Кіріспе

Еврипидтің ежегі грек трагедиясы

Елена (Ἑλένη, Helenē) – Еврипидтің Елена туралы драмасы, алғаш рет б.з.д. 412 жылы Дионисияда, сонымен қатар Еврипидтің жоғалған Андромедасы бар трилогияда қойылған. Бұл пьеса "Тавристегі Ифигения" пьесасымен көп ортақ нәрсеге ие, және олар шамамен бір уақытта қойылған деп саналады.

Тарихи негіз

Елена Сицилиялық жорылдан кейін жазылған, онда Афина ауыр жеңіліске ұшырады. Сол кезде, софистер – философия мен сөз өнерін өздерінің қызметіне енгізген ұстаздардың қозғалысы – дәстүрлі құндылықтар мен діни сенімдерге күдік тудыра бастады. Пьеса шеңберінде Еврипид соғысты қатты айыптайды, оны барлық жамандықтардың бастауы деп есептейді.

Өмірбаян

Осы пьесадан отыз жыл бұрын Геродот өзінің "Тарихында" Еленаның Трояға ешқашан келмегенін, бірақ Троя соғысының барлық кезеңінде Мысырда болғанын айтқан. Архаикалық лирикалық ақын Стесихор өзінің "Палинодасында" (бұл өзінің бұрынғы өлеңіне жасалған түзету, ол Еленаны жаман әйел ретінде сипаттаған дәстүрлі көзқарасты қолдаған) осыған ұқсас мәлімдеме жасаған. "Хелен" пьесасы осы оқиғаның басқаша нұсқасын баяндайды, ол Еленаның Парижбен Трояға қашқан емес, құдайлардың күшімен Мысырға әкетілгенінен басталады. Күйеуі мен елін сатып, он жылдық соғысты бастаған Парижбен бірге қашқан Елена – шын мәнінде еидолон, көрінетін жалған бейне болған. Афродита Парижге әлемдегі ең әдемі әйелді сыйлауға уәде бергеннен кейін, ол оны Афина мен Герадан да әдемі деп таңдаған. Сонда Гера Гермеске бұйрық беріп, Париждің сыйлығы болған Еленаны жалғанмен алмастыруды тапсырған. Осылайша, нағыз Елена жылдар бойы Мысырда қиын жағдайда болды, ал гректер мен троялықтар оны адалсыздық жасады деп айыптады. Мысырда Еленаны қорғаған патша Протей қайтыс болды. Оның ұлы Теоклимен, гректерді өлтіруге құмар жаңа патша, Еленаға үйленуді ниеттеніп отыр, ол барлық осы жылдар бойы күйеуі Менелайға берілген.

Сюжет

Елена қуғын-сүргінге ұшыраған грек Теукерден Менелайдың Троядан Грекияға ешқашан оралмағанын және қаза тапқан деп есептелетінін естіп біледі. Бұл оны Теоклименге үйленуге болатын қауіпті жағдайға түсіреді, сондықтан ол Теоклименнің қарындасы, пайғамбар Теоноэден Менелайдың тағдырын білу үшін кеңес сұрайды. Көп ұзамай, Мысырға келген бір бейтаныс адам Менелай екені белгілі болады, және ұзақ уақыттан кейін ажыраған жұбайлар бір-бірін таниды. Алғашында Менелай оның нағыз Елена екеніне сенбейді, себебі ол Трояда жеңіп алған Еленуді үңгірге жасырып қойған. Бірақ, ол кеме апатына ұшыраған әйелдің шын мәнінде, нағыз Еленаның тек көлеңкесі ғана екенін біледі. Троя соғысының басталуына дейін Париж қатысқан бір сот болды. Ол Афродита құдайына ең әдемі деген атақты берді, өйткені ол оған Еленаны әйел ретінде ұсынды. Париждің осы әрекетінен кек алу үшін, қалған құдайлар Афина мен Гера, нағыз Еленаның орнына көлеңкелі бейнені қойды. Бірақ Менелай бұл туралы білмеді. Ақыр соңында, оның теңізшілерінің бірі, жалған Еленаның ауаға сіңіп кеткенін хабарлайды. Екеуі енді Мысырдан қалай қашу керектігін ойластыруы керек, бірақ Менелайдың қайтыс болғаны туралы қауесет таралып жатыр. Сондықтан Елена Теоклименге, жағаға келген бейтаныс адам күйеуінің шын мәнінде қайтыс болғанын хабарлаған елші екенін айтады. Ол патшаға, теңізде соңғы дұға жасап, жерлеу рәсімін өткізгеннен кейін ғана оған үйленуге болатынын мәлімдейді, осылайша алғашқы неке антына адал болады. Патша осы ұсынысқа келіседі, ал Елена мен Менелай осы мүмкіндікті пайдаланып, рәсімге берілген қайықпен қашып кетеді. Теоклимен алданып қалғанын білгенде ашуға булығады және қарындасы Теоноэні Менелайдың тірі екенін айтпағаны үшін өлтіруге әрекеттенді. Бірақ, Еленаның ағалары, Зевс пен Леданың ұлдары Кастор мен Полидевк, керемет түрде араласып, оны тоқтатады.

Тақырыптар

Еврипид «Еленада» ізгілік пен анттың маңызды екенін баса көрсетеді. Күйеуі Менелайдың оралуын 17 жыл бойы күту – Троя соғысының он жылы және іздеу үшін тағы жеті жыл. Хелен Менелайға және оған берген уәделеріне адал болып қалады: Хелен екі ант берді, бірі Спартаның Эвротас өзеніне, екіншісі Менелайдың басына қасиетті нысан ретінде. Менелай да Хеленге адал болуға ант етеді: ерлі-зайыптылар ант бергендерін өте маңызды деп санайды, егер жоспарлары сәтсіз болса, өз-өзіне қол жұмсауға және ешқашан басқаға үйленуге келіседі. Мұндай ант сақтаудың маңыздылығы сол кездегі жалпы практикамен үйлеседі (Торранс, 2009). Осы анттармен Хелен мен Менелай бір-біріне деген сүйіспеншіліктерін және тек бір-бірімен бірге өмір сүру тілектерін білдіреді. Бұл анттар олардың берілгендігін көрсетеді және ант берудің маңыздылығын анықтайды. Пьесаның әзіл-қалжың мен Еврипидтің нормалар мен құндылықтарға қарсы шығуы ескерілгенде, драматургтің нақты көзқарасы белгісіз. Тұлға және бедел: Елена мен Троя соғысының әртүрлі нұсқаларын ескере отырып, Троя соғысын ерекшелендіретін нәрсе – оның себебінің әрқашан, қандай да бір жолмен, әйел сұлулығының символы болған Еленамен байланысты екендігі. Ол Трояда болсын, болмасын, Париждің ықыласты серігі болсын немесе оның қаламаған зорлауының құрбаны болсын. Еврипид бұл ойды кеңейтеді, пьесаны көбінесе Еленаның көзқарасынан баяндайды, оның Троя соғысының символды жауға айналуына қалай сезінгенін көрсетеді. Пьесадағы Хеленнің кейіпі отанына және күйеуіне қайтару үшін күресіп қаза тапқандардың жоғалтуынан терең әсер алады және осы кінәсын жиі білдіреді: «Илиумның қираған қаласы / оттың кеуесіне тапсырылды, / бәрі менің кінәмнен, мен тудырған өлімдерден, / бәрі менің азапты атым үшін» (196-198 жолдар). Осы кінәға қарамастан, ол адамдар оны танымай тұрып, жек көрушілікті білдіретін символға айналғандығына ашуланып, реніш танытады: «Мен ештеңе жасаған жоқпын, бірақ менің беделім / жаман, және шынайы жамандықтан да жаман – өзіңе тиесілі емес кінәлердің салмағын көтеру» (270-272 жолдар). Пьесаның басында өлген ерлерге және өзіне аянып, қайырсым көрсетсе де, Еврипидтің Хелені тәуелсіз, сенімді және зиялы. Ол үйге оралудың тиімді жоспарын жасағанда және күйеуі Менелайдың ойсыз жоспарларын қабылдамағанда, ойын табу қабілетін көрсетеді. Сондықтан Еврипид пьесасында басқалар оны кінәлі деп санайтын адамнан мүлдем өзгеше, жанашырлық пен өткірлікке толы, жанды да тыныс алатын Еленаны бейнелейді.