Кіріспе

Рубус туысының жемісі – қызылжеміс

Қаражеміс – Роза тұқымдасына жататын Рубус туысының көптеген түрлері, осы туыстың ішіндегі будандары және Рубус және Идеяботус субтуыстары арасындағы будандардан алынатын жеуге жарамды жеміс. Қаражемістің таксономиясы гибридтеу және апомиксис салдарынан тарихи түрде шатасқан, сондықтан түрлер жиі біріктіріліп, түрлер тобы деп аталады. Мысалы, Рубус субтуысының барлық бөлігі Rubus fruticosus тобы деп аталады, бірақ R. fruticosus түрі R. plicatus түрінің синонимі саналады. Қаражеміс жемісінің өндірісі мол, жыл сайынғы көлемі мүмкін болатын шамаға жетеді, бұл осы өсімдікті коммерциялық тұрғыдан тартымды етеді. Rubus armeniacus ("Гималай" қаражемісі) Канада мен АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймақтарында зиянды арамшөп және инвазивті түр деп саналады, онда ол қалалық және қала маңындағы саябақтар мен орманды жерлерде бақылаусыз өседі.

Сипаттама

Қара жидекті оның бүлдірген туысы – раушаннан ерекшелейтін нәрсе – оның гүл төсегі (қабылдағышы немесе сабағы) жемістің ілесіп шығуы (яғни, жеміспен бірге қалуы) болса, болмаса. Қара жидекті жинағанда, гүл төсегі жеміспен бірге қалады. Ал раушанда гүл төсегі өсімдікте қалып, раушан жемісінде қуыс қалдырады. "Брамбл" термині, кез келген өтпес бұталық өсімдіктерді білдіретін сөз, кейбір жағдайларда дәстүрлі түрде қара жидектің өзіне немесе оның өнімдеріне қолданылады, бірақ АҚШ-та ол Rubus туысының барлық түрлеріне қолданылады. АҚШ-тың батысында қара жидек пен раушанды топтастыру үшін "caneberry" термині "bramble" терминінен гөрі жиі қолданылады. "Briar" немесе "brier" сөздері өсімдіктің тығыз өрме бұталарын атау үшін қолданылуы мүмкін, бірақ бұл атау басқа тікенді бұталарға (мысалы, Smilax) да қолданылады. Көбінесе қара түсті жеміс ботаникалық мағынада жидек емес, себебі ол ботаникалық тұрғыдан шағын дәнектерден (drupelets) тұратын жиынтық жеміс деп аталады. Бұл 375-тен астам түрді қамтитын кең таралған және жақсы танымал топ, олардың көпшілігі Еуропа, Солтүстік-Батыс Африка, қоңыржай батыс және орталық Азия, Солтүстік және Оңтүстік Америкада өсетін, бір-бірімен тығыз байланысты апомиктикалық микротүрлер болып табылады.

Өсімдіктер

Қара жиде - тамырларынан екі жылдық сабақтар (канек) шығаратын көпжылдық өсімдіктер. Бірінші жылы жаңа сабақ, примокан, толық ұзындығына жетеді, шамамен жерге сүйреліп жатады және 5-7 жапырақтан тұратын үлкен күрделі жапырақтарын қалыптастырады; ол гүл шығармайды. Гүлдер көктемнің соңында және жаздың басында бұтақтардың ұштарында гүлдейді. Друпелеттердің толық жетілмеуі - малинаның бұталы ергежекті вирусымен зарарлану белгісі болуы мүмкін.

Генетика

Примоканның жеміс беруін анықтайтын локустар LG7-дегі F локусында, ал тікенділік/тікенсіздік LG4-де картаға түсірілді. Генетиканы жақсы түсіну будандастырылған өсімдіктердің генетикалық тексеруі үшін, сондай-ақ генетикалық инженерия мақсатында пайдалы.

Экология

Қарақұмыр жапырақтары кейбір гусеницалардың тағамы болып табылады; кейбір мал жайылымдары, әсіресе еліктер, жапырақтарды өте жақсы көреді. Алабония геофрелланың жасырын молықтарының гусеницалары өлген қарақұмыр бұтақтарының ішінде тамақтанатыны анықталды. Піскен кезде жидектері желінеді және олардың тұқымдары түлкі, американдық қара аю, еуразиялық барс сияқты сүтқоректілермен, сондай-ақ ұсақ құстармен таратылады. Қарақұмыр Еуропаның көп бөлігінде өседі. Олар көптеген елдердің экологиясында маңызды элемент болып табылады, ал жидектерді жинау – кең таралған ойын-сауық. Дегенмен, олардың қарқынды өсуі және дұрыс басқарылмаса, бақылаусыз өсуге бейімділігі осы өсімдіктерді арамшөп ретінде қарастыруға себеп болады, олар жерге тиген бұтақтарынан тамыр жібереді және тамырларынан өркендер шығарады. Әлемнің кейбір аймақтарында, мысалы, Австралияда, Чилиде, Жаңа Зеландияда және Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауында, қарақұмырдың кейбір түрлері, әсіресе Rubus armeniacus (Гималай қарақұмыры) және Rubus laciniatus (мәңгі жасыл қарақұмыры) табиғатта таралып, инвазивті түрлер мен зиянды арамшөптер деп есептеледі.

Өсіру

Мексика – бүкіл әлем бойынша қара жидектің жетекші өндірушісі, оның дерлік барлық өнімі Солтүстік Америка мен Еуропаның маусымдық емес жаңа нарықтарына экспортталады. 2018 жылға дейін Мексика нарығы толығымен 'Tupy' сортына (көбінесе 'Tupi' деп жазылады, бірақ оны шығарған Бразилиядағы EMBRAPA бағдарламасы 'Tupy' жазуын қалайды) негізделген, бірақ 'Tupy' кейбір мексикалық өсіру аймақтарында сұраныстан қалды. АҚШ-та Орегон штаты 2017 жылы ірі коммерциялық қара жидек өндіруші болып табылады. Еуропа мен АҚШ-та коммерциялық және әуесқой шаруашылықтар үшін көптеген сорттар таңдалды. Көптеген түрлер оңай гибридтер құрайтындықтан, олардың тегінде бірнеше түр бар сорттар көп. 'Black Diamond', 'Black Pearl' және 'Nightfall' – марионберри сорттары. 'Olallie' сорты логанберри мен юнгберридің араласуынан алынған. 'Marion', 'Chehalem' және 'Olallie' – Орегон штатының Корвалис қаласындағы Орегон мемлекеттік университетінің Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу қызметі (USDA ARS) қара жидек өсіру бағдарламасында дамытылған көптеген сорттардың үш түрі ғана. 'Loch Ness' және 'Loch Tay' сорттары Корольдік бақша қоғамының (RHS) «Бақшалық еңбек сыйлығымен» марапатталды. 'Cacanska Bestrna' (сондай-ақ 'Cacak Thornless' деп те аталады) сорты Сербияда дамытылған және онда мыңдаған гектарға отырғызылған.

Тікелей

Арканзас университеті тік өсетін қаражидек сорттарын шығарды. Бұл сорттар жартылай тік сорттарға қарағанда өсімділігі төмен және тамырдан шығатын бастамалардан жаңа өркендерді өсіреді (сондықтан олар малина сияқты жер астымен таралады). Бұл бағдарламадан тікенді және тікенсіз сорттар бар, оның ішінде 'Навахо', 'Оуачита', 'Чероки', 'Апаче', 'Арапахо' және 'Киова'. Олар сондай-ақ 'Prime Jan' және 'Prime Jim' сияқты бірінші жылдық өркенде жеміс беретін қаражидектерді дамытты. Олар жоғарыда сипатталған басқа тік сорттар сияқты өседі, бірақ көктемде пайда болатын өркендер жаздың ортасында гүлдеп, жаздың соңында немесе күзде жеміс береді. Күзгі жиынның сапасы Калифорния немесе Тынық мұхитының солтүстік-батысындағыдай салқын, қоңыржай климатта пісіп-жетілгенде ең жоғары болады. Иллинойс университеті ұсынған жартылай тік, тікенді 'Illini Hardy' сорты 5-аймақта қысқа төзімді, онда қаражидек өндірісі дәстүрлі түрде қиын болды, себебі өркендер көбінесе қыста қалмады.

Мексика мен Чили

Мексикада қара жидек өндірісі 21-ші ғасырдың басында едәуір кеңейді. Уругвайда қара жидектердің жергілікті түрлері болмағандықтан, кеңінен тараған "Бойзенберри" аталық ата-анасы болуы мүмкін деген күдік бар. Мексиканың қыста суыққа түспейтін аймақтарында осы қара жидектерді өндіру үшін гүл шоғырларын дамытуға ынталандыру мақсатында химиялық жапырақ түсіру және өсімдік өсуін реттегіштер қолданылады.

Аурулар мен зиянкестер

Қара жидектер малина тұқымдасына жататындықтан, олар да антракноз сияқты бірдей ауруларға шалдығады, бұл жидектердің тегіс піспеуіне себеп болуы мүмкін. Өсімдіктерден шырыш ағуы да баяулауы мүмкін. Олар сондай-ақ Бордо қоспасы сияқты бірдей емдеу шараларын қолданады, ол әк, су және мыс (II) сульфатының қоспасынан тұрады. Қара жидек өсімдіктерінің арасындағы қатарлар зиянкестер мен ауруларға әкелуі мүмкін арамшөптерден, қара жидек түбірлерінен және шөптерден таза болуы керек. Жеміс өсірушілер қара жидек бұталарын отырғызу кезінде таңдап алынады, себебі жабайы қара жидектерде инфекция болуы мүмкін.

Дақтанған қанатты дрозофила, Drosophila suzukii, қара жидектер үшін қауіпті зиянкес. Оның сірке шырынына жататын туыстарынан айырмашылығы, олар негізінен шіріген немесе ашыған жемістерге қызығады, ал D. suzukii жұмсақ қабығының астына жұмыртқа салып, жаңа, піскен жемістерге шабуыл жасайды. Личинкалар жемісте өсіп-дамиды және оның саудалық құндылығын жояды. Byturus tomentosus (көкжиек қоңызы), Lampronia corticella (көкжиек көбелегі) және Anthonomus rubi (көкжиек гүл құрты) да қара жидектерге зиян келтіруі белгілі.

Қоректік заттар

Шикі қара жидек 88% су, 10% көмірсулар, 1% ақуыз және 0,5% майдан тұрады (кесте). 100 грамм қара жидек 43 калория береді және диеталық талшық, марганец (31% күндік норма), С витамині (25% күндік норма) және К витамині (19% күндік норма) витаминдеріне қатысты күндік қажеттіліктің 20% немесе одан да көп мөлшерін қамтиды (кесте).

Тұқымның құрамы

Қаражемісте көптеген ірі тұқымдар болады, бірақ оларды тұтынушылар әрқашан жақсы көре бермейді. Тұқымдарда омега-3 (альфа-линолен қышқылы) және омега-6 (линолеин қышқылы) майларынан бөлек, ақуыз, талшық, каротиноидтар, эллагитаниндер және эллагик қышқылы да бар.

Ас дайындауда

Піскен жемістер десерттерде, джемдерде, желеде, шараптар мен ликерлерде кеңінен қолданылады. Оны пирогтар мен крошқа (ұсақ-түйектерге) басқа жидектер мен жемістермен қосуға болады.

Фитохимиялық зерттеулер

Қаражемісте көптеген фитохимиялық заттар бар, оның ішінде полифенолдар, флавоноидтар, антоцианиндер, салицил қышқылы, эллаг қышқылы және талшықтар. Қаражемістің қою қара түсіне антоцианиндер жауап береді. Бір мәлімет бойынша, қаражеміс АҚШ-та тұтынылатын 1000-нан астам полифенолға толы тағамдардың ішінде ең алғашқы орында тұр, бірақ қаражеміс сияқты қою түсті тағамдарды жеудің денсаулыққа пайдасы туралы бұл пікір ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген және тағам қаптамаларындағы денсаулыққа қатысты мәлімдемелер ретінде мойындалмайды.

Тарихи қолданысы

Қаражеміс жеудің ең ерте белгілі мысалы шамамен 2500 жыл бұрынғы Даниялық әйелдің табиғи түрде сақталған батпақ денесі – Харольдскер әйелінің қалдықтарынан табылды. Сот-медициналық сараптама оның асқазанында басқа тағамдармен бірге қаражидек те болғанын анықтады. 1696 жылы Лондон фармакопеясында қаражидектерден шарап және ликер жасау туралы деректер тіркелген. Осы аңыздың мәні бар, себебі күзгі ылғалды және суық ауа райы жидектердің түрлі көкжасырлармен, мысалы Botryotinia жұқтыруына жағдай жасайды, бұл олардың сыртқы түрін нашарлатады және олар уытты болуы мүмкін. Кейбір дәстүрлерде қаражидектердің терең қызғылт түсі Исаның қанын көрсетеді, ал тікенді тәж бұталардан тоқылған, бірақ тәж үшін материал ретінде Crataegus (долана) және Euphorbia milii (тікенді тәж гүлі) сияқты басқа да тікенді өсімдіктер де ұсынылған.