Кіріспе

Девентер (; Sallands: Daeventer) – Нидерландыдағы Оверйесел провинциясының Саланд тарихи аймағындағы қала және муниципалитет. 2020 жылы Девентер муниципалитетінің халқы 100 913 адамды құрады. Қала көбінесе Ижсель өзенінің шығыс жағалауында орналасқан, бірақ оның аумағының шағын бөлігі батыс жағалауда да бар. 2005 жылы Батмен муниципалитеті (шамамен 5000 тұрғыны бар) елдегі бюрократияны азайтуға бағытталған ұлттық шараның бір бөлігі ретінде Девентермен біріктірілді. Девентер Нидерландыдағы ең көне қалалардың бірі. Бұл жер туралы алғашқы мәліметтер 9 ғасырдағы Утрехт епархиясының деректерінде кездеседі. 877 жылғы хаттамада Давентре портындағы (Девентер порты) жеті шаруашылық туралы айтылған. 952 жылы Девентер патша Отто I-нің сыйлық қағазында қала ретінде тілге алынған. Уақыт өте келе, қала көбірек құқықтар мен жеңілдіктерге ие болғаннан кейін, 1123 жылы император Генрих V-тен муниципалитетке қарайтын жерлерді алды. Тарихшылар осы оқиғаны Девентер тұрғындарының қала құқығын алған сәті деп есептейді. Қалада ең көне тас үй, ең көне жаяу саябағы және Афинаеум кітапханасымен бірге Нидерландыдағы ең көне ғылыми кітапхана орналасқан.

Орта ғасырдағы негіздері мен дамуы

Девентер қаласы шамамен 768 жылы ағылшын миссионері Лебуин негізін қалады. Ол Ижсель өзенінің шығыс жағалауына ағаш шіркеу салды. 772 жылы қаңтарда саксондық әскерлер осы шіркеуді тонап, өртеп жіберді, бұл Карл Ұлының саксондықтарға қарсы алғашқы жазалау соғысын бастауына себеп болды. Осы соғыс барысында Ирминсул (саксондықтардың қасиетті ағашы, қазіргі Падерборн маңында) қиратылды. Алайда, бұл аймақтағы алғашқы адам қонысы емес еді. 1981-2006 жылдар аралығында қазіргі қаладан 4 шақырым шығысқа қарай орналасқан Колмшаттеде Рим темір дәуірінің соңғы кезеңіне (шамамен 300 жылға дейін) жататын қоныстың қалдықтары қазылып алынды.

Ижсель өзенін кесіп өтетін сауда жолының маңызды торабы болған Девентер ауылы 882 жылы викингтер шабуылына ұшырап, тоналып, өртелді. Бірақ ол дереу қайта тұрғызылып, топырақ қоршаумен нығайтылды (Стенен Вал көшесінде осы қоршаудың қалдықтары қазылып, қалпына келтірілді). Девентер 956 жылы қала құқығын алды, содан кейін қаланың қорғаны үшін айналасына тас қабырғалар салынды немесе ескі нығайтулар жаңа тас қабырғалармен ауыстырылды. 1000-1500 жылдар аралығында Девентер Ижсель өзеніндегі портының арқасында, ірі кемелерді қабылдауға қабілетті болғандықтан, өркендеген сауда орталығына айналды. Соңынан қала Ганза одағына қосылды. Оның сауда тауарындағы бірі – Норвегиядан келген құрғақ шабақ пен треска балығы болды, бұл қала тұрғындарына «Девентер Stokvis» деген атты қазірге дейін сақтап жүрген лақап есім берді. 15 ғасырда Девентерде ортақ монетахана болды, онда Девентер, Цволле және Кампен сияқты үш Ижсель қаласы үшін монеталар соғылды. Девентер – Герт Грооттың туған жері және оның Жалпы өмірге бауырларының мекені, бұл діни ой-пікір мектебі кейінірек Томас Кемпис пен Эразмға әсер етті. Ол Гарлеммен бірге 1477 жылға дейін баспаханалар ашқан алғашқы қалалардың бірі болды. 1300 жылдан бастап қалада халықаралық деңгейде танымал болған Латын мектебі жұмыс істеді және 1971 жылға дейін түрлі өзгерістерден өтіп, қызмет етті. Оның ең белгілі шәкірті – 1466 жылы туған және 1475-1484 жылдар аралығында оқыған ғалым Дезидерий Эразм болды.

16-18 ғасырлар

1500 және 1800 жылдар аралығында Ийссел арқылы ағатын су көлемі азайды, бұл Девентер портының маңыздылығының төмендеуіне әкелді. Голландиядағы сауда орталықтарымен бәсекелестік, сондай-ақ 1568 және 1648 жылдар аралығындағы діни соғыс қала экономикасының құлдырауына себеп болды. 18 ғасырда Девентерге темір өнеркәсібі келді. Қаланың шығысында, 900 жылға дейін темір қортуға жарамды "оер" деп аталатын өзен құмы табылды. Осы материалдан кен өндіріліп, қалаға тасымалданды. Окенбрук, Леттеле және Шалхаар ауылдарының басты жолы бүгінге дейін Оердийк (Кенді бөгет) деп аталады.

Қазіргі заман

19 ғасырда Девентер өнеркәсіптік қалаға айналды. Велосипедтер (Burgers), кілемдер (Koninklijke Deventer Tapijtfabriek), тамақ және сусындарға арналған қаңқалар мен банкалар (Thomassen & Drijver), сигаралар (Horst & Maas en Bijdendijk & Ten Hove), құйма және ауыр машиналар (Nering Bögel) және тоқыма (Ankersmit) 20-ғасырдың ортасы мен соңына дейін өндірілді. Бұл өнеркәсіптердің кейбіреулері бүгінге дейін дамып келеді, мысалы, төсек және аксессуарлар (Auping) және баспа ісі (Wolters Kluwer, қазіргі штаб-пәтері Alphen aan den Rijn қаласында). Қаланың саудасы мен өнеркәсібі әлі де маңызды рөл атқарады. Қалада орталық жылу жүйелерін өндіретін зауыт, сондай-ақ әлемдік ақпараттық қызметтер мен баспа компаниясы – Wolters Kluwer орналасқан. 500 жылдан астам уақыттан бері Девентерде өндіріліп келе жатқан балды торт (Bussink Deventer Koek) әлі де жергілікті жерде жасалып, Нидерландының және одан тыс елдердің барлық аймақтарында сатылады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Девентер өзінің ұзақ тарихында аз ғана әскери қақтығыстарды бастан өткерді, бірақ ол голландтық атқыштар гарнизонының қаласы болды. IJssel көпірінің аймағы мен порты Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыр бомбалауға ұшырады. Қаланың орталық бөлігі көбінесе зардап шекпеді, бірақ Ижсел теміржол көпірін бомбалауға арналған көптеген одақтас бомбалары қала орталығындағы ғимараттарға түсті. Девентер теміржол көпірі стратегиялық маңызға ие деп есептелді, өйткені ол Амстердам мен Германияның Оснабрюк қаласы арасындағы басты теміржол байланысының бір бөлігі болды, одан Берлинге, Гамбургке немесе Бременге жол ашылды. Болаттан жасалған теміржол көпірін түйреу қиын болды. Көптеген бомбалар өзенге немесе оның жағалауына түсіп, көпір маңында жарылып, немесе жарылмады. 15 шабуылдың ішіндегі ең ауырлары 1944 жылғы 28 қазанда 35 адамның қаза болуына, 1944 жылғы 15 желтоқсанда 33 адамның қаза болуына және 1945 жылғы 6 ақпанда 61 адамның қаза болуына әкелді. Осы соңғы бомбалаудан кейін неміс оккупациялық күштері соғыс қылмысын жасады. Неміс әскері Девентердегі салқындатқыш қойманы әскери азық-түлік сақтау үшін пайдаланды. Қала орталығында, бастапқыда 13 ғасырға дейін тарихы бар Біріккен қорлардың зейнеткерлер үйі, сондай-ақ әскер азық-түлік қоймасы оқтан өртенді. Немістер жергілікті өрт сөндірушілерге салқындатқыш қоймадағы өртті ғана сөндіруге рұқсат берді. Зейнеткерлер үйі жартылай дерлік өртеніп кетті. Онда тұратын жиырмадан астам қарт адам оттан қаза тапты. Еврей ақыны және жазушысы Этти Хиллесум соғыс кезінде Аушвицке депортацияланғанға дейін Девентерде тұрды. Шалхаарда, қала орталығынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км қашықтықта, неміс оккупациялық күштері нацистік полиция қызметкерлерін оқыту үшін казармаларды пайдаланды. Қазір бұл орын баспана іздеушілерге арналған орталық. Девентерден шығысқа қарай 10 шақырым жердегі Леттеле және Оккенбрук арасындағы орманды аймақта немістер V 1 ұшқыш бомбаларын ұшыруға арналған пандус құрды. Ол 1944 жылдың желтоқсанынан 1945 жылдың наурызына дейін пайдаланылды. Ол жерде ұшырылған 400 V1 зымырасының кейбіреуі Антверпен қаласын қоса алғанда, бұрын босатылған Бельгияға түсіп, көптеген адамдардың қаза болуына себеп болды. Леттеле ауылындағы соғыс ескерткіші осы ұшыру алаңынан алынған бетон блоктарынан тұрады, ол өзі де соғыс ескерткіші болып табылады. Девентер киноиндустриясы үшін қызығушылық тудырды. 1977 жылы түсірілген "Көпір алыс" фильмінің түсірілімінде жақын маңдағы Арнемде орын алған барлық көріністер Девентерде түсірілді, өйткені Арнем өзінің тарихи орталығынан айырылған еді. 1950 жылдардың соңына қарай ғимараттар муниципалитет шекарасына жетті. 1960 жылы одан әрі кеңейту үшін Дипенвеен муниципалитетінің бөлігі қосылды, ол қазір Кейзерсланден, Боргеле және Платвует аудандарын қамтиды, олардың барлығы 1960 жылдары салынды; барлығы бірге шамамен Зандветерингке дейінгі (батысқа қарай) аумақты құрайды. 1960 жылдардың соңында қаланы IJssel арқылы кеңейту жоспары, яғни "Қос қала" жоспары мүмкін емес деп танылғаннан кейін, Девентер назарын тағы да шығысқа бұрды: 1974 жылы Дипенвееннің бір бөлігі қайтадан қосылды. 1999 жылдың 1 қаңтарында Дипенвеен муниципалитеті таратылып, Девентерге қосылды. 2005 жылдың 1 қаңтарында Батмен муниципалитетімен де осылай болды.

Демография

2021 жылдың 1 шілдесінде Девентер қаласында 101 378 адам тұрады.

Ұлттықлігіне қарай тұрғындар

77,37% - голландтық
9,23% - батыс көшіп келгендер
13,4% - батыс емес көшіп келгендер

Климат

Девентер солтүстік жарты шарда орналасқан. Жаз маусымның соңында басталып, қыркүйек айында аяқталады. Девентерде Нидерландының көп бөлігіне тән мұхиттық климат (Кёппен жіктелімі бойынша Cfb) басылады.

Су

Девентер қонысы Ийссель өзеніндегі құм төбесінде құрылған. Бұл өзен ғасырлар бойы қала үшін маңызды рөл атқарды, себебі осы су жолы арқылы келген сауда өркендеді. 1241 жылы қала Ельтен стифтінен ұзақ мерзімге жалға алынған Катентольді алды. Бұл жол ақысы Зволледегі Катерверден аталған, оны Зандпорт маңындағы Девентер жол ақысы орнында төлеуге тура келді және орта ғасырларда көптеген кіріс әкелді. Ийссель өзені ғасырлар бойы көптеген мәселелер туғызды, өйткені ол жиі жағалауын толып кететін. Қазіргі уақытта Девентерде су тасқынынан қорғану жүйесі бар, бірақ Велле ("вал", кейдегі көше атауы) жоғары су деңгейінде әлі де су астында қалады. Ийссельдің бөгеттерінің бұзылуы қаланың ішінде және айналасында көптеген шатқалдарды құрды, мысалы, Дувелерколк және Клинкенбелтсколк. Ийссельден басқа, Девентерде көптеген су жолдары бар. Шипбек – Германияда басталып, Девентер маңында Ийссельге құятын, қаланың тапсырысымен жартылай қазылған арна. Бұрын бұл арнада кемелер жүріп, ағаш және Бентеймер құмтасын тасыған. Кеме қатынасы үшін салынған және Девентерде Ийссельге құятын тағы бір су жолы – Оверийссель каналының саласы, ол арқылы Девентер Оверийссель арқылы кең каналдар жүйесімен байланысты болды. Ол 19 ғасырдың ортасында қазылып, 1858 жылы пайдалануға берілді.

Спорт

Девентер қаласы "Go Ahead Eagles" кәсіби футбол клубының үйі, олар "De Adelaarshorst" стадионында орналасқан. "De Adelaarshorst" 1930-шы жылдардағы ауданда орналасқан және бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан ең көне стадиондардың бірі. Клуб 1902 жылы "Be Quick" деген атпен құрылған, бірақ көп ұзамай Голландия футбол ассоциациясының өтініші бойынша "Go Ahead" деп өзгертілді. 1971 жылы сол кездегі бапкер Барри Хьюздің ұсынысымен "Eagles" (Бүркіттер) қосымшасы қосылды. "Go Ahead Eagles" клубында Марк Овермарс, Пол Босвельт және Берт ван Марвик сияқты ойыншылар ойнаған, ал Хенк тен Кейт пен Лео Бэнхакерге басқарушылық тәжірибесін сыйлады. 1992 жылы құрылған және 2011 жылдан бері жартылай жабық болып табылатын "De Scheg" коньки тебу трассасы Нидерландының ең жылдам коньки тебу трассаларының топ-10-дығына кіреді. Бұл трассада Олимпиада чемпионы Марк Тьютерт және зейнеткерлікке шыққан әлем чемпионы Эрбен Венмарс сияқты конькишілер жаттығуларын өткізеді. Девентерде Ижсел өзенінің жағасында орналасқандықтан, көптеген су спорты клубтары да бар.

Іс-шаралар мен мерекелер

Шілде айының бірінші демалыс күндері қала орталығы "Deventer op stelten" ("Стеллалардағы Девентер") ашық аспан фестивалінің өтетін орнына айналады. Актерлер мен суретшілер көшелерде және Бринк алаңында қойылымдар көрсетеді. Бастапқыда барлық актерлер өнер көрсету кезінде қаңқабақтарды пайдаланған. Тамыз айында Девентер Еуропаның ең ірі кітап жәрмеңкесіне төңкеріліп, 125 000 келушіні тартады. Желтоқсан айында Диккенс фестивалі қаладағы ең көне көшелер мен кіші жолдарды Виктория дәуірінің стилінде безендіреді. 2018 жылы фестивальге 125 000 адам келді.

Қалалық кеңес

2004 жылғы 17 қарашадағы қайта бөлу сайлауында 2005-2010 жылдар аралығындағы қалалық атқарушы орган сайланды. Бұл қалалық сайлау Нидерландының қалған бөлігінен ертерек өтті, себебі Девентер муниципалитеті сол кездегі Батмен муниципалитетімен біріктірілді. Сондықтан 2006 жылғы наурыз айындағы сайлау өткізілмеді. 2006 жылдан бері Девентер қалалық кеңесі мен қоғамдық пікірді мазалаған мәселе – қалалық қызметкерлер мен мемлекеттік қызметтерді Девентердің ескі қалалық әкімшілік ғимаратына іргелес (жаңа) қалалық кеңсеге орналастыру болды. 2009 жылы осы мәселе келіспеушілікке себеп болды. 2012 жылдың қаңтар айының соңында қалалық атқарушы орган архитектор Михель Риедиктің жаңа қалалық кеңсесінің түзетілген жобасын мақұлдады. Бірақ, екі аптадан кейін телефон арқылы жүргізілген «халық сауалнамасы» Девентер халқының тек 13%-ы жоспарларды қолдайтынын көрсетті. Сол жылдың 21 наурызында қалалық кеңестің көпшілігі қалалық кеңсеге дауыс берді. 2013 жылдың қазан айында Мемлекеттік кеңес наразылықтар туғаннан кейін қалалық кеңсе құрылысына рұқсат берді. Сол жылдың 6 желтоқсанында құрылыс жұмыстарын бастаудың ресми салтанаты өтті. 2015 жылдың желтоқсан айында кешен аяқталып, қалалық қызметкерлер көшіп кірді. 2017 жылдың қараша айында сәулетші жобасы үшін Абе Боннема сыйлығын алды.

Білім

Девентерде Саксион қолданбалы ғылымдар университетінің (Saxion Hogeschool) үш кампусының бірі орналасқан. Бұл политехникалық мектеп инженерлік, экономика, әлеуметтік жұмыс, тергеу және денсаулық сақтау сияқты көптеген салаларда халықаралық деңгейде танылған бакалавр және магистр дәрежелерін ұсынады. Басқа кампустар Энсхеде және Апельдорнда орналасқан. 1912 жылы Ұлттық ауыл шаруашылығы мектебінен пайда болған Екінші колониалды ауыл шаруашылығы мектебі құрылды. Деколонизация күшіне енгеннен кейін атауы Тропикалық ауыл шаруашылығы мектебі деп өзгертілді. 1957 жылы мектеп Тропикалық ауыл шаруашылығының Ұлттық жоғары мектебіне айналды. Боскоп, Вагенинген және Велптен келген оқу бағдарламаларымен біріккеннен кейін ол Халықаралық ауыл шаруашылығы колледжі Леренштейнге айналды. Мектеп Ceintuurbaan/Brinkgreverweg қиылысында орналасқан. 2018 жылы ғимаратқа тұрғын үй мақсаты берілді.

Темір жол

1989 жылдан бері Девентерде екі теміржол станциясы бар: Девентер теміржол станциясы және Девентер Колмшате станциясы. Бұрын Девентерде бірнеше аялдамалар болған. Олардың көпшілігі 1920 жылға дейін жабылған. Девентер теміржол станциясынан қазіргі теміржол байланыстарымен қатар, Арнем–Леуварден, Апелдорн–Девентер және Девентер–Альмело теміржол желілері арқылы, 1910 жылдан 1935 жылға дейін Девентер–Оммен теміржол желісінде де теміржол қатынасы болды. Бұл қатынасты Overijsselsche Lokaalspoorweg Maatschappij Deventer Ommen (OLDO) компаниясы жүзеге асырды, бірақ автобустардың бәсекесіне байланысты пойыз қызметін тоқтатуға мәжбүр болды.

Қоғамдық көлік

19-шы және 20-шы ғасырларда Девентер Актерхуктың кең трамвай желісімен байланысты болды. Девентер мен Боркуло арасындағы трамвай желісін 1885 жылдан 1944 жылға дейін Geldersch Overijsselsche Stoomtram Maatschappij (GOSM) және оның ізбасарлары басқарды. Девентер мен Зуфен арасындағы трамвай желісін тағы бір трамвай компаниясы, Tramweg Maatschappij Zutphen Emmerik жүргізді. Девентердегі трамвай станциясы Потофудта орналасқан. Трамвайлар екі аралық көпірден өтуге тым ауыр болғандықтан ол Девентер теміржол станциясымен біріктірілмеді. Трамвай компаниясы үшін екі көпірді нығайту тиімсіз болып көрінді, сондықтан олар Потофудты соңғы станция ретінде пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін трамвай желілері таратылды. 2020 жылдың соңынан бері автобустық тасымалды RRReis деген атпен Keolis Nederland жүзеге асырып келеді, Актерхуктан келген желілерді қоспағанда, оларды Arriva қамтамасыз етеді.