік тұрғыдан *ripfera деп жаңартылған, бірақ "фонетикалық тұрғыдан *ripf, rip сөзінен туындамайды".

Үшінші мүмкіндік – Ripuarii атауы бастапқыда *ripwarjoz аралас сөз болған. Бұл кейінірек пайда болған Ribuarius атауына ұқсас, онда Галло-романдық *ribbar римдік ripa сөзін ығыстырған. Галло-роман тілінен француз тіліндегі "rive" ("жаға") және оған байланысты сөздер пайда болды.

Тарих

Франктар термині алғаш рет 3 ғасырда Рейннің оң жағалауында кездеседі. Рим дәуірінде осы аймақта Сикамбр, Хамави, Бруктер, Чатуарий және Тенктери тайпалары қоныстанған. Франктар осы ескі тайпалардың орнын басып, олардың барлығынан немесе бір бөлігінен құралған жаңа одақ болған болуы мүмкін. Бұл тәуелсіз франктар жиі Рейннің арғы жағына өтіп, Рим империясына шабуыл жасау үшін базалар құрған. Римдіктер соңында Рейннің сол жағалауында қоныстануға рұқсат беру арқылы бейбітшілік сатып алды, бұл бейбітшілікті сақтаудағы ынтымақтастыққа айырбасталды. Франктардың көптеген өкілдері империяда жоғары лауазымдарға көтерілді. Рипуария аймағында Рейн өзені ерте императорлар тұсында Рим империясының шекарасы ретінде белгіленген. Римдіктер Жоғарғы және Төменгі Германия деген екі провинция құрды. Бұл екі провинцияның арасындағы шекара Майнцтегі маңызды базамен белгіленіп, сақталды. Рипуарияға қарсы орналасқан Төменгі Германия кейін Germania Secunda аталды. Бұл аймақтағы римдік қалаларға Кастра Ветера (Ксантен), Кельн және Бонн кірді. Франктардан бұрын, римдіктердің ықпалында болған уби тайпасы Рим империясының ерте кезінен бастап Кельн аймағындағы негізгі герман халқы болды. Олар Рейннің арғы жағынан көшіп келуге рұқсат алған. Римдіктер Colonia Agrippinenses (Кельн) қаласын олардың арасына "басқыншыларға қарсы қақпаны сақтауға" көмектесу үшін орналастырды. Уби тайпасы швебтердің қысымымен шығысқа қарай жылжуға мәжбүр болғанда, олардың орнын басқа туысқан тайпалар басты, олар да алыс көршілерінің қысымына тап болды. Олардың ішінде Бруктер, Тенктери, Сикамбр және Усипеттер болды. Тацит Батавия көтерілісі туралы жазғандай, олар Уби провинциясымен байланыста болды. Барлық осы герман тайпаларының римдік мәдениетке сіңгендері кейінгі ғасырларда рипуариялықтардың пайда болуына үлес қосуы мүмкін деп есептеледі. Рипуариялық франктар тарихи жазбаларда пайда болғаннан кейін дерлік тәуелсіздігін жоғалтты, франктардың негізгі провинциясы – Аустразияға қосылды. Римдік әскери тізімдерден және Иорданның "Гетика" еңбегінде 451 жылы Халон шайқасында Флавий Этийдің көмекшілері ретінде шайқасқан белгісіз рипуариялықтар туралы айтылғаннан басқа, рипуариялықтар туралы алғашқы мәліметтер Григорий Турскийден келген. Ол сали франктарының королі Клодвигтің, франктардың бірінші патшасы және христиан дінін қабылдаған алғашқы патша, бұрын тәуелсіз болған рипуариялықтарды бағындырғанын айтады. Григорий Турский оларды рипуариялықтар деп атамай-ақ, Кельн және оның маңына сілтеме жасап, олардың Клодвигке өз еркімен бағынуын түсіндіреді. Кельн аймағын Аламандарға қарсы соғыста Клодвигпен бірге шайқасқан Сигоберт Шалқаң басқарды. 496 жылы, Клодвиг католицизмге өткен жылы, Толбиак шайқасында алған жарақатынан оны "шалқаң" деп атады. Клодвиг Мәсіхтің есімін шақырып жеңіске жеткенін және енді бүкіл Неустрияны христиандыққа айналдыруға Құдайдан рұқсат алғанын сенді. Бұл ұзақ процесс болды және қарсылықсыз өтті. 509 жылы ол Хлодерикке елші жіберіп, әкесі Сигоберт қайтыс болған жағдайда, Клодвиг онымен одақтасатынын мәлімдеді. Клодвигтің ниеті қандай болғанын білмейміз, бірақ Сигоберт Рейннің арғы жағындағы орманда түскі аспан астында ұйықтап жатқанда, Хлодерик оны жалдаған кісі өлтірушілермен өлтірді. Хлодерик Клодвигке Сигоберттің қазынасының бір бөлігін ұсынып, оны өз пайдасына тартуға тырысты. Клодвиг елшілерді қайтарды және қазынадан бас тартты, бірақ оны көруді сұрады. Олардың сұрағына құлақ асып, оның тереңдігін анықтау үшін қолдарын қазынаға батыруға рұқсат бергенде, Хлодерик балтамен шабуылға ұшырады және өзін қорғай алмады. Клодвиг жеке келген соң Кельн тұрғындарын жинады, кісі өлтіруді жоққа шығарды және "Менің қандастарымның қанын төгуге менің құқығым жоқ, бұл қылмыс" деді. Ол оларға оның қорғауына өтуді ұсынды, содан кейін олар дауыс беру арқылы оны таққа отырғызды және оны қызметке орнату рәсімінде қалқандарына көтерді. Осылайша, 509 жылы рипуариялық франктардың тәуелсіз патшалығы халықтың бір жиналысында дауыс беру арқылы жойылды. Григорий айтады: "Теодебальд қайтыс болғаннан кейін (шамамен 555 жылы) Лотар рипуариялық франктардың жерлерін иеленді". Теодебальд олардың иесі болған көрінеді. Ол Теодеберттің ұлы, Теодериктің ұлы, Клодвигтің ұлы, Лотар сияқты. Клодвиг (511 жылы қайтыс болды) өзінің патшалығын төрт ұлына қалдырды: Теодерик, Хлодомер, Хильдеберт және Лотар. Бұл мұраның бір бөлігі рипуариялық франктардың жері болды. Саксондардың шабуылға ұшырағаны, олар өз елінен кіріп, "Дойц қаласына дейін қиратып" салғаны, Кёльн маңындағы жерлер олардың аумағында екенін көрсетеді. Лотар қайтыс болғаннан кейін (561 жылы) оның төрт ұлы патшалықты бірлесіп мұра етті. Сигиберт бұрынғы Теодериктің үлесін (Австразия) алып, Реймсте астанасын құрды.

Тіл

Ерте франк тілінің тікелей куәліктері жоқ. Римдік Германияның төменгі бөлігіндегі 1400-ге жуық латын жазуларының 100-ден астамы рипуарлықтар қоныс аударған германдық Убийлердің ауылдық жерлерінен табылған. Бұл жазулар 3 ғасырда ең көп кездеседі. Олардың көп бөлігі Германияның төменгі бөлігінің ірі қалаларынан шыққан. Рипуарлықтардың туған жері – Рейннің оң жағалауында мұндай көптеген латын жазулары жоқ. Жоғары неміс тілінің дауыстық өзгерісі Бенрат сызығы деп аталатын шығыс-батыс аймақтың оңтүстігінде болған. Рейн өзені осы сызықты Дюссельдорф маңынан кесіп өтеді. Рейннің Кельн қаласын қамтитын бөлігі "Рейн жайылымы" деп аталады, онда голланд және жоғары неміс тілдері арасындағы кезеңдік диалектілер кездеседі.

Жағалаулық заңдар

VII ғасырдың бірінші жартысында рипуарлықтар үстем салиан франктарынан тек оларға ғана арналған заң кодексі – Рипуар заңын (Lex Ripuaria) алды. Салиандықтар бұрынғы римдіктердің салтына ұсқанындай, рипуарлықтардың бұрыннан қолданылып келген заңдарын негізінен қайта бекітті, осылайша рипуарлықтар өздерінің жергілікті құрылымын сақтап қалды.