Қытай сәулет өнерінің тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Қытай сәулетінің шолуы

Қытай сәулеті – мыңжылдықтар бойы Қытайда дамыған және Шығыс Азия сәулетіне әсер еткен архитектуралық стиль. Ертедегі көне дәуірде пайда болғаннан бері, оның құрылымдық принциптері көбінесе өзгеріссіз қалды. Басты өзгерістер әртүрлі декоративтік элементтерде болды. Тан әулетінен бастап, қытай сәулеті Жапония, Корея, Вьетнам және Моңғолия сияқты көрші елдердің сәулет стиліне зор ықпал етті, сондай-ақ Малайзия, Сингапур, Индонезия, Шри-Ланка, Таиланд, Лаос, Камбоджа және Филиппин елдерін қоса алғанда, Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азия сәулетіне де шағын әсер етті. Қытай сәулеті екі жақты симметрия, жабық ашық кеңістіктерді пайдалану, фэн-шуй (мысалы, бағыттық иерархиялар), көлденең басымдық және әртүрлі космологиялық, мифологиялық немесе жалпы символдық элементтерге сілтеме жасаумен сипатталады. Қытай сәулеті дәстүрлі түрде құрылыстарды типтері бойынша жіктеуді қажет етеді, пагодалардан сарайларға дейін. Ағаш – салыстырмалы түрде бұзылатын материал болғандықтан, және тұрақты материалдардан салынған монументальді құрылымдардың аза болуына байланысты, қытай сәулетінің тарихи білімінің көп бөлігі керамикалық және жарияланған схемалар мен сипаттамалардағы кішкентай модельдерден алынған. Бірлескен аспектілер болғанымен, қытай сәулеті мәртебесіне немесе жатақтығына қарай кеңінен өзгереді, мысалы, құрылыстар императорлар, қарапайым халық немесе діни мақсаттар үшін салынған. Қытай сәулетінің басқа да түрлері әртүрлі географиялық аймақтармен және әртүрлі этникалық мұралармен байланысты жергілікті стильдерде көрінеді. Қытай сәулеті – қытай өркениетінің өзінің көнелігімен тең. Әдебиеттік, графикалық және мысалдардан алынған барлық ақпараттар қытайлықтардың ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейін негізгі ерекшеліктерін сақтап келген өзіндік құрылыс жүйесін пайдаланғанын көрсетеді. Қытай Түркістанынан Жапонияға, Маньчжуриядан Француз Индоқыстайының солтүстік жартысына дейінгі кең аумақта осы құрылыс жүйесі басым болды, және бұл – қытай мәдени ықпалының аймағы еді. Бұл құрылыс жүйесі төрт мың жылдан астам уақыт бойы осындай кең аумақта сақталып, әскери, интеллектуалдық және рухани жауаптарға қарамастан, негізгі ерекшеліктерін сақтай отырып, өмір сүретін сәулет болып қала беруі – өркениеттің үздіксіздігімен салыстыратын құбылыс.

Chinese architecture is the embodiment of an architectural style that has developed over millennia in China and has influenced architecture throughout East Asia. Since its emergence during the early ancient era, the structural principles of its architecture have remained largely unchanged. The main changes involved diverse decorative details. Starting with the Tang dynasty, Chinese architecture has had a major influence on the architectural styles of neighbouring East Asian countries such as Japan, Korea, Vietnam, and Mongolia in addition to minor influences on the architecture of Southeast and South Asia including the countries of Malaysia, Singapore, Indonesia, Sri Lanka, Thailand, Laos, Cambodia and the Philippines. Chinese architecture is characterized by bilateral symmetry, use of enclosed open spaces, feng shui (e. g. directional hierarchies), a horizontal emphasis, and an allusion to various cosmological, mythological or in general symbolic elements. Chinese architecture traditionally classifies structures according to type, ranging from pagodas to palaces. Due to the frequent use of wood, a relatively perishable material, as well as few monumental structures built of more durable materials, much historical knowledge of Chinese architecture derives from surviving miniature models in ceramic and published diagrams and specifications. Although unifying aspects exist, Chinese architecture varies widely based on status or affiliation, such as whether the structures were constructed for emperors, commoners, or for religious purposes. Other variations in Chinese architecture are shown in vernacular styles associated with different geographic regions and different ethnic heritages. The architecture of China is as old as Chinese civilization. From every source of information—literary, graphic, exemplary—there is strong evidence testifying to the fact that the Chinese have always enjoyed an indigenous system of construction that has retained its principal characteristics from prehistoric times to the present day. Over the vast area from Chinese Turkistan to Japan, from Manchuria to the northern half of French Indochina, the same system of construction is prevalent; and this was the area of Chinese cultural influence. That this system of construction could perpetuate itself for more than four thousand years over such a vast territory and still remain a living architecture, retaining its principal characteristics in spite of repeated foreign invasions—military, intellectual, and spiritual—is a phenomenon comparable only to the continuity of the civilization of which it is an integral part.|Liang Sicheng|1984

Соңғы уақыттарда Қытай әлемдегі ең қарқынды модернизацияланып жатқан елге айналды. Соңғы онжылдықтарда Шанхай сияқты қаланың көкжиегі толыққандай өзгерді. Қазір ол әлемдегі ең биік ғимараттардың бірімен толы. Сонымен қатар, ол кеңінен дамыған жоғары жылдамдықты теміржол желісіне ие, бұл халықтың көп бөлігіне тиімді саяхаттауға мүмкіндік береді. 20 ғасыр бойы қытай сәулетшілері дәстүрлі қытайлық дизайндарды заманауи сәулетке енгізуге тырысты. Сонымен қатар, Қытайдың барлық аймақтарындағы қалалық дамудың қажеттілігі жоғары жылдамдықты құрылыс пен еден ауданының үлкен коэффициентін талап етеді: сондықтан қалаларда дәстүрлі қытай ғимараттарына (әдетте 3 қабаттан төмен) деген сұраныс биік ғимараттардың пайдасына төмендеді. Алайда, қытай сәулетінің дәстүрлі шеберліктері, ірі және ұсақ ағаш өңдеу, тас қалау және тас кесу, Қытайдың ауылдық аймақтарындағы жергілікті сәулет құрылысын салуда қолданылады.

Неолит және ерте антикалық кезең

Қытай өркениеттері мен мәдениеттері Бохай және Хунчжоу шығанақтарына құятын Қытайдың көптеген өзендері бойындағы жазықтарда дамыды. Бұл өзендердің ең көрнектілері – Сары және Янцзы өзендері көптеген ауылдарды қамтыды. Климат қазіргіден жылы әрі ылғалды болғандықтан солтүстікте қарақұмық, оңтүстікте күріш өсіруге мүмкіндік болды. Алайда, қытай өркениетінің бірден-бір "көшелісі" жоқ. Оның орнына, ол б.з.д. 4000 және 2000 жылдар аралығында ауыл қауымдастықтарынан антропологтар мәдениеттер деп атаған мемлекеттерге дейін біртіндеп көп ядролық дамуды көрсетті. Ең маңызды мәдениеттердің екеуі – Ішкі Монголиядағы Бохай шығанағының солтүстігіндегі Хуншан мәдениеті (б.з.д. 4700–2900 жылдар) және Хэбэй провинциясындағы және Хэнань провинциясындағы Яншао мәдениеті (б.з.д. 5000–3000 жылдар). Екі аралықта және кейін дамыған Лонгшан мәдениеті (б.з.д. 3000–2000) болды. Бұл біріктірілген аумақтар б.з.д. 3000 жылға қарай мыңдаған шағын/прото-мемлекеттердің пайда болуына әкелді. Кейбіреулері оларды бір символикалық тәртіпке байланыстыратын ортақ рәсімдік орталықты бөлісті, бірақ басқалары өз бетінше дамыды. Осы кезеңде қамалмен қоршалған қалалардың пайда болуы саяси ландшафттың жиі тұрақсыз болғанын анық көрсетеді. Ішкі Монголияның Хуншан мәдениеті (Бохай шығанағына құятын Лаоха, Инджин және Далин өзендері бойында орналасқан) үлкен аумаққа шашырап кеткен, бірақ бірнеше жоталардағы кем дегенде 14 қабір үйінділері мен құрбандық орындарының ортақ рәсімдік орталығы болған. Бұл б.з.д. 3500 жыл немесе одан да ертеректе жасалған. Жақын маңдағы ауыл қоныстарын көрсететін дәлел болмаса да, оның көлемі бір рудың немесе ауылдың күшіне жетпейді. Басқаша айтқанда, бұл жерде элита үшін рәсімдер өткізілсе де, үлкен аумақ Хуншанның барлық ауылдарынан ырымға қатысушыларды білдіреді. Қасиетті орын болғандықтан, бұл орталық алыстан келгендерді де тартқан болуы мүмкін. "Дакин рухы" ұлттық мақсаттарға деген терең берілгендік, өзін-өзі қамтамасыз ету және қарапайым өмір сүру, сондай-ақ қалалық және ауылдық жерлерді біріктіретін жерді пайдалануды білдірді. Дакиннің қалалық-ауылдық пейзажы Карл Маркс сипаттаған идеалдық коммунистік қоғамды бейнелейді, себебі ол (1) қала мен ауыл арасындағы, (2) жұмысшылар мен шаруалар арасындағы және (3) жеңіл және зиялы еңбек арасындағы алшақтықты жойды.

Chinese civilizations and cultures developed in the plains along China's numerous rivers that emptied into Bohai and Hongzhow bays. The most prominent of these rivers, the Yellow and the Yangtze, hosted many villages. The climate was warmer and more humid than today, allowing millet to be grown in the north and rice in the south. However, Chinese civilization has no single "origin". Instead, it featured a gradual multinuclear development between 4000 and 2000 BC – from village communities to what anthropologists call cultures to states. Two of the more important cultures were Hongshan culture (4700–2900 BC) to the north of Bohai Bay in Inner Mongolia and Hebei Province and contemporaneous Yangshao culture (5000–3000 BC) in Henan Province. Between the two, and developing later, was Longshan culture (3000–2000 BC) in the central and lower Yellow River valley. These combined areas gave rise to thousands of small/proto states by 3000 BC. Some shared a common ritual center that linked them to a single symbolic order, but others developed more independently. The emergence of walled cities during this time is a clear indication that the political landscape was often unstable. The Hongshan culture of Inner Mongolia (located along the Laoha, Yingjin, and Daling rivers that empty into Bohai Bay) was scattered over a large area but had a single, common ritual center of at least 14 burial mounds and altars over several ridges. It is dated to around 3500 BC, or possibly earlier. Although no evidence suggests village settlements nearby, its size is much larger than one clan or village could support. In other words, though rituals would have been performed there for the elites, the large area implies that audiences for the ritual would have encompassed all the villages of the Hongshan. As a sacred landscape, the center might have attracted supplicants from even further afield. The "Daqing Spirit" represented deep personal commitment in pursuing national goals, self sufficient and frugal living, and urban rural integrated land use. Daqing's urban rural landscape was said to embody the ideal communist society described by Karl Marx because it eliminated (1) the gap between town and country, (2) the gap between workers and peasants, and (3) the gap between manual and mental labor.

География

Қытайдың халық сәулеті жергілікті жер бедері мен климатқа қарай өзгерістер көрсетеді.

Екі жақты симметрия

Қытай сәулетінің маңызды ерекшелігі – артикуляцияға және екі жақты симметрияға баса назар аударуы, ол тепе-теңдікті көрсетеді. Бұл қытай сәулетінің барлық жерінде кездеседі, сарай кешендерінен бастап қарапайым шаруа үйлеріне дейін. Екіншілік элементтер негізгі құрылымдардың екі жағына қанаттар ретінде орналастырылып, жалпы симметрияны сақтайды. Ғимараттар көбінесе жұп сандағы бағаналардан тұрады, осылайша тақ сандағы аралықтар (間) жасалады. Бас кіреберіс есікті орталық аралыққа орналастыру симметрияны қамтамасыз етеді. Ғимараттардың керісінше, қытай бақтары көбінесе асимметриялық болады. Бақтар үздірілмейтін ағынға қол жеткізу үшін жоспарланады. Классикалық қытай бағының дизайны "Табиғат пен Адам Бірлікте" идеологиясына негізделген, үй болса адамның табиғатпен қатар өмір сүретінін, бірақ одан бөлек екенін көрсетеді. Мұның мақсаты – адамдардың табиғатпен үйлесімде болуын және оған оранып тұрғандай сезінуін қамтамасыз ету. Бақтың екі маңызды құралы – тастар мен су. Тастар өлместік іздеуді білдіреді, ал су – бос кеңістік пен барлықты білдіреді. Тау – янға (тұрақты сұлулыққа), ал су – иньға (динамикалық кереметке) жатады. Олар бір-біріне тәуелді және бір-бірін толықтырады.

Қоршау

Қытай сәулетінің көп бөлігінде ғимараттар немесе ғимараттар кешендері ашық кеңістіктерді қоршап тұрады. Бұл жабық кеңістіктер екі түрге бөлінеді:

Мүліктердің артқы жағындағы ғимараттар мерекелік рәсімдер өткізуге және ата-бабалар залдары мен ескерткіш тақталарын орналастыруға пайдаланылады. Көп аулалы кешендерде орталық аулалар мен олардың ғимараттары шеткі аулаларға қарағанда маңыздырақ болып саналады, ал соңғылары көбінесе қоймалар, қызметшілердің бөлмелері немесе ас үйлер үшін қолданылады. Қытай сәулеті ғимараттардың еніне жасалған визуалды әсерге баса назар аударады, зор масштабты таң қалдыру үшін пайдаланады. Бұл батыс сәулетінен өзгеше, ол көбінесе биіктік пен тереңдікті бағалайды. Осының салдарынан пагодалар басқа ғимараттардан биік тұратын. Тыйым салынған қаланың залдары мен сарайлары батыстағы ұқсас мәртебелі ғимараттармен салыстырғанда төмен жартас төбелеріне ие, бірақ олардың сыртқы түрі императорлық Қытайдың құшалаушы сипатын көрсетеді. Бұл идеялар қазіргі заманғы батыс сәулетіне, мысалы, Йорн Утзонның жұмыстары арқылы еніп кірді.

Космологиялық ұғымдар

Қытай сәулет өнері құрылыс пен жоспарлауды ұйымдастыру үшін фэн-шуй (геомантия) және даосизм сияқты қытай космологиясының ұғымдарын пайдаланды. Кейде әулеттер соншалықты үлкен болып өсетін, оларға бір-екі қосымша "қанат" салу қажет болатын. Бұл U пішінді құрылымды, ауласы бар үйді (мысалы, шаруашылық жұмыстары үшін қолайлы) тудыратын.

Императорлық

Кейбір сәулеттік ерекшеліктер Қытай императоры үшін салынған ғимараттарға ғана арналған. Мысалы, сары түсті (императорлық түс) шатыр плиткаларын қолдану. Қасиетті қаладағы ғимараттардың көпшілігі әлі күнге дейін сары плиткалармен әсемделген. Тек император ғана төрт жағы да еңкейген, жартасша шатырларды пайдалана алатын. Жатақша шатырдың екі түрі бар: бір және екі қабатты. Жоғары үйлесім залы – екі қабатты жатақшаның классикалық үлгісі. Аспан ғибадатханасында көк түсті шатыр плиткалары қолданылады, ол аспанды бейнелейді. Шатырлар міндетті түрде тіректермен ("дугонг") бекітіледі, мұндай ерекшелік тек ең ірі діни ғимараттарда ғана кездеседі. Ғимараттың ағаш бағаналары мен қабырға беттері көбінесе қызыл түсті болады. Пагодаларда қара түс жиі қолданылады. Құдайлардың қара түске қызығып, жерге келетініне сендірілген. Хунгу императоры (Мин әулетінің бірінші императоры) жеке өзі үшін қабылдаған бес тырнақты айдаһар императорлық сәулетте арқалықтарды, бағаналарды және есіктерді безендіру үшін пайдаланылды. Қызығы, айдаһар императорлық ғимараттардың шатырында ешқашан қолданылмаған. Тек императорлық отбасы пайдаланатын ғимараттарда тоғыз джиан (間, екі бағана арасындағы кеңістік) болуы мүмкін еді; император ғана пайдаланатын қақпаларда бес арка болуы мүмкін, ал ортаңғы арка императорға арналған. Ежелгі қытайлар қызыл түсті ұнататын. Пекин 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейін Қытайдың астанасы болды, бұл Цзинь әулеті кезінде басталған Қытай астанасының шығысқа қарай жылжуын аяқтады. 1368 жылғы Мин көтерілісі Қытай билігін қайта орнатып, Пекиннің келесі бес ғасыр бойы императорлық биліктің орталығы ретінде бекітті. Император мен император әйелі Тыйым салынған қаланың орталық осіндегі сарайларда, тәж мұрагері шығыс жағында, ал кәнизақтар арт жағында (императорлық кәнизақтар көбінесе "Артқы сарайдың үш мыңы" деп аталатын) тұрды. Цинь әулетінің орта кезеңінде императордың резиденциясы кешеннің батыс жағына көшірілді. Батыс мәдениетіндегідей, сыртқы көріністі реттейтін визуальды перспектива осі туралы айту жаңылыс болар еді. Қытай осі – бұл ерекшеліктер сызығы, көбінесе оған кіруді реттейді, ал көріністердің орнына қақпалар мен павильондар тізбегі қолданылады. Императорлық сәулетке сандардың әсері болғандықтан, көптеген құрылыстарда тоғыз (ең үлкен бір таңбалы сан) пайдаланылды және Пекиндегі Тыйым салынған қалада 9999.9 бөлме бар деп есептеледі – бұл аспанның мифтік 10000 бөлмесінен аздап кем. Императорлық ғимараттарды бағыттау және орналастырудағы Шығыс (күннің тууының бағыты) маңыздылығы – көптеген ежелгі мәдениеттерде кездесетін күнге табынудың бір түрі, ол Билеушінің Күнмен байланысын көрсетеді. Императорлық отбасы мүшелерінің қабірлері мен кесенелері, мысалы, 8 ғасырлық Тан әулетінің Цянлинь кесенесіндегі қабірлері императорлық дәстүрдің бір бөлігі саналады. Бұл жер үстіндегі топырақ үйінділері мен пирамидалардың жер астындағы шахталары мен күмбезді құрылыстары болды, олар кем дегенде Соғысқан мемлекеттер кезеңінен бастап (б.з.д. 481–221) кірпіш қабырғалармен қапталған.

Certain architectural features were reserved for buildings built for the emperor of China. One example is the use of yellow (the imperial color) roof tiles. Yellow tiles still adorn most of the buildings within the Forbidden City. Only the emperor could use hip roofs, with all four sides sloping. The two types of hip roof were single eave and double eave. The Hall of Supreme Harmony is the archetypal example of double eaves. The Temple of Heaven uses blue roof tiles to symbolize the sky. The roofs are almost invariably supported by brackets ("dougong"), a feature shared only with the largest of religious buildings. The building's wooden columns well as the wall surfaces, tend to be red. Black is often used in pagodas. It was believed that the gods were inspired by the black color to visit earth. The 5 clawed dragon, adopted by the Hongwu emperor (first emperor of Ming dynasty) for his personal use, was used to decoration the beams, pillars, and on the doors on imperial architecture. Curiously, the dragon was never used on roofs of imperial buildings. Only buildings used by the imperial family were allowed to have nine jian (間, space between two columns); only gates used by the emperor could have five arches, with the centre one, reserved for the emperor. The ancient Chinese favored the color red. Beijing became the capital of China after the Mongol invasion of the 13th century, completing the easterly migration of the Chinese capital begun in the Jin dynasty. The Ming uprising in 1368 reasserted Chinese authority and fixed Beijing as the seat of imperial power for the next five centuries. The emperor and the empress lived in palaces on the central axis of the Forbidden City, the crown prince at the eastern side, and the concubines at the back (the imperial concubines were often referred to as "The Back Palace Three Thousand"). During the mid Qing dynasty, the emperor's residence was moved to the western side of the complex. It is misleading to speak of an axis in the Western sense of a visual perspective ordering facades. The Chinese axis is a line of privilege, usually built upon, regulating access—instead of vistas, a series of gates and pavilions are used. Numerology influenced imperial architecture, hence the use of nine (the greatest single digit number) in much of construction and the reason why the Forbidden City in Beijing is said to have 9,999.9 rooms—just short of heaven's mythical 10,000 rooms. The importance of the East (the direction of the rising sun) in orienting and siting imperial buildings is a form of solar worship found in many ancient cultures, reflecting the affiliation of Ruler with the Sun. The tombs and mausoleums of imperial family members, such as the 8th century Tang dynasty tombs at the Qianling Mausoleum, can be counted as part of the imperial tradition. These above ground earthen mounds and pyramids had subterranean shaft and vault structures that were lined with brick walls since at least the Warring States period (481–221 BC).

Діни

Жалпы алғанда, буддалық сәулет өнері императорлық стильді ұстанады. Ірі буддалық монастырь әдетте төрт Аспан патшасының мүсіндері орналасқан алдыңғы залынан, содан кейін Буддалардың мүсіндері орналасқан үлкен залдан тұрады. Қонақжайлар екі жақта орналасқан. Мұның ең көрнекті мысалдары 18 ғасырға жататын Пуньин және Путуо Зонгчен ғибадатханалары. Буддалық монастырьларда кейде Гаутама Будданың реликвиялары сақталатын пагодалар кездеседі; көне пагодалар көбінесе төрт жақты, ал жаңа пагодалар әдетте сегіз жақты болады. Даоистік сәулет көбінесе қарапайым халықтың стиліне ұқсас. Дегенмен, басты кіреберіс әдетте қасында орналасқан, себебі үйге кіруге тырысатын әулиелерге қатысты сенімдер бар (фэн-шуйді қараңыз). Буддистерден өзгеше, даосистік ғибадатханада басты құдай алдыңғы жақтағы бас залға орналасқан, ал екінші құдайлар артқы және бүйір залдарда орналасқан. Бұл қытай халқының адам өлгеннен кейін де жаны тірі деп сенуімен байланысты. Хан кезеңінің қабір дизайны ғарыштық инь/ян күштерін көрсетеді – көк пен жердің мәңгілікті құратын екі күші. Қытайдағы ең биік до-модерн құрылыс діни және әскери мақсаттар үшін салынған. 1055 жылғы Ляоди пагодасының биіктігі шамамен 15 метрді құрайды. Ол Хэбэй провинциясының Динчжоу қаласындағы Кайюань монастырының пагодасы ретінде пайдаланылғанмен, сонымен қатар Сун әулетінің әскерлері үшін Ляо әулетінің әскерлерінің қозғалысын бақылауға арналған әскери қарауыл мұнарасы ретінде де қолданылған. Қытай мұсылмандарының мешіттері мен гонбэй қабірлерінің сәулеті көбінесе дәстүрлі қытай стильдерін Таяу Шығыс элементтерімен үйлестіреді. III-VI ғасырлардағы патшалық және патшалық емес қабірлер Хан құрылысына дейін жетеді. Кейбір қабірлер екі бөлімнен тұратын, ал орталық пагода бағанасы – басты орын болған. Бұл орталық бағана Будданың және оның өлімінің символы – буддалар пагодасы ретінде танылған. Мұндай қабірлердің орналасуы мәйітті артқы бөлімге орналастыруды көздейді, себебі бағананың орны Будданың қайтыс болуын білдіреді. Кейде қабірлердің ішкі жағы өлместік немесе құдайлық мағынаны бейнелейтін әшекейлермен безендірілген. IV және VII ғасырлардағы күмбезді төбелер аспанның бейнесі болған. Бұл Рим провинциялық өнерінен және ежелгі Египеттен бастау алады. Көптеген бейнелер дөңгелек болғанымен, он екі бұрышты, сегіз бұрышты және төрт бұрышты пішіндер де кездеседі. IV-VII ғасырлардағы көптеген үңгірлер Хан және Тан кезеңдерінде қазылған болуы мүмкін.

Generally speaking, Buddhist architecture follows the imperial style. A large Buddhist monastery normally has a front hall, housing the statues of the Four Heavenly Kings, followed by a great hall, housing statues of the Buddhas. Accommodations are located at the two sides. Some of the greatest examples of this come from the 18th century Puning Temple and Putuo Zongcheng Temple. Buddhist monasteries sometimes also have pagodas, which may house relics of the Gautama Buddha; older pagodas tend to be four sided, while later pagodas usually have eight sides. Daoist architecture usually follows the commoners' style. The main entrance is, however, usually at the side, out of superstition about demons that might try to enter the premise (see feng shui.) In contrast to the Buddhists, in a Daoist temple the main deity is located in the main hall at the front, with lesser deities in the back hall and at the sides. This is because Chinese people believe that even after the body has died, the soul is still alive. From the Han grave design, it shows the forces of cosmic yin/yang, the two forces from the heaven and earth that create eternity. The tallest pre modern building in China was built for both religious and martial purposes. The Liaodi Pagoda of 1055 AD stands at a height of , and although it served as the crowning pagoda of the Kaiyuan monastery in old Dingzhou, Hebei, it was also used as a military watchtower for Song dynasty soldiers to observe potential Liao dynasty troop movements. The architecture of the mosques and gongbei tomb shrines of Chinese Muslims often combines traditional Chinese styles with Middle Eastern influences. The royal and nonroyal tombs found in the third through sixth centuries traced back to Han construction. Some tombs were considered two chamber spaces, where the focal point was the central pagoda pillar. This focal point served as what Buddhist call a pagoda, which is a symbol of the Buddha and his death. The layout of such tombs has the corpse in the back chamber, as the pillar location indicated the Buddha's death. There would sometimes be interior tomb decoration to portray immortal or divine meaning. Dome ceilings in the 4th and 7th centuries were representations of the heavens. This originates from Roman provincial art and ancient Egypt. As most of these representations are circular, other forms are present: dodecagon, octagonal, and square. Many caves in the 4th 7th centuries were probably carved throughout the Han and Tang period.

Қалалық жоспарлау

Қытай қала құрылысы неолит дәуірінен бері қолданылып келе жатқан фэншуй геомантиясы мен жерді бөлудің құдықтық жүйесіне негізделген. Негізгі құдықтық схемасы 9 кіші квадратқа бөлінген және қытай нумерологиясымен байланысты луошумен үйлестірілген. Оңтүстік Сун дәуірінде (1131 ж.) Аньхой провинциясындағы Хонгкун қаласының жоспары "адам мен табиғат арасындағы үйлесімділік" принципіне сүйене отырып, оңтүстікке қарайтын және таулар мен сулармен қоршалған етіп жасалған. Фэншуй бойынша, бұл мұқият жоспарланған ежелгі ауыл және Адам мен Табиғатты біріктіретін Экологиялық жоспарлау тұжырымдамасын көрсетеді. Солтүстік Қытайда соғыстар жиі болғандықтан, көптеген адамдар Оңтүстік Қытайға қоныс аударды. Аулалы үйлердің құрылыс әдісі Оңтүстік Қытай жағдайларына бейімделді. Фуцзянь провинциясындағы Туньюань ауылы – фэншуй элементтерін көрсететін, жоспарланған елді мекеннің көрнекті мысалы, ол психологиялық және физикалық қорғаныс құрылымындағы материалдық қорғаныс формасында көрінеді.

Материалдар мен тарих

Ағаш әдетте негізгі құрылыс материалы ретінде қолданылды. Сонымен қатар, қытай мәдениеті өмірді табиғатпен байланысты деп санайды және адамдардың тірі нәрселермен әрекеттесуі керек. Ал тас өлгендердің үйлерімен байланысты болды. Дегенмен, ағаштан салынған құрылыстар басқа құрылыс материалдарына қарағанда аз ұзақ өмір сүреді. Сонгюэ пагодасы (523 жылы салынған) – Қытайдағы ең көне сақталған пагода; оның ағаш орнына кірпіштен салынғандығы ғасырлар бойы тұруына мүмкіндік берді. Тан әулетінен (618–907) бастап кірпіш пен тас архитектурасы біртіндеп кеңірек таралды. Бұл өтудің алғашқы мысалдары 605 жылы аяқталған Чжаочжоу көпірі немесе 636 жылы салынған Сюми пагодасында көрініс тапты. Кейбір тас және кірпіш архитектурасы ертедегі әулеттердің жер астындағы мазарларында қолданылған. 20-ғасырдың басында толыққанды ағаштан салынған Тан әулетінің ғимараты табылмады; ең көнесі – 1931 жылы Дуле монастырындағы Гуаньинь павильонының табылуы, ол Сун әулеті кезінде 984 жылы салынған. Кейінірек сәулет тарихшылары Лян Сичэн, Лин Хуэйин, Мо Цзунцзян Шаньсидегі Утай тауындағы Фугуан ғибадатханасының Ұлы шығыс залы 857 жылы салынғанын анықтады. Сол Утай тауындағы жақын орналасқан Нанчан ғибадатханасының басты залы 782 жылы салынған. 21-ғасырға қарай Тан дәуірінен жеті ағаш ғимарат табылды. Ең көне толыққанды ағаш пагода – Ляо әулетінің Фогонг ғибадатханасының пагодасы, ол Шаньси провинциясының Инг округінде орналасқан. Фогонг ғибадатханасының Шығыс залы құрылысында жеті түрлі тіреуіш қолданылса, 11-ғасырғы Фогонг ғибадатханасының пагодасында елу төрт түрлі тіреуіш бар. Ең алғашқы қабырғалар мен платформалар жермен қапталған құрылыспен салынған. Ұлы Қытай қабырғасының ежелгі бөліктері кірпіш пен тастан тұрғызылған, бірақ бүгін көрініс тапқан кірпіш пен тастан салынған Ұлы Қабырға Мин әулеті кезінде қайта жаңғыртылған. Қоғамдық және элиталық ғимараттар көбінесе кірпіш немесе тас араласқан топырақтан тұратын, биік платформаларға орналастырылған, олардың ұзаққа сақталуына мүмкіндік берген. Мұндай құрылыстың ең ерте мысалы Шан әулеті кезінде (шамамен 1600 – 1046 ж.б.э.) пайда болды.

Wood was typically utilised as a primary building material. Also, Chinese culture holds that life connects with nature and that humans should interact with animated things. By contrast stone was associated with the homes of the dead. However, unlike other building materials, wooden structures are less durable. The Songyue Pagoda (built in 523) is China's oldest extant pagoda; its use of brick instead of wood allowed it to endure across the centuries. From the Tang dynasty (618–907) onwards, brick and stone architecture gradually became more common. The earliest examples of this transition can be seen in building projects such as the Zhaozhou Bridge completed in 605 or the Xumi Pagoda built in 636. Some stone and brick architecture was used in subterranean tomb architecture of earlier dynasties. In the early 20th century no known fully wood constructed Tang dynasty buildings still existed; the oldest so far discovered was the 1931 find of Guanyin Pavilion at Dule Monastery, dated 984 during the Song dynasty. Later architectural historians Liang Sicheng, Lin Huiyin, Mo Zongjiang, discovered that the Great East Hall of Foguang Temple on Mount Wutai in Shanxi dated to 857. The main hall of nearby Nanchan Temple on Mount Wutai was later dated to 782. Six Tang era wooden buildings had been found by the 21st century. The oldest intact fully wooden pagoda is the Pagoda of Fogong Temple of the Liao dynasty, located in Ying County of Shanxi. While the East Hall of Foguang Temple features seven types of bracket arms in its construction, the 11th century Pagoda of Fogong Temple features fifty four. The earliest walls and platforms used rammed earth construction. Ancient sections of the Great Wall of China used brick and stone, although the brick and stone Great Wall seen today is a Ming dynasty renovation. Buildings for public use and for elites usually consisted of earth mixed with bricks or stones on raised platforms which allowed them to survive. The earliest of this sort of construction was during the Shang dynasty (c. 1600 – 1046 BCE)

Құрылымы

Төбелер: Ең көп қызығушылық тудырған форма – ағылшын стиліндегі күмбез немесе шатыр. Төбелер жалпақ арқалықтардан, диагональды тіреу тақтайшаларынан (xiecheng banliang), сынған сызықтың үстіне енгізілген тақтайшасы бар үшбұрышты бөліктерден, тілше және ойық қосылыстардан, цилиндрлі күмбезден немесе дөңгелек күмбезден тұрған. Бұл құрылыстың көп бөлігі ағаштан салынған. Қарқас: 5-6 ғасырларға дейін тамыры жеткен ағаш қаңқасы Могао, Юнган, Майджишан және Тяньлонгшан сияқты үңгір ғибадатханаларында байқалады. Бұл үңгірлердің көпшілігі бірдей әдіс қолданады: сегіз қырлы бағаналар, екі тақташадан тұратын баспалдақтар, кезектесетін иінтіректер мен V пішіндес тіректер. Нақты қандай құрылымдық тіректер қолданылатыны шеберлердің қалауына байланысты болды. Бұл элементтердің ешқандай символдық мағынасы болған жоқ. Қабырғалар: Перделі қабырғалар немесе есік панельдері бөлмелерді бөліп тұрды немесе ғимаратты қоршады, көбінесе жоғары сапалы құрылыстарда жүк көтергіш қабырғаларға аса мән берілмеді. Алайда, кейінгі династияларда ағаш тапшылығына байланысты, кірпіштен және тастан салынған мемлекеттік емес немесе діни құрылыстарда жүк көтергіш қабырғалар қолданыла бастады. Шатырлар: Жалпақ шатырлар сирек кездеседі, ал екі еңкейген шатырлар кең таралған. Шатырлар шатырдың көлденең арқалықтарына немесе тік құрылымдық арқалықтарға тікелей орнатылады. Жоғары сапалы құрылыстарда шатыр арқалықтары күрделі дугонг тіреу жүйесі арқылы қолдауға ие, ол оларды негізгі құрылымдық арқалықтарға жанама түрде қосады. Үлгілер, әшекейлеу, безендіру және өрнек: бұл белгілердің барлығы 5-6 ғасырлардағы қытай сәулетіне тән. Көптеген үңгір ғибадатханалары осындай тәжірибені көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір үлгілер әртүрлі династиялардағы әртүрлі жерлерде жиі қайталанады. Сонымен қатар, Батыс Азия өнеріндегі үлгілер қытай ағаш өнеркәсібіне көшіп келгені анықталды.

Шағын үлгілер

Көбінесе ежелгі Қытайдан (б.з. 6 ғасырына дейін) кірпіш пен топырақтан қаланған қабырғалар мен мұнаралардың қираған қалдықтары ғана сақталған. Алайда, ежелгі қытай сәулеті туралы (әсіресе ағаш сәулеті) ақпаратты жерлеу рәсімдері үшін жасалған ғимараттардың саз үлгілерінен табуға болады. Бұл кейбір қазіргі қытайлық жерлеу рәсімдерінде өртеліп жіберілетін қағаз үйлерге ұқсас. Хан әулеті тұсында (б.з.д. 202 – 220 ж.) келесі үлгілер жасалған: Цзинь әулеті (266–420 ж.) мен Алты әулет кезеңінде ғимараттардың немесе толық сәулеттік кешендердің кішкентай үлгілері осы кезеңдегі көптеген қабірлерде табылған "жан құмыраларының" (хунпин) үстіңгі бөлігін әсемдеу үшін жиі қолданылған.

Мәдениет

Қытайдың физикалық жаратылысқа толы архитектуралық әдістерінен асып, "қиял архитектурасы" жатыр. Бұл қиял архитектурасы тұрғындар, қоғам және ғалам арасындағы қарым-қатынас туралы хабар беретін, сондай-ақ жыныстық билік теңсіздігін көрсететін үш маңызды принципті бейнелейді. Фэн-шуй де үй ішіне енгізілді. Симметрия, бағдар, заттардың орналасуы және тазалық – ғарыштық энергияны бағыттау үшін маңызды факторлар болды. Тіпті кедей үйлерде де кеңістіктің жетіспеушілігін толықтыру үшін тазалық пен ұқыптылыққа ұмтылыс болды. Сыпыру – күнделікті тазалау амалы ретінде қабылданды. Қытай тарихшысы Сима Гуан былай деп жазады: "Ішкі және сыртқы үйлердің қызметшілері мен кәнизактары әтештің бірінші дауысы естілгенде тұрады. Шаштарын тарап, жуынып, киінгеннен кейін, ер қызметшілер залдар мен алдыңғы ауланы сыпырып, есік күзетшісі мен үлкен қызметшілер ортаңғы ауланы сыпырып, қыздар тұрғын бөлмелерді сыпырып, үстелдер мен орындықтарды орналастырып, қожайын мен әйелдің жуынуына дайындық жасайды". Тазалау жұмысы қытай үйінің жыныстық бөлінуін одан әрі көрсетеді. Юань әулеті кезінде ислам әлемінен келген көптеген мұсылман шенеуніктерінің, сәулетшілердің және ғалымдардың келуі ислам элементтерінің күшеюіне, әсіресе қытай мешіттерінде әкелді. Нинбодағы Чжэнхай мешіті – Сун әулеті кезінде Қытайда пайда болған ислам архитектурасының мысалы. Араб саудагерлері Нинбоға қоныстанғанда, олар мұсылман мәдениетін таратып, мешіт салған. Кейін Пекин маңында мешіттер салынды. Сианьдағы Үлкен мешіт және Дасуэси көшесіндегі мешіт сияқты мешіттер де ұқсас ықпалға ие болды. Пекин мешіттері негізінен қытайлық орналасу, дизайн және дәстүрлі ағаш құрылымының нормаларын сақтайды. Солтүстік-Шығыс Қытайда көптеген кішкентай пагодалар бар. Олар Ляо әулеті (907–1125) кезінде буддистермен салынған. Олар кірпіштен буддалық архитектураны дамытқан. Мұндай пагодалардың көптегені Хэбэй провинциясынан Пекинге және Ішкі Моңғолияға тарады.

Beyond China's physically creative architecture techniques lies an "imaginary architecture". This imaginary architecture reflected three major principles that carry messages about the relations between inhabitants, society, and the cosmos, and that depict gender power imbalances. Feng shui was also incorporated inside the home. Symmetry, orientations, arrangements of objects, and cleanliness were important factors to direct cosmic energy. Even in poorer homes cleanliness and tidiness were highly desired to compensate for the lack of space. Sweeping was a daily task that was thought to be a purifying act. Chinese historian Sima Guang writes, "The servants of the inner and outer quarters and the concubines all rise at the first crow of the cock. After combing their hair, washing, and getting dressed, the male servants should sweep the halls and front courtyard; the doorman and older servants should sweep the middle courtyard, while the maids sweep the living quarters, arrange tables and chairs, and prepare for the toilet of the master and mistress." The task of cleaning further illustrates, the gender segregation of the Chinese household. The arrival of many Muslim officials, architects and scholars from the Islamic world during the Yuan dynasty led to an influx of Islamic elements, especially in Chinese mosques. The Zhenghai Mosque in Ningbo is an example of Islamic architecture that appeared in China during the Song dynasty. When Arabic traders settled in Ningbo, they spread Muslim culture and built a mosque. Later, mosques were built around Beijing. The mosques of Xi'an such as Xi'an Great Mosque and Daxuexi Alley Mosque reflected similar influences. Beijing's mosques follow essentially the norms of Chinese layout, design, and traditional wooden structure. Many miniature pagodas exist in Northeast China. They were built by Buddhists during the Liao dynasty (907–1125), which supported Buddhism. They developed Buddhist architecture that used bricks. Many such pagodas spread from Hebei Province to Beijing and Inner Mongolia.

Қытайдан тыс ықпал

Қытай сәулеті Шығыс Азияның көптеген елдерінің сәулет өнеріне әсер еткен. Тан әулеті тұсында көрші елдер Қытай мәдениетінің көп бөлігін қабылдады. Қытай сәулеті Жапония, Корея, Моңғолия және Вьетнам сәулет стиліне зор ықпал етті, онда Шығыс Азияға тән жамбасты және екі еңкейген шатыр дизайны кеңінен таралған. Қытайда туған қорғаушы арыстан Азияның, Жапония, Корея, Таиланд, Мьянма, Вьетнам, Шри-Ланка, Непал, Камбоджа және Лаос сияқты елдердегі будда және кейбір индуист ғибадатханаларының (Непалда) алдында кездеседі.

Өңірлік айырмашылық

Қытай сәулеті аймақтарға қарай әртүрлі болған. Назар аударуға лайық бірнеше аймақтық стильдер мыналар:

Шанси сәулет өнері

Шансиде Тан дәуірінен сақталған Қытайдағы ең көне ағаш құрылыстар бар, оның ішінде Фогуан ғибадатханасы және Наньчан ғибадатханасы. Датондағы Юнганг үңгірлері және қасиетті Утай тауындағы көптеген буддалық ғибадатханалары қытай діни сәулетінің көрнекті мысалдары. Шансидегі отбасылық үйлер Солтүстік Қытайдағы халықтық сәулет өнерінің өкілі болып табылады. Шаньсидің таулы аймақтарында яодун – кең таралған жер үй түрі.

Линньань (кантон) сәулеті

Классикалық Линьнань сәулеті негізінен Гуандун және Гуансидің шығыс жартысында қолданылады. Ол өрнектелген ою-өрнектер мен мүсіндермен әшекейленуімен, жасыл кірпіштермен, балкондарымен, "салқын көшелермен", "тар есіктермен" және субтропикалық аймаққа бейімделген көптеген басқа да ерекшеліктерімен ерекшеленеді.

Миннан (хоккиан) сәулеті

Миннан сәулеті немесе Хоккян сәулеті – Хокло халқының сәулет стилі, Оңтүстік Фуцзянь мен Тайваньның басым бөлігін құрайтын ханьқытайлықтар тобы. Бұл стиль еңкейген шатырларымен (көптеп безендірілген, жоғары қарай иілген шатыр жиектері) және әшекей үшін "кесілген фарфор оюларымен" ерекшеленеді. Еңкейген шатыр – Хоккян сәулетінің айрықша белгісі, ол көбінесе ғибадатханалар мен храмдар сияқты діни ғимараттарда, сондай-ақ тұрғын үйлерде қолданылады. Хоккян сәулетінде өсімдіктер мен жануарлар сияқты табиғи элементтердің немесе қытай мифологиясынан алынған бейнелердің ою-өрнектерінен жасалған әшекейлер басым.

Теочев сәулет өнері

Teochew сәулеті – Гуандун провинциясының Чаошань аймағынан шыққан Teochew халқының сәулет стилі. Teochew сәулеті еңселі, иілген шатырларымен (қырлары шеңберге айналатын) және ағаш оюларымен ерекшеленеді, сондай-ақ жақын туысқан Хоккиен халқымен ортақ "кесілген фарфор оюы" дәстүрін бөліседі.

Хака сәулеті

Хакка халқы кландық соғыстардан қорғану үшін ерекше қабырғалы ауылдар салуымен белгілі.

Гань сәулеті

Цзянси провинциясы, ган тілінде сөйлейтін халқы, құрылыс материалдары ретінде кірпіш, ағаш және тас қолданады, көбінесе ағаш қаңқалы жүйелерді пайдаланады.

Басқалар

Басқа аймақтық стильдерге Солтүстік Қытайда кездесетін Хутонг, сондай-ақ Хайпай (Шанхай) архитектурасының Лонгтанг және Шикумен стильдері жатады.