Кіріспе

Альпі аймағына тән ғимарат немесе үйдің түрі – шале (британдық ағылшын тілінде /ʃ//æ//l//eɪ/ SHALay; американдық ағылшын тілінде әдетте /ʃ//æ/'/l//eɪ/ shalAY), сонымен қатар швейцарлық шале деп те аталады. Бұл Еуропадағы Альпі аймағына тән ғимарат немесе үйдің түрі. Ол ағаштан салынған, ауыр, көлбеу шатыры және үйдің алдыңғы жағына перпендикуляр орналасқан кең, берік еaves-тері бар.

Анықтама және шығу тегі

Шале деген термин Швейцарияның арпитан тілінде сөйлейтін аймағы мен француздық Савой өңірінен шыққан, бастапқыда малшының қамалын білдірген. Олар көбінесе температураны тұрақтандыру үшін жерге жартылай көміліп салынған. Еуропалық Альп тауларындағы көптеген шалелер бастапқыда маусымдық шаруашылықтар ретінде пайдаланылды, онда жаз айларында жазық далалардан сүт беруге келген малдар бағылған. Малшылар шаледе тұрып, сүттің сақталуын қамтамасыз ету үшін май және ірімшік жасаған. Осы өнімдерді малмен бірге альпілік қыс басталар алдында төменгі аңғарларға қайтарып әкелген. Шалелер қыс айларында жабылып, қолданылмайтын. Көптеген шалелердің төңірегінде құнды заттарды сақтау үшін пайдаланылған, терезесі жоқ кішкентай шатырлар – мазоттар орналасқан.

Қазіргі халықаралық қолданысы

Альпілік туристік бизнестің дамуымен шалалар шаңғы мен жаяу жүруге құмар адамдар үшін демалыс үйлеріне айналды. Уақыт өте келе, «шале» термині альпілік стильде салынған-салынбаған демалыс үйлерінің барлығын атау үшін қолданыла бастады. Квебек француз тілінде жазғы немесе демалысқа арналған кез келген үй, әсіресе шаңғы тауына жақын орналасқан, швейцариялық шале стилінде салынған-салынбаған, «шале» деп аталады; ағылшын тілінде сөйлейтін квебектер де осы терминді қабылдады. Бүгінде Солтүстік Америкада және әлемнің басқа аймақтарында «шале» сөзі тек таулы жерлерге ғана емес, басқа да орындарға қатысты қолданылады. «Шале» термині жағажайдағы курорттардағы тұрғын үйлерді немесе демалыс үйлерін сипаттау үшін де қолданылады. Мысалы, Ливанда «шале» дегеніміз Ливанның алты шаңғы курортының біріндегі демалыс үйлерін білдіреді, бірақ бұл термин теңіз жағалауындағы курорттардағы жағажай үйлеріне де қатысты болуы мүмкін. Солтүстік Америкадағы шаңғы курорттарында «шале» сөзі туристерге арналған кафетерийлер мен басқа да қызметтер орналасқан ғимараттарды сипаттау үшін де қолданылады, тіпті олар дәстүрлі альпілік шалелерге ұқсамауы мүмкін. АҚШ-та қыс айларында Колорадо және Роки таулары аймағында альпілік шалелерге деген сұраныс артып келеді. Көптеген шаңғы шалелері жеке меншік демалыс үйлері болып табылады, иелері жылына екі-үш рет келіп, қалған уақытта оларды жалға береді. Осы шалелердің иелері көбінесе мүлікті басқару компанияларын жалдап, олардың мүлігін басқарып, жалға береді. Левант, Египет, Кувейт және Италияның Марке аймағында «шале» термині тау беткейіндегі үйлерге емес, жағажайдағы үйлерді білдіреді және олар кез келген архитектуралық стильде салынған. Ұлыбританияда «шале» сөзі 20 ғасырдың ортасында салынған демалыс лагерьлеріндегі қарапайым жатын орынды білдіретін.