Кіріспе

1113-1150 жылдар аралығында Кхмер империясын билеген II Сурьяварман (, UNGEGN: Soryôvôrmoăn Ti 2, ALA LC: Sūryavarmăn Dī 2), қайтыс болғаннан кейін Парамавишнулока атанды. 1113 жылдан 1145 немесе 1150 жылы өмірінің соңына дейін Кхмер империясын басқарды. Ол әлемдегі ең ірі индуисттік храм – Ангкор-Ватты салғандығымен әйгілі, оны Вишну құдайына арнады. Оның билігіндегі монументалды архитектура, көптеген әскери жорықтары және күшті үкіметті қайта орнату тарихшыларды Сурьяварман II-ні империяның ең ұлы билеушілерінің қатарына қоюға алып келді.

Алғашқы жылдар

Сурьяварман империядағы орталық билік әлсіреген кезде, провинциялық поместьеде өскен сияқты. Бір жазуда оның әкесі Кситиндрадитья, ал анасы Нарендралакшми деп көрсетілген. Жас ханзада ретінде ол билік үшін күресті, өзінің таққа заңды құқығы бар екенін мәлімдеді. "Оқуын аяқтағаннан кейін", - дейді бір жазу, - "ол әулетінің патшалық мәртебесіне деген ниетін бекітті". Ол Харшаварман III әулетінен шыққан қарсылас талапкермен, болжам бойынша Нрипатиндраварманмен күрескен, ол оңтүстікте билік жүргізген, содан кейін қарт және көбінесе әсері жоқ Дхаранендраварман I-ге, оның үлкен ағасы, қарсы шықты. "Ол жауынгерлерінің теңізін шайқас алаңында қалдырып, қаһарлы шайқас өткізді", - делінген жазуда. "Дұшпан патшасының пілінің басына секіріп, оны өлтірді, сияқты тау басындағы Гаруда жыланды өлтіреді". Ғалымдар бұл тілдің оңтүстік талапкердің немесе Дхаранендраварман патшасының өліміне қатысты ма, жоқ па, туралы келіспейді. Сурьяварман II сонымен қатар Оңтүстік Үндістанның Чола әулетіне елшілік жіберіп, 1114 жылы Чола императоры Кулотунга Чола I-ге құнды тас сыйлады. Сурьяварман 1113 жылы таққа отырды. Дивакарапандита есімді қарт брахман ғалымы рәсімдерді қадағалады, бұл дін қызметкерінің үшінші рет тәж кигізу рәсімін өткізгені еді. Жазбаларда жаңа монархтың қасиетті ритуалдарды оқығаны, діни мерекелерді тойлағаны және дін қызметкеріне паланкин, желдеткіш, тәж, шелек және жүзік сияқты сыйлықтар бергені жазылған. Діни қызметкер империядағы храмдарды аралап, соның ішінде Преа Вихерді, онда ол би билеген Шиваның алтын мүсінімен қамтамасыз етілді. Патшаның ресми тәж кигізуі 1119 жылы өтті, Дивакарапандита тағы да рәсімдерді орындады. Монархтың атының алғашқы екі буыны санскрит тіліндегі "күн" деген мағынаны білдіретін түбірден алынған. Варман – бұл Паллава әулетінің дәстүрлі қосымшасы, ол әдетте "қалқан" немесе "қорғаушы" деп аударылады және кхмерлік патшалық әулеттері қабылдаған.

Өмір және билік ету

Дваравати кхмер империясының ықпалына түсе бастады және оңтүстік-шығыс Азияның орталығында XII ғасырдың бірінші жартысында патша Сурьяварман II басып кірді. Ол билікте ондаған жылдар бойы империяны қайта біріктірді. Вассалдар оған салық төледі. Ол шығыста чамдарға қарсы ірі әскери операциялар жүргізді, бірақ олар көбінесе сәтсіз аяқталды. Чам тағына жаңа патша – Харидеваны отырғызды, ол кхмер патшасының әйелінің кіші әйелі болған деп айтылады. Кейінгі шайқаста Жая Хариварман I басқаратын чам әскерлері астананы қайта басып алып, Харидеваны өлтірді. 1150 жылы өткен соңғы экспедиция апатқа ұшырады. Патшаның тұсында өнер мен сәулетте үлкен жаңарулар болды, және бұл өте күрт өзгерістің себебі чолалардың болуы деп саналады. Ол елордада салынған ең үлкен ғибадатхана – Ангкор-Ват құрылысына жетекшілік етті, және көптегендер үшін бұл кхмер сәулетінің ең көрнекті шедеврі болып табылады. Оның бес орталық мұнарасы индуист құдайларының мекені – Меру тауының шыңдарын еске салады. Ол 1860-тан астам мүсінделген апсаралармен, яғни көктегі нимфалармен және индуист аңыздары мен қазіргі өмірден көріністерді бейнелейтін жүздеген метрлік күрделі барельефтермен әсемделген. Оның билігіне жататын басқа ғибадатханалар: Бантей Самре, Томманон, Чау Сай Тевода, Ват Атвеа және елорданың шығысындағы үлкен Бенг Меалеа кешені. Сурьяварман үйленген, бірақ оның әйелдерінің есімдері туралы ешқандай жазба қалмаған. Сурьяварман II кхмер патшалары арасында Шива емес, Вишнуны сарай дінінің орталық тұлғасы еткенімен ерекшеленді. Бұл шешімнің себептері белгісіз. Ғалымдар оның Вишнумен байланысы Ангкор-Ваттың Вишнумен байланысты батысқа қарауына, ал кхмер ғибадатханалары үшін әдеттегі шығысқа емес, себеп болатынын ұзақ уақыттан бері талқылап келеді. Сурьяварман II өнерде бейнеленген алғашқы кхмер патшасы болды. Ангкор-Ваттың оңтүстік галереясындағы барельефте ол нага жыландарына ұқсас ою-өрнектелген аяқтары мен қоршаулары бар ағаштан жасалған таққа отырған күйде бейнеленген. Басына үшкір тәж киіп, құлағында серіппелі әшекейлер бар. Ол білезік, жүзік және қолғаптар тағынған. Оның оң қолында өлі жылан сияқты көрінетін нәрсе бар, оның мағынасы белгісіз. Оның денесі әдемі қисық, аяқтары астына бүктелген. Жалпы бейне – тыныштық, күшке және мәртебеге деген сенімділік. Оның бейнесі Ангкор дәуіріндегі сарайлық өмірдің ерекше және егжей-тегжейлі суретінің бөлігі болып табылады. Көрініс орманның ортасында сыртта орын алған сияқты. Оның мәртебесін көрсететін желпуіштер, құстар қанаттары және шаңрақталармен тізе бүгіп отырған қызметшілер оның үстінде тұр. Принцессалар күрделі ою-өрнектелген паланкиндерде тасымалданады. Сақалды брахман ділдары оларға қарап тұр, кейбіреулері рәсімге дайындық жасап жатқандай көрінеді. Патшаның оң жағында бір сарай қызметкері тізе бүгіп, бір нәрсені ұсынған сияқты. Кеңесшілер тізе бүгіп, кейбіреулері құрмет көрсету белгісі ретінде қолдарын жүректеріне қойып қарап отыр. Оң жақта біз шұңғырлар, барабандар мен гонгтармен әсем безендірілген процессияны көреміз. Ол патшаның отын, яғни биліктің символын көтеріп алып жүретін сандықты иығында алып жүреді. Галереяда Сурьяварманның әскери күшін көрсететін көрініс бар. Зәрлі майдангерлердің үстінде қару-жарақ киген қолбасшылар тұр, ал төменде – әрқайсысының қолында найза мен қалқан бар жаяу әскерлер. Қолбасшылардың бірі – оң иығынан қарап тұрған патшаның өзі, кеудесі қарумен жабылған.

Өлім және мұрагерлік

Жазбалар Сурьяварман II 1145 және 1150 жылдар аралығында, мүмкін, Чампаға қарсы әскери наурыз барысында қайтыс болғанын көрсетеді; оған дейін оның әскерлері То Хиен Тхань басқарған вьетнамдық әскерлермен жеңіліске ұшырады. Оның орнын туысы Дхаранендраварман II иеленді. Әлсіз билік пен жанжалдардың кезеңі басталды. Бүгінде Сием-Рип әуежайына келгендерді Анкор-Ваттағы барельефтердегі оның сарайлық бейнесіне ұқсас заманауи мүсін қарсы алады. Патшаның бұл бейнесі, дербес 9 ғасыр бұрынғы Сурьяварманды қорғағандай, күн қалқандарымен жабылады.