Кіріспе
Украин тілінің латын әріптерімен бейнеленуі
Украин тілінің латыншаға түсіруі, немесе украин тілінің латын әріптерімен жазылуы – украин тілін латын әріптерімен бейнелеу. Украин тілі өз украин әліпбиінде жазылады, ол кириллицаға негізделген. Латыншаға түсіру украин тілінде оқымайтын оқырмандар үшін, кириллица әріптерін көрсетуге қабілетсіз компьютерлік жүйелерде немесе украин пернетақта тізімімен таныс емес терушілер үшін қолданылуы мүмкін. Латыншаға түсіру әдістеріне транслитерация (жазба мәтінді бейнелеу) және транскрипция (айтылған сөзді бейнелеу) кіреді. Латыншаға түсіруге қарамастан, батыс славян тілдерінде қолданылатын негізде украин латын әліпбиіне қатысты бірнеше тарихи ұсыныстар болды, бірақ олардың ешқайсысы кеңінен қабылданбады.
Транслитерация
Транслитерация – мәтінді басқа жазу жүйесі арқылы әріп сайын беру. Рудницкий транслитерация жүйелерін ғылыми транслитерация, академиялық және әсіресе тіл білімі саласында қолданылатын, және практикалық жүйелер, әкімшілік, журналистика, почта жүйесі, мектептер және т.б. салаларда қолданылатын деп жіктеді. Ғылыми транслитерация, сондай-ақ академиялық жүйе деп те аталады, халықаралық деңгейде аз өзгерістермен қолданылады, ал транслитерацияның түрлі практикалық әдістері ағылшын, француз, неміс сияқты басқа тілдердің орфографиялық нормаларына бейімделеді. Транслитерацияның мақсатына қарай, түпнұсқа мәтінді қалпына келтіру қажет болуы мүмкін, немесе дауыстап оқылғанда түпнұсқа тілге ұқсас дыбысталатын транслитерацияға қол жеткізуге болады.
Ғылыми транслитерация
Ғылыми транслитерация, сондай-ақ академиялық, лингвистикалық, халықаралық немесе ғылыми жүйе деп аталады, көбінесе славян тілдері туралы лингвистикалық жарияланымдарда кездеседі. Ол таза фонемиялық, яғни әрбір әріп дыбыстың бір мағыналы бірлігін көрсетеді және хорват латын әліпбиіне негізделген. Ежелгі орта украин тілінің (11-14 ғасырлардың ортасы) және орта украин тілінің (15-18 ғасырлар) фонетикасын бейнелеу үшін әртүрлі нұсқалар қолданылады. Оның бір нұсқасы 1898 жылы Пруссияның кітапханалар жөніндегі нұсқауларында, яғни Preußische Instruktionen (PI) ретінде жазылған және Орталық Еуропа мен Скандинавиядағы кітаптар тізімінде кеңінен қолданылды. Кейінгі өзгерістермен Халықаралық стандарттау ұйымы оны 1954 жылы ISO/R 9 ұсынысы ретінде жариялады, 1968 жылы қайта қарастырылды, ал 1986 және 1995 жылдары халықаралық стандарт ретінде жарияланды. Компьютерде қажетті барлық диакритикалық белгілерді көрсету үшін Юникод, Латын 2, Латын 4 немесе Латын 7 кодировкасы қажет. Басқа славян тілдеріне негізделген транслитерациялардың кейбіреулері словак немесе поляк әліпбиіне негізделген, оларда жұмсақ дауыссыз дыбыстарды белгілейтін символдар бар.
Британдық стандарт
Британдық стандарт 2979:1958 "Кириллица және грек әріптерінің транслитерациясы", BSI-ден, Оксфорд университетінің баспасында қолданылады. Британдық мұражай мен Британдық кітапханада одан өзгеше нұсқасы қолданылады, бірақ 1975 жылдан бері олардың жаңа түсімдері Конгресс кітапханасының транслитерациясы бойынша тізімделеді. Сондай-ақ, грек тілінің латын әрпіне көшіру кестелері де кіреді.
БГН/БГНК
BGN/PCGN романдануы – Америка Құрама Штаттарының Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі және Ұлыбританияның ресми қолданысы үшін Географиялық атаулар жөніндегі тұрақты комитет бекіткен стандарттар жиынтығы. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер үшін айтылуы түсінікті. Украина үшін бұрынғы BGN/PCGN жүйесі 1965 жылы қабылданған, бірақ 2019 жылы Украина Ұлттық жүйесімен алмастырылды. Оксфорд стилі бойынша нұсқаулықта да өзгертілген нұсқасы кездеседі. Derzhstandart 1995 жүйесі (Максим Вакуленконың ойлап тапқан) DSTU 9112:2021 стандартында (2022 жылы бекітілген) "B жүйесі" деп аталады; жаңа стандартта диакритикалық белгілері бар "A жүйесі" және ISO 9:1995 стандартынан кейбір ерекшеліктері бар: г=ğ, ґ=g, є=je, и=y, і=i, х=x, ь=j, ю=ju, я=ja.
ISO 9 стандарттары
ISO 9 – Халықаралық стандарттау ұйымының жүйелер тізімі. ISO өзінің "халықаралық жүйесін" кириллицаны латын әрпіне көшіру (романшалау) бойынша 1954 және 1968 жылдары ұсынымдар (ISO/R 9) және 1986 және 1995 жылдары стандарттар (ISO 9) түрінде жариялады. Бұл 1954 жылы ғылыми транслитерациядан туындаған және көптеген еуропалық тілдерді білетін оқырмандар үшін қолдануға ыңғайлы. 1968 жылғы басылымда британдық стандартқа сәйкес келетін баламалы жүйе де болды, ол Украина атауларын ағылшын тіліндегі заңдық және ресми құжаттарда транслитерациялау үшін міндетті екенін көрсетеді. 2007 жылы украиндық жеке есімдерді украиндық паспорттарда транслитерациялау үшін жаңа ресми жүйе енгізілді. 2010 жылғы жаңартылған нұсқа барлық есімдерді транслитерациялау үшін қолданылатын жүйеге айналды және Украина Министрлер Кабинетінің 2010 жылғы 27 қаңтардағы №55 қаулысымен бекітілді. Бұл бұрынғы заңдарды өзгертіп, ресми құжаттарды, картографиялық еңбектерді жариялауды, елді мекендердің белгілерін және көрсеткіштерін, көшелерді, аялдамаларды, метро станцияларын және т.б. біріктіретін бірыңғай жүйені құрды. Бұл жүйе халықаралық деңгейде қабылданып, қолданылуда. Географиялық атаулар жөніндегі БҰҰ сарапшылар тобының (UNGEGN) 27-ші сессиясы Нью-Йоркте 2012 жылдың 30 шілдесі мен 10 тамызында Украинаның Жер ресурстары мемлекеттік агенттігінің (қазіргі Держгеокадастр: Украинаның геодезия, картография және кадастр мемлекеттік қызметі) сарапшыларының баяндамасынан кейін украиндық романшалау жүйесін мақұлдады. 2020 жылы BGN/PCGN бірлесіп бұл жүйені қабылдады. Ресми географиялық атаулар түпнұсқа украин тілінен тікелей латын әрпіне көшіріледі және аударылмайды. Мысалы, Київська область, емес Kyiv Oblast, Північнокримський канал, емес North Crimean Canal.
Ағылшын тілінен басқа тілдер үшін романшалау
Шет тілдерде оқырмандар үшін жасалған романды әдетте фонетикалық принцип бойынша таныс орфографияға көшіріледі. Мысалы, ағылшын тіліндегі y, kh, ch, sh, shch әріптері неміс тіліндегі оқырмандар үшін j, ch, tsch, sch, schtsch деп жазылуы мүмкін (й, х, ч, ш, щ әріптері үшін), немесе ол поляк немесе хорват тілдері сияқты басқа славян тілдерінің әдеттегі орфографиясына сәйкес латын әріптерімен берілуі мүмкін (мысалы, жоғарыда сипатталған ғылыми транслитерацияның қалыптасқан жүйесі). Чех және словак тілдеріндегі стандартты транслитерация диакритикалық белгілері бар әріптерді (ž, š, č, ď, ť, ň, ě) және жергілікті мағынадағы i, y, j, h, ch, c әріптерін пайдаланады. Дифтонг әріптері екі әріппен жазылады (ja, je, ji, ju, šč). Мысалы, Чехия туристер клубының әдістемесіне сәйкес құрылған Транскарпатиядағы жаяу жолдарындағы белгілерде чех транслитерациясы қолданылды. Кейін украиндық белгілер оны ағылшын транскрипциясымен алмастырды. Дегенмен, Украинаның өзі құжаттарында және тақталарында ағылшын транслитерациясын қолдануды бастағаны, чех және словак тілдеріндегі практикаға да әсер етеді, оларға да украин тілінің ағылшын транслитерациясы еніп жатыр.
Адхок романшалау
Қоғамдық қолжетімді компьютерлерді немесе мобильді мәтіндік хабарламалар қызметтерін пайдаланушылар кейде пернетақтаның немесе әріптер жиынтығының шектеулеріне байланысты бейресми транслитерация жасауға тырысады. Мұндай жағдайда дыбыстас немесе сыртқы түрі ұқсас әріптермен алмастырулар болуы мүмкін. Мысал: "УКРАЇНСЬКА АВТОРКА" сөзі "YKPAIHCbKA ABTOPKA" деп жазылуы мүмкін. Volapuk кодировкасы туралы да қараңыз. Бұл жүйе қолда бар әріптер жиынтығын пайдаланады.
Украина телеграфтық коды
Телеграф арқылы жіберу үшін. Әрбір украин әрпі латын әрпімен 1:1 сәйкес келеді. Латын әріптері Q, W, V және X украин әріптері Я (немесе кейде Щ), В, Ж, Ь-ға тең. Қалған әріптер дыбысталуы бойынша транскрипцияланады. Осы сәйкестік KOI8 U кестесін жасау үшін қолданылады.
Жеке атаулардың әдеттегі романшасы
Көптеген жағдайларда, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар оны оңай оқып, дұрыс айтуға мүмкіндік беретін, өзгертілген транслитерация жүйесін қолдану қалыпты жағдай. Мұндай транскрипциялар ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде украин тегінен шыққан адамдардың тегіне де қолданылады (жеке есімдер көбінесе ағылшын тіліндегі мағынасымен сәйкес немесе ұқсас есімдерге аударылады, мысалы, Олександр үшін "Александр", Тарас үшін "Терри"). Әдетте, мұндай өзгертілген транслитерация ALA LC, немесе Конгресс кітапханасы (Солтүстік Америкада), немесе сирек жағдайларда Британдық стандарт жүйесіне негізделген. Мұндай оңайлатылған жүйе әдетте диакритикалық белгілер мен лигатураларды (қосылған әріптерді) – мысалы, i͡e, ï немесе ĭ – жояды, көбінесе yĭ және iĭ сөздерінің соңдамасын "y" деп оңайлатады, украин жұмсақ таңбасын (ь) және апострофты (') транслитерациялауды қалдырады, ал сөздердің басында ia, ie, iu, io орнына ya, ye, yu, yo қолдануы мүмкін. Сондай-ақ, екі рет қайталаған әріптерді оңайлатуға болады. Апостроф ағылшын тіліндегі тыныш белгі болса, украин тілінде ол әріп. Сондықтан, кейде "Рус'" сөзі басқа есімдер мен сөздер үшін апостроф алынып тасталған жағдайда да апострофпен аударылады. Дәстүрлі транслитерациялар адамның немесе жердің тарихын көрсете алады. Көптеген танымал жазулар латын әліпбиінің басқа нұсқаларына, мысалы, неміс немесе поляк әліпбиіне негізделген. Ал кейбіреулері басқа тілдердегі балама есімдерден транскрипцияланады, мысалы, украин Павло ("Павел") орыс тілінде Павел деп, украин Киеві орыс тілінде Киев деп аталуы мүмкін. Романизация жүйелерін қолдану күрделі болуы мүмкін. Мысалы, Кубижовичтің "Украина: Қысқаша энциклопедиясының" ағылшын тіліне аудармасы жоғарыда айтылғандай, украин және орыс есімдері үшін Конгресс кітапханасының (ALA LC) өзгертілген жүйесін қолданады – жеке және географиялық есімдерге қатысты соңғы әріптерге немесе екі рет қайталаған дауыссыз әріптерге қатысты ерекшеліктермен. Техникалық себептерге байланысты, энциклопедиядағы карталар басқа келісімдерді ұстанады. Адамдардың есімдері энциклопедия мәтінінде ағылшын тіліне бейімделген, бірақ индексте бастапқы түрінде де ұсынылған. Әртүрлі географиялық атаулар ағылшын, орыс, украин және поляк тілдерінде берілген және индексте бірнеше түрде кездеседі. Лингвистикалық мақалаларда ғылыми транслитерация қолданылады. Энциклопедияның транслитерация және атаулар туралы түсіндірмесі 2 1/2 бетті алып жатыр.