Кіріспе
Қорғау, патшалық билік және жақсы денсаулықтың ежелгі египеттік символы – Хорустың көзі, сондай-ақ сол жақ wedjat көзі немесе udjat көзі деп те аталады. Ра көзіне (оң wedjat көзі) қарама-қарсы келетін бұл символ ежелгі египет дініндегі әл-ауқатты, емделуді және қорғанысты білдіретін ұғым мен бейне. Ол құдай Хорус пен оның қарсыласы Сет арасындағы мифтік қақтығыстан туындайды. Сет Хорустың бір немесе екі көзін жыртып немесе жойды, ал көз кейін басқа құдайдың, мысалы Тоттың көмегімен Хорусқа қайта жазылып немесе қайтарылды. Хорус осы көзді қайтыс болған әкесі Осириске сыйлады, ал оның қайта жандандыру күші Осириске өмірден кейінгі әлемде демеу берді. Осылайша, Хорустың көзі жерлеу шарапатымен, сондай-ақ храмдардағы рәсімдерде құдайларға арналған барлық шарапаттармен байланысты болды. Бұл символ ай сияқты басқа да ұғымдарды бейнелейтін, оның толуы мен кемілуі көздің жаралануы мен қалпына келуімен салыстырылды. Хорустың көзі – ерекше белгілері бар стильді көз, оның қорғаныш сиқыры күші бар деп сендірілді және ежелгі египет өнерінде жиі кездеседі. Бұл әшекейлердің ең көп таралған мотивтерінің бірі болды және Ескі патшалықтан (шамамен б.з.д. 2686–2181 жж.) Рим кезеңіне (б.з.д. 30 – 641 жж.) дейін қолданылып келді. Бірінші аралық кезеңде (шамамен б.з.д. 2181–2055 жж.) және Орта патшалықта (шамамен б.з.д. 2055–1650 жж.) табындарға Хорустың көздері жұптары салынған. Бұл символ тасқа қашалған стелаларда және қайықтардың мұрттарында да кездеседі. Біраз дәрежеде бұл символ Мысырмен көршілес аймақтардың, мысалы Сирия, Канаан және әсіресе Нубияның халқы тарапынан қабылданып алынды. Көз символы сондай-ақ иероглиф ретінде (𓂀) бейнеленген. Египтологтар ежелгі египет математикасындағы бөлшектерді көрсететін иероглифтер деп ұзақ уақыттан бері санайды, бірақ бұл гипотеза күмәнді.
The Eye of Horus, also known as left wedjat eye or udjat eye, specular to the Eye of Ra (right wedjat eye), is a concept and symbol in ancient Egyptian religion that represents well being, healing, and protection. It derives from the mythical conflict between the god Horus with his rival Set, in which Set tore out or destroyed one or both of Horus's eyes and the eye was subsequently healed or returned to Horus with the assistance of another deity, such as Thoth. Horus subsequently offered the eye to his deceased father Osiris, and its revitalizing power sustained Osiris in the afterlife. The Eye of Horus was thus equated with funerary offerings, as well as with all the offerings given to deities in temple ritual. It could also represent other concepts, such as the moon, whose waxing and waning was likened to the injury and restoration of the eye. The Eye of Horus symbol, a stylized eye with distinctive markings, was believed to have protective magical power and appeared frequently in ancient Egyptian art. It was one of the most common motifs for amulets, remaining in use from the Old Kingdom (c. 2686–2181 BC) to the Roman period (30 BC – 641 AD). Pairs of Horus eyes were painted on coffins during the First Intermediate Period (c. 2181–2055 BC) and Middle Kingdom (c. 2055–1650 BC). Other contexts where the symbol appeared include on carved stone stelae and on the bows of boats. To some extent the symbol was adopted by the people of regions neighboring Egypt, such as Syria, Canaan, and especially Nubia. The eye symbol was also rendered as a hieroglyph (𓂀). Egyptologists have long believed that hieroglyphs representing pieces of the symbol stand for fractions in ancient Egyptian mathematics, although this hypothesis has been challenged.
Шығу тегі
Ежелгі Мысыр құдайы Хорус аспан құдайы болған, және көптеген Мысыр мәтіндерінде Хорустың оң көзі күн, ал сол көзі ай деп айтылған. Күн көзі мен ай көзі кейде Египеттің қызыл және ақ тәждерімен теңестірілді. Кейбір мәтіндер Горустың көзін Ра көзімен алмастырылатын сияқты көрсетеді, ал басқа жағдайларда ол күн құдайы Раның күшінің бір бөлігі болып табылады және көбінесе әйел құдай ретінде бейнеленеді. Египтолог Ричард Х. Уилкинсон Хорустың екі көзі бірте-бірте Хорустың ай көзі және Раның күн көзі ретінде ерекшеленді деп санайды. Дегенмен, басқа египтологтардың пікірінше, Жаңа Патшалыққа (шамамен б.з.д. 1550–1070) дейін Хорустың көзін күн мен айға теңейтін ешқандай мәтін жоқ; Рольф Краусс Хорустың көзі бастапқыда Венераны таңғы және кешкі жұлдыз ретінде бейнелегенін, ал кейін ғана аймен теңестірілгенін айтады. Катя Гобс Горустың көзі мен Раның көзіне қатысты мифтердің бірнеше мифтің ортақ түйіні немесе негізгі элементіне негізделгенін айтады және "бір ғаламдық дененің бірегей, бастапқы мифін тұжырымдаудың орнына, ол кейін басқалармен біріктірілді, жоғалған немесе иесінен алыс орналасқан объектінің құрылымдық қатынасына негізделген (икемді) миф тұрғысынан ойлау тиімдірек болуы мүмкін" дейді. Ра көзіне қатысты мифтерде, әйел құдай Радан қашып кетеді және оны басқа құдай қайта әкеледі. Ал Горустың көзі туралы айтатын болсақ, көз әдетте Горустың өзінің басты қарсыласы, құдай Сетпен болған қақтығысынан жоғалады, Горустың әкесі Осирис қайтыс болғаннан кейін Мысыр патшалығы үшін күресте.
Мифология
Пирамида мәтіндері, б.з.д. 2686–2181 жылдарға дейінгі соңғы Ежелгі патшалық дәуіріне жатады, египет мифологиясының ең ерте көздерінің бірі. Оларда Горус пен Сет арасындағы қақтығыс маңызды орын алады, ал Горус көзі Пирамида мәтіндерін құрайтын сөздердің шамамен төрттен бірінде еске алынады. Бұл мәтіндерде Сеттің Горус көзін ұрлағаны, кейде оны таптап, жегені айтылады. Дегенмен, Горус көзін күшпен қайтарып алады. Мәтіндерде Горус көзінің ұрлануымен бірге Сеттің ұрықтарының зардап шегуі де жиі кездеседі, бұл жарақат та емделеді. Көзді ұрлау туралы қақтығыс және оның егжей-тегжейлі сипаттамасы кейінгі дәуірлердегі көптеген мәтіндерде кездеседі. Бұл мәтіндердің көпшілігінде көзді Горус пен Сет арасында бейбітшілік орнатқан Тот құдайы қалпына келтіреді. Кейбір нұсқаларда Тот Сет көзді жыртып тастағаннан кейін оны қайта жинаған делінеді. Жаңа патшалық дәуіріндегі Өлілер кітабында Сет Горус көзіне шабуыл жасағанда қара қабанға айналғаны айтылады. "Горус пен Сеттің тартысы" атты кішігірім повестьте Сет Горустың екі көзін жұлып алып, жерлейді, ал ертесіне олар лотосқа айналады. Бұл жерде Хатор құдайы Горустың көзін газель сүтімен майлап, қалпына келтіреді. Птолемей дәуірінің (б.з.д. 332–30) басындағы мифологиялық мәтін – Папирус Джумильхакта Горустың анасы Изида жерленген екі көзді суарап, оларды алғашқы жүзім лозасына айналдырады. Көзді қалпына келтіру жиі "толықтыру" деп аталады. Хатор Горустың көз ұяларын газель сүтімен толтырды, ал грек-рим дәуіріндегі храмдардағы мәтіндерде Тот басқа он төрт құдаймен бірге көзді белгілі бір өсімдіктер мен минералдармен толтырды. Горус көзін толтыру процесі айдың өсуімен салыстырылды, ал грек-рим мәтіндеріндегі он бес құдай жаңа айдан толу айына дейінгі он бес күнді білдірді. Египеттанушы Герман те Велде Горус көзінің екі құдай арасындағы қақтығыстың тағы бір эпизодымен байланысты екенін айтады, онда Сет Горусқа жыныстық шабуыл жасайды, ал Изида мен Горус Сеттің Горус спермасын жұтуына себеп болады. Бұл эпизод "Горус пен Сеттің тартысында" ең нақты сипатталған, онда Горус спермасы Сеттің маңдайында алтын дискі ретінде пайда болады, оны Тот өз басына қояды. Египет мәтіндеріндегі басқа сілтемелер мифтің кейбір нұсқаларында Сеттің басынан шыққан Тоттың өзі болғанын көрсетеді, ол Горус спермасымен жүкті болғаннан кейін, ал Пирамида мәтіндеріндегі бір үзіндіде Горус көзі Сеттің маңдайынан шыққан делінеді. Те Велде Сеттің басынан шыққан дискінің Горус көзі екенін айтады. Егер осылай болса, мүжілеу мен жыныстық зұлымдық эпизодтары бір оқиғаны құрайды, онда Сет Горусқа шабуыл жасайды және одан сперма жоғалтады, Горус жауап қайтарады және Сетті жүкті етеді, ал Сеттің басына пайда болған кезде Горус көзіне ие болады. Тоттың басқа функцияларымен қатар ай құдайы болғандықтан, те Велдеге сәйкес, Тоттың көз нысанында пайда болуы және қақтығысқан құдайлар арасында бейбітшілік орнату үшін араласуы логикалық. Жаңа патшалық дәуірінен бастап Горус көзі wḏt (жиі wedjat немесе udjat деп аударылады) деп аталды, яғни "толық", "аяқталған" немесе "жарақатсыз" көз. Бұл терминнің wḏt жойылған және қалпына келтірілген көзді білдіретінін немесе Сеттің зардап шекпегенін білдіретінін нақты білмейміз. Сетті жеңгеннен кейін патша болған Горус қайтыс болған әкесіне құрбандықтар шалады, осылайша оны өмірден кейінгі өмірде қайта тірілтеді және қолдайды. Бұл мифтік құрбандықтардың прототипі болды, олар ежелгі египеттік жерлеу салтының маңызды бөлігі болды. Сондай-ақ, храмдардағы құдайларға арналған құрбандықтар ұсыну салтына да әсер етті. Горус ұсынған құрбандықтардың бірі – өзінің көзі, оны Озирис жейді. Озиристің ұлының көзі ақыр соңында Озиристің өзінен шыққан. Сондықтан, бұл контексте көз египеттіктердің құрбандыққа деген түсінігін білдіреді. Құдайлар оларға ұсынылған барлық заттардың болуына жауапты болды, сондықтан құрбандықтар құдайлардың өзінің бір бөлігі болды. Құрбандықтарды қабылдау арқылы құдайлар өздерінің өмірлік күштерімен толығады, Озирис Горус көзін жегенде болғандай. Египеттіктердің дүниетанымында өмір құдайлардан бастау алған және әлемде айналып жүрген күш болды, сондықтан бұл күшті құдайларға қайтару арқылы құрбандықтар өмір ағынын сақтады. Озириске көзді ұсыну – мұқтаж құдайға көзді беру және оны сауықтыру туралы мифтің тағы бір мысалы. Көздің емдеу күші египеттіктер оны жамандыққа қарсы қорғау символы деп санауына себеп болды, басқа мағыналарымен қатар.
Құрбандықтар мен мейрамдар
Озирис аңызында Хорустың көзі Озириске сыйға тартылуы барлық жерлеу құрбандықтарының және жалпы құрбандық рәсімдерінің бастауы болды, себебі құдайға құрбандық шалушы адам Хорусқа, ал оны қабылдаған құдай Озириске теңестірілді. Сонымен қатар, египеттік «көз» деген мағынаны білдіретін *jrt* сөзі, «әрекет» деген мағынаны білдіретін *jrj* сөзіне ұқсас болды, сондықтан сөз ойыны арқылы Хорустың көзі кез келген діни амалмен теңестірілуі мүмкін еді. Осы себептерге байланысты, Хорустың көзі храмдағы құдайларға сыйға берілген барлық нығматты бейнеледі. Көмілген көздерден гүлдер немесе жүзімдер өсетін аңыздың нұсқалары көздің құрбандықтармен байланысын күшейтеді, себебі осы өсімдіктерден алынған хош иістер, тағам мен сусын жиі құрбандық шалу рәсімдерінде қолданылды. Көз көбінесе *маат*пен, египеттік космостық тәртіп туралы ұғыммен теңестірілді, ол храмның жалғасуына байланысты болды және кез келген құрбандықтармен де теңестірілуі мүмкін еді. Египеттіктер әр айдың фазаларына байланысты бірнеше мерекелерді тойлады, мысалы, Қара Ай мерекесі (айдың бірінші күні), Айлық мереке (екінші күні) және Жарты ай мерекесі. Осы мерекелерде тірі адамдар қайтыс болғандарға сый-сыяпат әкелді. Мерекелер жиі жерлеу мәтіндерінде еске алынды. Орта патшалық дәуірінде (б.з.д. 2055–1650 жж.) табындар мәтіндері пайда болғаннан бастап, жерлеу мәтіндері осы мерекелердің дамуымен, демек, айдың өсуімен Хорустың көзінің жазылуына параллельдік құрды.
Емдеу мәтіндері
Ежелгі Мысыр медицинасы құдайлық күштерге жүгіну арқылы жасалатын ем-шаралар мен рәсімдерді қамтиды, ал Мысыр медициналық папирустары олардың арасында айқын шекараны көрсетпейді. Емдеу рәсімдерінде науқастарды көбінесе Хоруспен теңестіретін, сондықтан науқас миф бойынша Хорустың өзі сауығып кеткендей емделуі мүмкін. Осы себепті, мұндай сиқырларда Хорустың Көзі жиі еске алынады. Мысалы, Хёрст папирусы рәсімді орындайтын дәрігерді "Хорустың Көзіне ем жасайтын Тот дәрігерімен" теңестіреді, ал дәрігердің дәріні өлшейтін құралын "Хорус Көзін өлшеген өлшеммен" теңестіреді. Хорустың Көзі көз ауруларынан қорғану үшін ерекше пайдаланылған. Бір мәтінде, Лейден папирусы I 348, адам денесінің әр бөлігін қорғау үшін бір құдаймен теңестіреді. Сол көз Хорустың Көзімен теңестіріледі.
Символ
Хорус қыран, мысалы, жалман немесе шақылдақ қыран ретінде, немесе қыран басы бар адам түрінде бейнеленген. Горус көзі – стильделген адам немесе қыран көзі. Бұл символ көбінесе қас, көздің артқы бұрышынан созылатын қара сызық, көздің ортасы немесе алдыңғы бұрышының астындағы жақ белгісі және көздің астынан артқа қарай созылып, иілген немесе спираль түрінде аяқталатын сызықтан тұрады. Жақ белгісі көптеген қырандарда кездесетінге ұқсас. Египтолог Ричард Х. Уилкинсон бұл иілген сызықтың гепардтың бет әлпетінен алынғанын айтады, египеттіктер оны аспанмен байланыстырған, себебі оның терісіндегі дақтар жұлдыздарға ұқсас болған. Стильделген көз символы Ра көзімен бірдей қолданылған. Египтологтар бұл белгіні көбінесе "уэджат көзі" деп атайды.
Амулеттер
Веджат көзі пішіндес амулеттер алғаш рет Ескі Патшалықтың соңында пайда болды және Рим дәуіріне дейін жасала берді. Ежелгі египеттіктер көбінесе амулеттермен жерленетін, ал Хорус көзі – ең көп таралған амулеттердің бірі болатын. Бұл амулеттер Ескі Патшалықтағы мумияларда жиі кездеседі және келесі екі мың жыл бойы, тіпті жерлеу амулеттерінің саны мен түрлері арта түскен кезде де, кеңінен қолданылып келді. Жаңа Патшалыққа дейін жерлеуге арналған веджат амулеттерін көкірекке қоятын, ал Жаңа Патшалық кезінде және одан кейін оларды денеден ішкі органдарды алып тастаған жерге, жарыққа орналастыратын. Веджат амулеттерін египеттік фаянс, шыны, алтын және лазурит сияқты жартылай бағалы тастардан қоса алғанда, алуан түрлі материалдардан жасаған. Олардың пішіні де әртүрлі болды. Амулеттер оң немесе сол көзді бейнелейтін, көз ашық түрде жасалған, тақтаға орнатылған немесе көз пішінінің сызбасынан тұратын, оқушы мен қабақтың орнын көрсету үшін минималды әшекейлермен безендірілген болуы мүмкін. Жаңа Патшалықта күрделі формалар пайда болды: көздің алдында урей, яғни тік тұрған кобра бейнесі болуы мүмкін, артқы спираль құстың құйрық қауырсынына айналуы мүмкін, ал бет белгісі құстың аяғы немесе адамның қолы болуы мүмкін. Кобралар мен мысықтар көбінесе Раның көзін символдайтын, сондықтан урей немесе мысық дене бөліктерін қамтитын Хорус көзі амулеттері екі көздің арасындағы байланысты көрсетеді, сондай-ақ бір жағында веджат көзі, екінші жағында құдайдың бейнесі бар амулеттер де осы мағынаны білдіруі мүмкін. Үшінші аралық кезеңде (б.з.д. 1070–664 жж.) одан да күрделі дизайн пайда болды, онда көздің бөліктері арасындағы кеңістіктерге жануарлардың немесе құдайлардың кішкентай мүсіншелері орналастырылған немесе көздер төрттік топтарға біріктірілген. Көз символы басқа қорғаныш белгілерімен бірге, мысалы, анкх пен джед белгілерімен және құдайлардың әртүрлі эмблемаларымен бірге үлкен зергерлік бұйымдарға енгізілуі мүмкін. Б.з.д. XIII ғасырынан бастап, көзге ұқсайтын нүктелері бар шыны моншақтар мен веджат амулеттері бірге тізіліп, әшекейлерге асылатын, бұл қазіргі заманғы назардың пайда болуына себеп болуы мүмкін, ол бұрыс көзден сақтану үшін жасалған моншақ. Кейде ауру немесе босану сияқты қауіпті жағдайларда қорғаныш мақсатында уақытша амулеттер жасалатын. Ритуалдық сиырлар жиі практикалаушыға зығыр немесе папирусқа веджат көзін салуды бұйырады, ол уақытша амулет ретінде қызмет етеді.
Басқа қолданыстар
Веджат көздері ежегіт египет өнерінде сан алуан контекстерде кездеседі. Бірінші аралық кезеңнің (б.з.д. 2181–2055) және Орта патшалықтың табыттарында көбінесе сол жағына салынған веджат көздері болған. Осы кезеңдегі мумиялар көбінесе сол жаққа қаратылып қойылған, бұл көздердің марқұмның табыттан сыртқа қарауына мүмкіндік беру үшін салғанын көрсетеді, бірақ көздер қауіп-қатерден сақтау үшін де жасалған болуы мүмкін. Сол сияқты, Хорус көздері жиі қайықтың бауларына салынатын, ол кемені қорғауға және алға бағыттап беруге арналған болуы мүмкін. Кейде веджат көздері қанатты болып бейнеленген, патшаларды немесе құдайларды қорғайтын күйде. Стеллалар, яғни оюлы тас тақталар, көбінесе веджат көздерімен жазылған. Ежегіт египет тарихының кейбір кезеңдерінде, стелалардың айналасында жиі кездесетін қанатты күн символының астында тек құдайлар немесе патшалар бейнеленуі мүмкін, ал Хорус көздері қарапайым халықтың суреттерінің үстіне орналастырылған. Бұл символ татуировкаларға да енгізілген, оны Жаңа патшалықтың соңына жататын, күрделі татуировкалармен, соның ішінде бірнеше веджат көздерімен безендірілген әйелдің мумиясы дәлелдейді. Египетпен көршілес кейбір мәдениеттер өз өнерінде қолдану үшін веджат символын қабылдады. Кейбір египеттік көркемдік мотивтер Орта қола дәуірінде Қанаан және Сирия өнерінде кеңінен таралды. Осы дәуірдегі өнер кейде веджатты қолданған, бірақ ол анк сияқты басқа египеттік символдарға қарағанда сирек кездесетін. Алайда, веджат Күш патшалығының өнерінде, Нубияда б.з.д. бірінші мыңжылдықта және б.з. бірінші мыңжылдықтың басында жиі кездеседі, бұл Египеттің Күшке тигізген күшті ықпалын көрсетеді. Бүгінгі күнге дейін, Жерорта теңізі елдерінің көптеген жерлерінде кемелердің бауларына көздер салынады, бұл әдет веджат көзін қайықтарға салудан бастау алған болуы мүмкін.
Иероглифтік пішін
Алан Гардинер құрастырған иероглифтік белгілер тізімінде D10 деп белгіленген wedjat символының иероглифтік нұсқасы, жазуда Хорус көзінің анықтауышы немесе идеограммасы ретінде қолданылды. Мысырлықтар кейде wedjat көзі иероглифінің бөліктерін бейнелейтін белгілерді пайдаланды. 1911 жылы египтолог Георг Мёльлер Жаңа Мемлекет кезеңіндегі «арнау кішігірім текшелерінде» – бір кішігірімге тең ұзындығы бар жазылған тас заттарда – осы иероглифтердің гиератикалық жазу жүйесіндегі ұқсас пішіндегі символдармен бірге жазылғанын атап өтті. Гиератикалық белгілер – гекаттың бөлшектері, египеттіктердің көлемнің негізгі өлшемі. Мёльлер Хорус көзінің иероглифтерінің гиератикалық бөлшек белгілерінің бастапқы иероглифтік формалары болғанын, көздің ішкі бұрышы 1/2, оқушысы 1/4, қабау 1/8, сыртқы бұрышы 1/16, иіліс сызығы 1/32, ал бет белгісі 1/64-ті білдіргенін болжады. 1923 жылы Т. Эрик Пит көздің бөліктерін бейнелейтін иероглифтер Жаңа Мемлекеттен бұрын табылмайтынын көрсетті және гиератикалық бөлшек белгілерінің жеке шығу тегі болғанын, бірақ Жаңа Мемлекет кезеңінде Хорус көзімен байланыстырылып қайта түсіндірілгенін ұсынды. Сол онжылдықта Мёльлердің гипотезасы египет тіліне қатысты стандартты анықтамалық еңбектерге, мысалы Адольф Эрманның «Ägyptische Grammatik» және Алан Гардинердің «Egyptian Grammar» кітаптарына енгізілді. Гардинердің осы тақырыпты қарастыруы көздің бөліктерінің миф бойынша Сет көзді жыртып, кейін толық қалпына келтіргендіктен, бөлшектерді көрсету үшін қолданылғанын ұсынды. Египтологтар Гардинердің түсіндірмесін ондаған жылдар бойы қабылдады. 2002 жылы ғылым және математика тарихшысы Джим Риттер египет тарихындағы гиератикалық белгілердің пішінін талдады. Ол «қайта қарай барған сайын гиератикалық белгілер олардың болжамдалы Хорус көзінің аналогтарынан алшақтай түседі» деген қорытындыға келді, осылайша Мёльлердің гипотезасын күштен шығарды. Ол сондай-ақ арнау кішігірім текшелерін қайта қарастырып, олардың Хорус көзі белгілерін гиератикалық бөлшектермен айқын теңестірмейтінін, сондықтан Питтің гипотезасының әлсіз түрінің де дұрыс болуы екіталай екенін дәлелдеді. Дегенмен, Джеймс П. Алленнің египет тіліне кіріспе кітабының 2014 жылғы басылымында әлі де wedjat көзінің бөліктері гекаттың бөлшектерін білдіреді деп көрсетілген. Хорус көзіне арналған иероглиф компьютерде символдарды кодтау үшін Юникод стандартының «Египет иероглифтері» блогында U+13080 (𓂀) ретінде тізімделген. Көздің бөліктеріне арналған иероглифтер (𓂁, 𓂂, 𓂃, 𓂄, 𓂅, 𓂆, 𓂇) U+13081-ден U+13087-ге дейін тізімделген.