Кіріспе
Мацзорбо – Венеция лагунасының солтүстік бөлігіндегі көптеген аралдардың бірі. Лагунаның осы бөлігіндегі басқа аралдар сияқты, ол Венециянің пайда болуына дейінгі лагунадағы ең көне қоныстардың бірі болды. Бірақ, кейін бұл аралдар тоқырап, ақырында тасталып кетті. 1980 жылдары сәулетші Джанкарло Де Карло Мацзорбоны халқымен қайта толықтыруға көмектесу үшін әдемі түсті тұрғын үйлерден тұратын аудан салды. 2019 жылы оның халқы 256 адамды құрады. Ол Бураномен ағаш көпірмен қосылған. Бұл арал бұрын маңызды сауда орталығы болған, бірақ қазір жүзімдіктері мен жеміс бақтарымен әйгілі. Оның ең басты тартымдылығы – XIV ғасырға салынған Санта-Катерина шіркеуі.
География
Мацзорбо Бурано аралының жанында, солтүстігінде орналасқан, оған көпір арқылы қосылған, ал Торчелло аралының батысында жатыр. Ол Санта-Катерина саздығының солтүстігінде және Палуде-дель-Монте саздығының батысында орналасқан. Аралды айналатын каналдар: батысында Канал Боргони және Канал ди Бурано, оңтүстігінде Канал Скоммерзера ди Мацзорбо (оның батыс бөлігі оны Буранодан бөліп тұрады), шығысында Канал Санта-Катерина (ол Санта-Катерина аралынан бөліп тұрады) және солтүстігінде Канал ди Мацзорбо. Соңғысы Мацзорбоны үлкен Мацзорбетто аралынан бөліп тұрады. Мацзорбо Канал Скоменцера ди Сан-Джакомо каналы арқылы Мурано аралымен және лагунаның орталық бөлігімен байланысқан. Мацзорбо төрт аралдан тұратын топтың бір бөлігі. Батысында Санта-Катерина аралы орналасқан, оны Мацзорбодан Санта-Катерина каналы бөліп тұрады. Екі арал екі көпірмен қосылған. Санта-Катерина аралы 1928 жылы Мацзорбо каналының (Санта-Маргарита каналы) кеңейтілуі арқасында екіге бөлінді, бұл кеңейту Мацзорбоның солтүстік жағалауын Канал Скоммерцера Сан-Джакомо каналымен байланыстырды. Солтүстігінде Мацзорбетто орналасқан, оны шамамен 60 метр ені бар Канал ди Мацзорбо каналы бөліп тұрады. Итальян тілінде Мацзорбетто "кішкентай Мацзорбо" деп естілсе де, ол бұл топтағы ең үлкен арал.
Этимология
Бұрын Мацзорбоны Maioribus немесе Maiorbo (1137), Maiorbenses (1143) немесе Maiurbo (1228) деп атаған. 18-шы ғасырдың аяғы мен 19-шы ғасырдың басындағы тарихшы Жакопо Филиаси Мацзорбо атауының шығу тегі латынша Major Urbs, Major Urbi және Majurbium, Ұлы немесе Үлкен қала деген терминдерден туындағанын және бұл елді мекен Византияның бүкіл Венеция Маритимасындағы ең үлкен қала болғандығын дәлелдеді. Алайда, көптеген тарихшылардың, соның ішінде Роберто Чессидің еңбегі Мацзорбоның ежелгі және ортағасырлық жылнамаларда ешқашан аталмағандығын көрсетті. Сондықтан бұл гипотеза сенімсіз көрінеді. Филиасидің түсіндіруі 19-ғасырдағы Венецияға тән патриоттық және өркендеуші панегирик контекстінде, сондай-ақ Австрияның оккупациясы кезіндегі Австрияға қарсы риторикада пайда болды деп саналады. Ескі жылнамаларда Мацзорбо туралы мәліметтердің жоқтығына байланысты, 18-шы ғасырдың аяғы мен 19-шы ғасырдың басындағы тағы бір тарихшы Кристофоро Тентори Спагнуоло Мацзорбо атауының шығу тегі Medium Urbis, "Қалалар арасындағы қала" немесе "Ортадағы қала" дегенді білдіреді деп болжады. 19-шы ғасырда табылған римдік тас жазуы, Эпиграфе Торчеллана (Торчелло эпиграфы), Тиберий Клавдий Неронның Альтином қаласына жасаған сыйлығын еске алады. Ол консулдығы кезінде (б.з.д. 13-14 жж.) храмдар, галереялар және бақтар салған. Жазуда қала, оның аудандары мен қақпалары сипатталған, сондай-ақ Maedium Urbis қақпасы туралы айтылған. Бұл жазу қаланың солтүстік-шығысындағы осы қақпаға орнатылған. Бұл атау басқа да дереккөздерде кездеседі, кейде ол Medium Urbium немесе Mediurbium деп жазылады. Бұл қаладағы алтыншы ауданның да атауы болды. Симон Менегалдоның айтуынша, Альтиномнан келген босқындар осы аралға осы атауды берді, өйткені ол басқа аралдардың (Бурано, Торчелло және Костанциако) арасында орналасқан. Алайда 1881 жылы археологтар аралда Микен керамикасын тапты, бұл б.з.д. 1600-1100 жылдары сауда-саттық белсенділігі болғандығын көрсетеді. Лагунаның солтүстік бөлігіндегі басқа аралдардағы (Торчелло, Костанциако, Аммиана және Бурано) елді мекендер сияқты Мацзорбо да Венецияның дамуына дейін пайда болған лагунадағы ең алғашқы елді мекендердің бірі болды. Бұл елді мекендер 9-14 ғасырларда Адриатика теңізімен және Жерорта теңізінің қалған бөлігімен теңіз саудасының орталығы болған кезде өркендеді. 18-шы ғасырдың тарихшысы Фламинио Корнер жазғандай, "[Мацзорбо аралы] ортасынан ағып жатқан кең каналмен екіге бөлінген, ол батыс және шығыс бөліктерге бөлінеді, ол басқа аралдардың арасында жатыр, бұрын асыл адамдардың демалыс орны болған, олар жемісті теңіз саудасымен айналысқан". Мацзорбо және аймақтағы басқа аралдар Ривоальтоның урбанизациясымен құлдырады, ол Венеция қаласына айналды және лагунаның басым орталығы болды. Көптеген отбасылар Венецияға көшіп кетті. Сонымен қатар, аралдардың жағалауларын және түрлі ғимараттарды езіп кеткен су тасқыны, қоршаған батпақтардың кеңейуі және безгекпен байланысты проблемалар қоршаған ортаны бүлдірді. Ақырында Мацзорбо және басқа аралдар тасталып кетті. Венеция лагунасының осы бөлігінің халқы азайып кеткеннен кейін бұл аралдарда көптеген діни мекемелер құрылды. Мацзорбо үлкен елді мекен болмағанына қарамастан, онда бес монастырь мен бес приход шіркеуі болды. Монастырлар: Санта-Евфемия (1768 жылы таратылып, қиратылды), Сан-Маффио (Наполеонның Венецияны және оның лагунасын басып алуы кезінде таратылып, қиратылды), Санта-Мария-Вальверде, Санта-Мария-делле-Грация және Санта-Катерина. Приход шіркеулері: Сан-Пьетро, Сан-Бартоломео (1810 жылы Наполеондық басқыншылық кезінде қиратылды), Сан-Анжело, Санто-Стефано және Санти Косма-э-Дамиано. Аралдың құлдырауымен және шіркеулер мен монастырлардың таралуымен, Санта-Катерина шіркеуінен басқа, осы шіркеулер мен монастырлардың барлығы қиратылды және олардың іздері қалмады. Жоғарыда аталған атаулар (Maioribus, Maiorbo және Maiurbo) үш арал тобын қамтитын елді мекенді білдірді (С. Катерина аралының 1928 жылы бөлінуінен бұрын). Шын мәнінде, Сан-Матео монастыры Санта-Катерина аралында орналасқан. Сант-Евфемия монастыры Мацзорбето аралының оңтүстік-шығысында, Мацзорбо каналы бойында және кіреберісі Торчеллоға әкелетін Богнони каналына қараған. Сан-Пьетро шіркеуі Мацзорбетоның оңтүстік-батыс шетінде орналасқан. Мацзорбоның өмір сүруі мен саясаты туралы оның тасталуынан бұрын көп нәрсе белгілі емес. Тек мұрағаттық құжаттарда ғана негізінен оның діни мекемелері туралы ақпарат жазылған. Монастырлар жас асыл әйелдерді білім алуға да қамқорлық жасады. Асыл тұқымды адамдармен байланысы арқасында Мацзорбо шіркеулері мен монастырлары сол кездегі белгілі суретшілер мен басқа да шеберлердің туындыларымен безендірілген. Бас алтарьда сақталған алтынмен жалатылған күміс алтарь болған, ол 1681 жылы Торчелло епископы жасаған пастырлық сапарда баяндалғандай, басты ғибадатхананың алдындағы үлкен кресттің астына қойылған. Ол 12-шы ғасырдың Венециялық зергерлік өнерінің үлгісі болды, византиялық иконографиялық элементтерге шабыттандырылған. Ол мақта, қасиетті бейнелермен әшекейленген ағаш панельдерге қадалған алтынмен жалатылған күміс плиткалардан жасалған. 14-шы ғасырдан бастап Мацзорбо баяу құлдырау кезеңін бастан өткерді және халқы азайып кетті. Сан-Пьетро кедейленді. 1736 жылы приходтың дін қызметкері, шіркеуге түскен қайырымдылық жеткіліксіз болғандықтан, ақша табу үшін әйелдер монастырының шаплоны болуға мәжбүр болғанын айтты, тіпті екі тұрақты бауырластықтан жылдық кіріс түскеніне қарамастан. Занетти Сан-Бернард панелінің авторы Антонио Дзанки екенін атап өтті. Оратория 1830 жылы қиратылды. Мацзорбо приход мұрағатындағы құжатта оның қиратылуынан алынған материалдар 203 лираға сатылғаны жазылған. Монастыр шіркеуінде Маттео Инголидің төрт панелі болды: "Төрт путтілермен әуедегі крестпен тізе бүккен Әйел Сент-Елен", "Сент-Элизабетке сапар", "Сент-Джером, Сент-Чарльз және бақытты аббатисса" және "Сент-Маргарет және оның көтерілуі". Бас алтарьдың үстінде Виварини мектебіне жатқызылған Боскини, сыншы, суретшінің суреті болды. Қазіргі заманғы өнер тарихшылары оны Джованни Мансуэтиге жатқызады. Қазір ол суретші Итало Брасс мұрагерлерінің Венециялық жинағында сақталады. 1768 жылы Венеция Республикасының сенаты монастырды және оның шіркеуін таратып жіберді. Ғимараттар әскери мақсаттар үшін пайдаланылды. 19-шы ғасырдың басында мұнда бекініс салынды. Оның ізі қалмады. Муранода монастырь ауласында болған құдық шеті сақталған. Онда мына жазу бар: “IN TEMPO DELLA R. M. SUOR SCOLASTICA PISANI DIG. MA ABBAD. / PUTEUS ACQUAR VIVENTIUMQUAE / FLUUNT IMPETU DE LIBANO / MDLXXXVIII DIE X DECEM”.
Санта-Катерина, қазіргі кездегі жалғыз шіркеу
Бұл Мацзорбодағы жалғыз сақталған шіркеу. 1715 жылы Венеция ақсұйығы Бернардо Тревисанның жылнамасына сәйкес, Санта-Катерина 783 жылы салынған. Ол 1283 және 1291 жылдар аралығында қайта салынған және сол аттас бенедиктиндік әйелдер монастырына қосылған. Монастырь шіркеудің артында орналасқан. Ол 1806 жылы Наполеон монастырларды тарату кезінде бұзылған. Шіркеу приход шіркеуіне айналдырылған. Ол кезде ол құлдырап кеткен еді. 1819 жылы ол Мацзорбодағы жалғыз приход шіркеуі болды. 1920-25 жылдары жүргізілген негізгі қалпына келтіру жұмыстары бастапқы құрылысты өзгертті. 2002 жылы жүргізілген қалпына келтіру жұмыстары бастапқы кірпіш қабырғаны қалпына келтірді. Оның ең ерте кездесуі 1374 жылы Торчелло епискобы шақырған приход синодының шешімдерінде тіркелген. Ең көне мұрағат құжаты – 1398 жылы әйелдер монастырының Торчелло епискобына адалдық серт бергені. 14 ғасырда әйелдер монастыры қиындыққа тап болды. 1314 жылы Мурано бөлімі оларға диірмендерінен түсетін табысқа ие болу үшін батпақты берді. Бірақ бұл табыс жеткіліксіз болды және әйелдер монастырының саны азайды. 1432 жылы Тумба-делла-Гайада аралындағы (Аммиана елді мекенінің бір бөлігі болған) Санта-Мария-делла-Гайада монастырының табысы Санта-Катеринаға қосылды. 1492 жылы таратылған Сан-Николо бенедиктиндік монастыры Санта-Катеринамен біріктірілді. Кешен 1712 жылы Пьетро Табакко тарапынан қалпына келтірілді, ол сол кезеңде Мураноға қарай Мадонна-дель-Монте аралында Мадонна-дель-Розарио шіркеуін салған. Қосымша көмек көрсету үшін Торчелло епискобы Санта-Катеринаны тастап кетілген Санта-Мария-делла-Гайада монастырымен біріктірді. Джанкарло Де Карло – жергілікті әлеуметтік және экологиялық жағдайларға жақсы бейімделген және адам "абстрактілі бейнеге дейін кемітілмейтін" сәулет өнерінің жаңа түрін дамытуға ұмтылған сәулетшілердің жаңа буынына жататын сәулетші. Ол демократиялық және ашық "қатысушы сәулет" теориясын жасады. 1979 жылы ол аралды қайта толықтыруға көмектесу үшін жарқын түстермен боялған тұрғын үй ауданын салды.