Кіріспе
Яһуди дініндегі мұрагерлік діни қызметкер, 2=гавайлық діни қызметкер. Коэн (kōhēn, "қаһин", көпше түрі כֹּהֲנִים, kōhănīm, "қаһиндер") – "қаһин" деген еврей сөзі, Аарондық діни қызметкерлікке қатысты қолданылады, оны Аарондықтар деп те атайды. Олар дәстүрлі түрде және халахикалық тұрғыдан Мұсаның ағасы Аароннан (сондай-ақ Ахароннан) тікелей әкелік желісі бойынша туыс деп саналады және осылайша Леви тайпасына жатады. Иерусалимдегі ғибадатхананың (одан бұрын киіз үйдің) бар болған кезінде, коханимдер ғибадатханадағы құрбандықтарды орындады, оларды ұсынуға тек оларға ғана рұқсат етілді. Оның қиратылуынан кейін, олардың көпшілігі раббиндік яһудизмді немесе христиандықты қабылдамас бұрын, синагогалық яһуди қозғалысына қосылған сияқты. Бүгінде коханимдер раввиндік және қараиттік яһудизмде ерекше мәртебеге ие, бірақ белгілі бір құрметтер мен шектеулерді сақтайды. Самариялық қауымдастықта коханимдер негізгі діни басшылар болып қала берді. Эфиопиялық яһудилердің діни басшыларын кейде кахен деп атайды, бірақ бұл лауазым мұрагерлік емес және олардың міндеттері көбінесе көптеген яһуди қауымдастықтарындағы коханимдерге қарағанда раввиндерге ұқсайды.
2=the Hawaiian religious practitioner
Kohen (, kōhēn, , "priest", pl. כֹּהֲנִים, kōhănīm, , "priests") is the Hebrew word for "priest", used in reference to the Aaronic priesthood, also called Aaronites or Aaronides. They are traditionally believed and halakhically required to be of direct patrilineal descent from the biblical Aaron (also Aharon), brother of Moses, and thus belong to the Tribe of Levi. During the existence of the Temple in Jerusalem (and previously the Tabernacle), kohanim performed the Temple sacrificial offerings, which were only permitted to be offered by them. Following its destruction, it seems that most of them joined the Synagogal Jewish movement before adopting gradually Rabbinic Judaism or Christianity. Today, kohanim retain a lesser though distinct status within Rabbinic and Karaite Judaism, including certain honors and restrictions. In the Samaritan community, the kohanim have remained the primary religious leaders. Ethiopian Jewish religious leaders are sometimes called kahen, a form of the same word, but the position is not hereditary and their duties are more like those of rabbis than kohanim in most Jewish communities.
Атауы
Кохен сөзі бастапқыда кем дегенде Орталық семит тілдеріне ортақ семит түбірінен шыққан. Көне Финикияның көпқұдайлы дінінде дін қызметкеріне арналған сөз khn болды. Араб тіліндегі "каһин" (kāhin) сөзі "қасиетті кісі" немесе "жұбатушы" дегенді білдіреді. Кохен есімдік Киелі кітапта дін қызметкерлеріне, яғни яһудилерге немесе бейдінге табынушыларға (мысалы, Баалдың немесе Дагонның коханимдері) қатысты қолданылады, бірақ христиан дін қызметкерлері қазіргі еврей тілінде komer (כומר) терминімен аталады. Коханим еврей ұлтын тұтастай алғанда да білдіре алады, мысалы, бүкіл Израильға "қасиетті халық және дін қызметкерлерінің мемлекеті" деп айтылады. Таргум Йонатан кітабында кохен сөзін "дос", "ұстаз" және "қызметші" деп түсіндіруге болады. Басқа түсіндірмелерге "қатысушы" кіреді (Мехильтадан Паршах Итроға, Шығу 18:1–20:23).
Заңдар мен міндеттер
Діни қызметкерлердің міндеттері ғибадатханаға құрбандық шалу және діни бата беруді қамтиды. Ғибадатхана тұрған кезде, көптеген құрбандықтар мен мүшеліктерді тек діни қызметкерлер ғана атқара алатын. Діни қызметкер емес, левиліктер (яғни Левиден тараған, бірақ Һароннан емес) ғибадатханадағы басқа да түрлі қызметтерді атқарды, соның ішінде құрбандыққа шалынатын малдарды сою, дауыс пен музыкалық аспаптарды пайдаланып ән айту, және діни қызметкерлерге олардың қызметін атқаруда көмектесу бойынша түрлі міндеттерді орындау. Коханимдерге ешқандай ата-баба жері берілген жоқ. Олардың орнына, ұлтқа және ғибадатханаға қызметтері үшін жиырма төрт коханиттік сыйлық арқылы сыйақы алды. Бұл сыйлықтардың көпшілігі ғибадатханадағы құрбандықтармен немесе Израиль жерінің ауыл шаруашылығы өнімдерімен (мысалы, терума) байланысты. Ерекше сыйлық, тіпті еврей диаспорасында да берілетін, - пидён хабен рәсімінің бес шекелі.
Тора тәлімдері
Киелі кітапта көптеген аяттар дін қызметкерлерінің халыққа Тораны үйрету және сот ісін жүргізудегі рөлін көрсетеді. Кейінірек раввиндердің сөздері осы рөлдерді кеңейте түседі. Дегенмен, дін қызметкерінің діни құқығы автоматты түрде берілмейді: тіпті білімді әйел баласы да білімсіз бас дін қызметкерінен артық саналады.
Бас діни қызметкер
Ғибадатхана тұрған кезде әрбір ұрпақта бір кохен Бас жұбыншының (ивритше кохен гадол) міндеттерін орындауға шақырылатын. Оның басты міндеті – Күна кешіру күні қызметі еді. Бас жұбыншының тағы бір ерекше міндеті – күнделікті тағамдық құрбандық ұсыну болды; сондай-ақ, ол кез келген дін қызметкерін басып өтіп, өзі қалаған құрбандықты ұсыну құқығына ие болды. Тора қажет болған жағдайда Бас жұбыншыны таңдау рәсімін сақтап қалғанмен, Иерусалимдегі ғибадатхананың болмауына байланысты, қазіргі таңда яһуди дінінде Бас жұбыншы жоқ.
Жиырма төрт кохандық бөлім
Тарихтағы 24:3–5 аяттарда (HE) Дәуіт патша дін қызметкерлерін 24 діни топқа бөлген (Евр. משמרות, мишмарот). Әр топ 24 апталық цикл бойынша бір апта ғибадатханада қызмет ететін, ал барлық топтар мереке күндері қызмет етуге құқылы болды. Талмуд бойынша, бұл Мұсаның бұрынғы 8 (немесе 16) топқа бөлгенін кеңейту болды. Екінші ғибадатхананың қиратылуынан және Бар-Кохба көтерілісінен кейін қалған еврей халқының көп бөлігінің Ғалилеяға көшірілуінен кейін, Талмудтағы еврей дәстүрі мен сол кезеңдегі поэзияда әр діни күзеттің ұрпақтары Ғалилеяның қалалары мен ауылдарында жеке тұрғын жайлар құрғандығы, және ғибадатхананың қайта құрылуын және діни кезеңдер циклын күтіп, кем дегенде бірнеше ғасыр бойы осы тұрғын жай үлгісін сақтағандығы айтылады. Кейінгі жылдары, дін қызметкерлерінің кезегі әр сенбі күні синагогтарда жұртшылыққа еске түсірілуі әдетке айналды, бұл дін қызметкерлерінің тегінің беделін арттырды. Осы қираудан кейін, көптеген дін қызметкерлері синагогалық еврей қозғалысына қосылды; кейіннен раввиндік иудаизм мен христиандыққа біртіндеп өтті. Зейнеткерлікке шығу жасы міндетті емес еді. Кохен тек физикалық жағдайы нашарлағанда ғана қызмет ете алмайтын болды. Кохен түрлі себептермен, соның ішінде діни тазалықтың жоқтығы, тыйым салынған некелер және белгілі бір дене кемшіліктеріне байланысты қызметтен шеттетілуі мүмкін. Кохен ешқашан қызметтен толығымен шеттетілмейді, бірақ жарамсыздық себебі жойылғаннан кейін әдеттегі міндеттеріне оралуы мүмкін.
Қазіргі тәжірибе
Екінші ғибадатхана қиратылғаннан бері яһуди дін қызметкерлері құрбандық шалу рәсімдерін орындамайды. Дегенмен, олар синагог дұғаларында ресми және ашық түрдегі рәсімдік рөлді, сондай-ақ басқа да ерекше діни міндеттер мен құқықтарды сақтап келеді. Бұл ерекше рөлдер ортодоксалдық иудаизмде, кейде консервативтік иудаизмде сақталады. Реформалық иудаизм коханимдерге ешқандай артықшылықты мәртебе немесе танылу бермейді.
Синагогаға алия
Тора оқылымы синагогта бірнеше бөлімге бөлінеді. Дәстүр бойынша, бірінші бөлімге (алия) кохен (бар болса), екінші оқылымға леуілік, ал қалған бөліктерге "израильдік" (кохен емес, леуілік емес) шақырылады. Егер леуілік болмаса, екінші алия үшін де кохен шақырылады. Мафтыр бөлігі үш топтың кез келген мүшесіне берілуі мүмкін.
Діни қызметкердің батасы
Православтық және кейбір басқа дәстүрлі еврей дұғасының қызметіне қатысатын коханимдер Амида дұғасын қайталау кезінде діни батаны жасайды. Олар бұл қызметті қауымның алдында тұрып, көпшілікке қарап, қолдарын сыртқа қарай созып, қолдары мен саусақтарын белгілі бір тәртіпте ұстап, еврей дұға шалымен немесе Талитпен бастарын және созылған қолдарын жауып, саусақтары көрінбеуін қамтамасыз етеді. Израильде тұратын коханимдер және Израильден тыс жерлерде тұратын көптеген сефард яһудилері діни батаны күнделікті жасайды; Израильден тыс жерлерде тұратын ашкенази яһудилері оны тек маңызды еврей мерекелерінде ғана жасайды.
Пидион хабен (егер тұңғыш бала босатылса)
Синагогадан тыс жерде кохен пидён хабен рәсімін өткізеді. Осы тұңғыш ұлдың құтылуы Торадағы «Адам ұлдарының арасындағы барлық тұңғыш ұлдарды құтқарып алуға тиіссің» деген пәрменге негізделген.
Некеге қатысты шектеулер
Кохен мен белгілі бір топтағы әйелдердің некелесуіне тыйым салады. Раввиндік заңға сәйкес, бұл топтарға ажырасқандар, яһуди емес адамдар, дінге жаңа келгендер (бұрын яһуди емес болғандар) және бұрын тыйым салынған жыныстық қатынастарға барған әйелдер (еріксіз болса да, яғни зорлау) кіреді. Егер кохен осы әйелдердің кез келгенімен қарым-қатынас жасаса, оның ұрпақтары «бұзылған» деп есептеледі (еркек: шаллал, әйел: шаллала); олардың мәртебесі қалыпты яһудилермен шамалас, бірақ шаллала кохенге үйленуге рұхсат етілмейтін санатқа жатады. Зорлау мәселесі ерекше қынжыл тудырады. Иерусалимді басып алғанда зорлау салдарынан әйелдерін ажыратуға мәжбүр болған коханимдер отбасыларының күйреуі осы Мишнада айтылады: Егер әйелді яһуди емес адамдар ақша мәселесі бойынша қамаса, ол күйеуіне рұқсат, ал өлім жазасына кесілетін қылмыс жасаса, күйеуіне тыйым салынады. Егер бір қаланы қоршап алған әскерлер болса, онда ондағы дін қызметкерлерінің барлық әйелдері үйленуге немесе үйленген күйінде қалуға жарамсыз болады, бірақ олардың куәгерлері болса, тіпті ер немесе әйел құл болса да, олардың сөзіне сенуге болады. Бірақ адам өзі туралы куәлік бере алмайды. Раввин Захария бен Хакатсаб: «Осы ғибадатханамен ант етемін, яһуди емес адамдар Иерусалимге кірген кезден бастап, олар шыққанға дейін оның қолы менің қолымнан қозғалмады», – деді. Олар оған: «Адам өзіне-өзі куәлік бере алмайды», – деді. Православтық иудаизм бұл ережелерді әлі де міндетті деп санайды және православтық раввиндер кохен мен ажырасқан әйелдің арасында неке қимайды. Консервативті иудаизм ереженің қолданылуын уақытша тоқтататын төтенше жағдай таканасын (раббиндік жарлық) шығарды, себебі аралас некелердің жоғары деңгейі иудаизмнің өмір сүруіне қауіп төндіреді, сондықтан еврейлер арасындағы кез келген неке құпталады.
If a woman were imprisoned by non Jews concerning money affairs, she is permitted to her husband, but if for some capital offense, she is forbidden to her husband. If a town were overcome by besieging troops, all women of priestly stock found in it are ineligible [to be married to priests or to remain married to priests], but if they had witnesses, even a male or female slave, these may be believed. But no man may be believed for himself. Rabbi Zechariah ben Hakatsab said, "By this Temple, her hand did not stir from my hand from the time the non Jews entered Jerusalem until they went out." They said to him: No man may give evidence of himself. Orthodox Judaism recognizes these rules as still binding, and Orthodox rabbis will not perform a marriage between a kohen and a divorced woman.) Conservative Judaism has issued an emergency takanah (rabbinical edict) temporarily suspending the application of the rules in their entirety, on the grounds that the high intermarriage rate threatens the survival of Judaism, and, hence, that any marriage between Jews is welcomed.
Басқа заңдар
Осы күнге дейін коханимдер өліктің жанында болу арқылы (бір бөлмеде, зиратта және басқа жерлерде) рухани тазалығын жоғалтуға қатысты тыйымды сақтап келеді, бірақ марқұм оның жақын туысы болған жағдайда ғана. Кейбір еврей зираттарында коханимдерге жерлеуге қатысуға немесе қабірлерді зиярат етуге мүмкіндік беретін арнайы жабдықтар бар, осылайша олардың рухани тазалығын сақтауға болады. Коханимдерді анықтау үшін діни шежірелік атаулары қолданылады. Басқа еврейлерге де коханимдерге белгілі бір дәрежеде құрмет көрсету міндетті. Мұндай құрмет көрсетудің бір жолы – діни қызметкерлерге (ал олар болмаған жағдайда кейде левилерге) Бірқат Хамазонды оқуға бірінші болып мүмкіндік беру. Әлиоттарға қатысты жалпы ережеден өзгеше, бұл ұсыныс – тек кейбір раввиндердің пікірімен талап болып саналады – қабылданбауға болады. Ғибадатхана болмаған жағдайда да коханимдерді құрметтеуге қатысты басқа да ережелер бар, бірақ көбінесе олар (егер ұсынылса да) коханимдермен келісіледі.
Батырмалы кохен
Кохен – дәстүрлі түрде еркектерге берілетін және әкеден балаға мұрагерлікпен жалғасатын мәртебе. Дегенмен, еврей Киелі кітабында және раввиндік мәтіндерде бат-кохен (қонаның қызы) ерекше статусқа ие. Ол бірқатар құқықтарға ие және белгілі талаптарды сақтауға шақырылады, мысалы, діни сыйлықтардың кейбіреулерін жеуге құқығы бар және оның кетубасының құны жоғарылайды. Қазіргі заманда православиелік және көптеген консервативті раввиндер тек ер адам ғана кохен бола алады деген пікірде. Сәйкесінше, православиелік иудаизмде діни батаны беруге және Тораны көпшілік алдында оқығанда алғашқы алия алуға тек еркектер ғана құқылы. Бірақ, кейбір консервативті раввиндер кохеннің қызына (еркек) кохенмен тең діни статус береді. Осының нәтижесінде, кейбір консервативті синагогтар кохеннің қызына діни бата беруге, Пидён ХаБен рәсімін орындауға және Тора оқығанда алғашқы алия алуға рұқсат етеді. Алайда, көптеген реформалық және қайта құрушылық храмдар теңдік принципіне орай дәстүрлі тайпалық ерекшеліктерді, рөлдерді және жеке тұлғаларды жойғандықтан, осы ағымдарда бат-кохеннің ерекше статусының маңызы шамалы.
Генетика
Y хромосомасы тек әкеден мұраға қалады (биологиялық әйелдерде Y хромосомасы болмайды), сондықтан барлық тікелей еркек әулеттері ортақ гаплотипті бөліседі. Осылайша, егер коханимдер Аароннан тікелей еркек әулетінен тараған болса, олардың Y хромосомаларында жоғары деңгейде ортақтық күтілуі керек. 1997 жылдан бері осы мәселе бойынша бірнеше генетикалық зерттеулер жүргізілді, онда еврей және еврей емес халықтардың әртүрлі топтарынан алынған тест деректері пайдаланылды. Бұл зерттеулердің нәтижелерін әртүрлі тараптар біртұтас тектілік туралы дәстүрлерді растау немесе жоққа шығару ретінде түсіндірді.
Иудаизмнен тыс
Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер шіркеуінің мәліметінше, "Ааронның тікелей ұрпақтары" немесе лайықты Мәліксадық діни қызметкерлік иелері Бірінші Президенттіктің билігімен Төрелік Епископтық құрамын құруға заңды құқықтары бар. Бүгінгі күнге дейін Төрелік Епископтықта қызмет еткен барлық ер адамдар Мәліксадық діни қызметкерлік иелері болды және ешқайсысы да Ааронның ұрпақтары ретінде жарияланбады. Мормонизм және иудаизм туралы да қараңыз.
Танымал мәдениетте
Діни бата беру кезінде кохеннің қолдарының орналасуы Леонард Нимойға алғашқы "Жұлдызды жол" телесериалындағы Мистер Споктың Вулкандық сәлемін жасауға шабыт берді. Ортодоксал еврей болып өскен (бірақ кохен емес) Нимой, "Ұзақ өмір сүріп, гүлденіңіз" деп айтқанда осы сәлемді қолданды. Леонард Коэн өзінің концерттерінің соңғы әні "Whither Thou Goest" арқылы қоштасу батасында діни батадан пайдаланды. Леонард Коэннің өзі кохен әулетінен шыққан. Ол сондай-ақ діни батаның суретін өзінің логотипінің бірі ретінде қолданды.