Кіріспе

Шығыс православие шіркеуі

Иерусалим грек православиелік патриархаты, сондай-ақ Иерусалим грек православиелік шіркеуі деп те аталады, – Шығыс православиелік христиандық кеңістігіндегі автокефальдық шіркеу. Христиан әлеміндегі ең көне патриархаттардың бірі ретінде V ғасырдың ортасында құрылған. Штаб-пәтері Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуінде орналасқан және қазіргі уақытта III Теофил басқаратын Иерусалим патриархы басшылық етеді. Патриархаттың шіркеулік юрисдикциясына Палестина, Иордания және Израильдегі Киелі жердегі шамамен 200 000-500 000 православиелік христиан кіреді. Шіркеу Иерусалимдегі Пентикост мерекесінен бастау алады, онда христиандық сенім бойынша Иса Мәсіхтің шәкірттеріне Киелі Рух түсіп, Жақсы жаңалықтың таралуына бастама берді. Шіркеу өзінің литургиясын ежелгі Византиялық ғұрып бойынша өткізеді, оның қасиетті тілі – Койне грек тілі – Жаңа өсиеттің түпнұсқа тілі және өзінің литургиялық жылы бойынша Юлиан күнтізбесін ұстанады. Патриархаттың қарауындағы православиелік христиандардың көп бөлігі палестиналықтар мен иорданиялықтар, ал азшылықтары орыстар, румындар және грузиндер. Дегенмен, шіркеу иерархиясы құрылғаннан бері грек дін қызметкерлерінің үстемдігінде болып келді, бұл үнемі шиеленіс пен дауға себеп болып отыр. Шіркеуді арабтандыруға бағытталған, Араб православие қозғалысы деп аталатын қозғалыс 19 ғасырда басталды. Шіркеу христиан дініндегі бірнеше қасиетті орындардың сақшысы болып табылады, соның ішінде Иса Мәсіхтің туған жері деп есептелетін Бейтлехемдегі Туған шіркеуі және Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуі, онда Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленген жері мен Оның қайта тірілгеніне сенетін бос қабір орналасқан.

Тарих

Апостолдық дәуірде христиандықтың алғашқы орталықтары белгісіз саны жергілікті шіркеулерден тұратын, олар бастапқыда Иерусалимді өзінің негізгі орталығы және анықтама нүктесі ретінде қарастырды. Кейбіреулері Антиохияға жетіп, уағыздау қызметін бастады, және оларға алғаш рет "христиандар" деген ат қойылды. Дегенмен, Иерусалим христиандық үшін үнемі маңызды орталық болып қала берді. Бірінші ғасырларда осы жердегі шіркеу Иерусалимдегі христиандықтың орталығы болды, "Қасиетті және даңқты Сион, барлық шіркеулердің анасы". Мәсіхші әлемінде Соңғы кешкі ас өткен орыннан артық қастерлі жер жоқ, себебі ол алғашқы христиан шіркеуіне айналды. Бірінші яһуди-рим соғысының (66-73 жж.) басталуына дейін және 70 жылы Титтің Иродтың ғибадатханасын қиратуына дейін, Симеон басқаратын христиандар Декаполистегі (Иордания) Пелаға қашып, 135 жылға дейін сонда тұрды. Яһудеядағы яһудилер Бар-Кохба көтерілісі (132-136 жж.) кезінде Римге қарсы қайтадан көтерілді. Сол кезде христиандар Иерусалимге қайта оралған еді. Бірақ, яһудилердің бүлік шығаруы үшін жаза ретінде және одан әрі тәртіпсіздіктің алдын алу үшін Иерусалим Римнің колониясы болып жарияланды және Адриан оны Aelia Capitolina деп атады. 135 жылы Кесария митрополиті Маркусты Aelia Capitolina шіркеуінің алғашқы епископы етіп тағайындады. Ол Иерусалим шіркеуінің (немесе Aelia Capitolina) алғашқы жұрттан емес епископы болды, ал бұрынғыларының барлығы яһудилер еді. Яһудеядағы яһудилерге қарсы Рим билігінің қуғыны күшейді, нәтижесінде көптеген яһудилер мен христиандар құлдыққа түсіп, Рим империясының барлық аймандарына тарады. Иерусалимнің христиан шіркеуінің өміріндегі маңызы азайды, бірақ қала мен жерде яһудилер мен христиандардың қалдығы әрдайым сақталды. Қақтығыстарға, қуғын-сүргінге және халықтың азаюына қарамастан, епископтар сайлануын немесе тағайындалуын жалғастырды. Кесариялық Евсевий 324 жылға дейін Иерусалимнің отыз алты епископының есімдерін келтіреді. Алғашқы он алты епископ яһудилерден болды – Яковтан Яһудаға дейін († 135), ал қалғандары жұрттан емес адамдар еді. 2005 жылдың 22 тамызында Иерусалим шіркеуінің Киелі Синоды бірауыздан Табор архиепископы Теофилосты Иерусалимнің 141-ші патриархы етіп сайлады. Израиль үкіметі біраз уақыт Теофилосты жаңа патриарх ретінде мойындамай, тек Иренаиды ғана мойындады. Бұл позиция экуменикалық патриархтың шақыруымен Фанарда өткен Шығыс православие шіркеулерінің өкілдерінің бірауыздан қабылдаған шешіміне қарсы болды, олар Иринеостан қауымнан кетуге және Теофилдің каноникалық сайлануын мойындауға шақырды. Израильдің патриархтың уақытша рөлін мойындаудан бас тартуы патриархтың Израиль үкіметін сотқа беру мүмкіндігін шектеді және патриархтың банк шоттарын тоңазытты. Бұл қасиетті орындарды және 40 000 оқушысы бар патриархаттық мектеп жүйесін сақтауға қауіп тудырды. Даудың себебі Израильдің қоныс аударушы ұйымдары мен саясаткерлерінің қырық жыл бойы патриархаттың жүздеген миллион долларлық жер иелігін ашуға жасаған әрекеттері болуы мүмкін. Израиль баспасөзінде Израиль үкіметінің жоғары лауазымды шенеуніктердің құлатылған патриарх Иренаимен жылжымайтын мүлік бойынша жасасқан алаяқтық мәмілеге қатысы болуы мүмкін екені және сот ісінің салдарынан қорқуда екені хабарланды. 2006 жылы Израиль көптеген грек дін қызметкерлерінің визаларын жаңартудан бас тартты, бұл шіркеуде ауыр дағдарыс тудыру қаупін тудырды, өйткені монахтардың көпшілігі грек азаматтары еді. Патриарх Теофил Израильдің Жоғарғы сотына арыз түсірді. Шешім 2006 жылдың ортасында, содан кейін 2007 жылдың қаңтарында шығарылуы тиіс еді, бірақ Израиль үкіметі істі қайта-қайта кейінге шегерді. Израильдің "Хаарец" газеті 2007 жылдың 11 ақпанында Израиль үкіметі Теофилосты мойындау үшін, егер ол бірнеше құнды мүлікті басқарудан бас тартса және шіркеу мүлігін тек израильдіктерге сатса, ұсыныс жасады деп хабарлады. 2007 жылдың мамыр айында Иордания үкіметі Теофил III-ті бұрынғы мойындауын жойды, бірақ 2007 жылдың 12 маусымында Иордания кабинеті өз шешімін кері қайтарып, Теофилосты патриарх ретінде ресми түрде мойындағанын жариялады. Себастия архиепископы Теодосий (Ханна) да Теофилосты бойкоттауға шақырды. 2007 жылдың желтоқсан айында Израиль үкіметі Теофилосты толыққанды мойындады. Шіркеу иерархиясында гректердің басымдығы араб көпшілігін жоғары лауазымдардан шығарып тастады. Бұл мәселе шіркеу ішінде және оның сыртқы қолдаушылары арасында үздірілмейтін дау-жанжалдың себебі болды, гректер грек үкіметі, Израиль және Түркияда орналасқан Константинополь экуменикалық патриархымен қолдау тапты, ал оларға қарсы жергілікті палестиналық дін қызметкерлері шықты, олардың кейбіреулері шіркеу басшылығын ұлттандыруды көздейді.

Жер иеліктері

Иерусалимдегі грек православ патриархаты Израиль үкіметінен кейін Израильдегі жердің екінші ірі иесі болып табылады. Грек шіркеуі өзінің жерлерінің көп бөлігін 19 ғасырда Осман империясынан сатып алды. 1950 жылдары Израиль тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай Грек патриархаты Израиль үкіметіне өзінің Израильдегі жерлерін 99 жылға жалға беруге келісті, сонымен қатар мерзімін ұзарту мүмкіндігі де қарастырылды. Тіпті Израильдің парламенті – Кнессет те грек православие шіркеуіне тиесілі жерге салынған. Грек Православ Патриархатының меншігіне Иерусалимнің Ескі қаласындағы тарихи ғимараттар, соның ішінде Ескі қаланың Яффа қақпасының ішіндегі Император және Петра қонақүйлері, сондай-ақ Палестина аумақтарындағы кең аумақтар кіреді. 2005 жылы сол кездегі патриарх Иренайдың Шығыс Иерусалимдегі грек православие патриархатының жерлерін, арабтардың көпшілігі тұратын аймақта өз ықпалын күшейтпек болған яһудилерге сатқаны белгілі болды. Иерусалимдегі православие христиандарының көпшілігі өзін палестиналықтар деп санайды, ал жерді израильдіктерге сату үлкен наразылық тудырды, нәтижесінде Иренай патриарх лауазымынан алынды. Бүгінгі күнге дейін патриархат грек дінбасыларының бағынысында қалып, Израильдегі екінші ірі жер иесі болып табылатын үлкен мүліктерге иелік етеді. Патриархтың патриархат пен оның байлықтарына толық бақылауы оны «кішкентай абсолюттік патшалық» деп сипаттауға әкелді.

Тақтың басқаруы мен иерархиясы

Патриархаттың және Киелі Синодтың басшысы – Патриарх Теофилос III (Илиас Джаннопулос), қасиетті Иерусалим қаласының және барлық Палестина, Израиль, Сирия, Иордан өзенінен ар жағы, Галилея Қанасы және Киелі Сион Патриархы.