Кіріспе

Дхаммаюттика Никая (пали; ธรรมยุติกนิกาย; ; , Thômmôyŭttĕkâ Nĭkay), немесе Дхаммают Ордені (คณะธรรมยุต), – Таиланд, Камбоджа және Бирмадағы Тхеравада буддистік бхикшулардың (монахтардың) ордені, Батыс әлемінде маңызды тармақтары бар. Оның атауы пали тіліндегі дхамма ("Будданың үйретістері") + ютти (сәйкестік) + ка (топ) сөздерінен шыққан. Орден Таиландта реформалық қозғалыс ретінде басталды, оған кейін Сиам патшасы Монгкут болған ханзада жетекшілік етті, содан кейін ол Камбоджа мен Бирмаға тарады. 1902 жылы Тай үкіметі бұл қозғалысты өздігінің монахтар ордені ретінде ресми түрде мойындады, ал Тай Тхеравада бхикшулары егер орденге жатпаса, Маха Никая орденінің құрамына жатқызылды. Дхаммаюттика Никая Таиландта маңызды саяси рөл атқарады. Орден тарихи тұрғыдан Тай үкіметі мен монархиясының қолдауын алды, Таиландтағы барлық монахтық атақтардың көп бөлігі осы орденге тиесілі, ал орден Таиландтағы барлық монахтардың он пайызынан да аз құрағанына қарамастан, орден құрылғаннан бері Таиландтағы Бас Патриархтардың (тай монахтар қауымының басшысы) көпшілігі осы Дхаммаюттика Никаясынан шыққан.

Тарих

Дхаммайутика Никая (тай: Thammayut) 1833 жылы Сиам патшасы Рама II-нің ұлы Монгкут (кейін патша Рама IV) бастаған реформа қозғалысы ретінде басталды. Бұл қозғалыс 1902 жылғы Сангха актісі қабылданғанға дейін реформалық сипатын сақтап келді, ол оны Тайландтың екі теравадалық ағымының кішісі ретінде ресми түрде мойындады, екіншісі – Маха Никая. Принц Монгкут Таиланд патшасы болмай тұрып 27 жыл (1824–1851) монах болды (діндік аты: Ваджираньяно). 20 жастағы ханзада 1824 жылы монахқа кірді. Алғашқы медитациялық жаттығуларының барысында Монгкут ұстаздарының медитация техникаларын Будданың бастапқы үйретулерімен байланыстыра алмауына көңілі толмады. Сонымен қатар, ол виная (монахтар ережелері) мен тай монахтарының іс жүзіндегі практикасы арасындағы айқын қарама-қайшылықтарды байқады. Таиландтағы діни бағышталу тізбегінің монахтық кодекске сәйкес келмеуінен үзілгенін сезінген Монгкут, винаяға жақынрақ практикалайтын басқа бхиккхулардың тұқымын іздеді. Тхеравада монахтар кодексінде бірнеше ереже бар, олар бойынша бхиккху "жеңіліп" қалады – ол киім кигенімен және солай қаралатын болса да, енді монах емес. Тхеравада буддизміндегі әрбір діни рәсімді он монах жүргізеді, себебі "жеңілген монахты" ұстаз етіп тағайындау рәсімді жарамсыз ету қаупін болдырмау керек. Осыған қарамастан, Монгкут аймақтың жергілікті дәстүрлерінің тізбегінің үзілгенінен алаңдады. Ол Буддаға дейін жалғасатын, үзілмеген тұқым қуалаушылық мүмкіндігі жоғары тайлық бхиккхулардың тобын құруға бар күшін салды. Монгкут ақырында Таиландтағы мон халқының арасында одан да күшті практикаға ие болған тұқымды тапты. Ол осы топта қайтадан монах болып, кейіннен Таммают орденіне айналған реформа қозғалысын бастады. Таммают орденін құрғанда Монгкут тай буддизміне енген буддалық емес, халықтық діни және шарлатандық элементтерді жоюға тырысты. Сонымен қатар, Таммают бхиккхулары күніне бір рет тамақтанады (екі емес) және тамақ дәстүрлі қайыр-садақа кезінде жиналуы керек. 1836 жылы Монгкут жаңа Ват Бовоннивет Вихараның бірінші абаты болды, ол Таммают орденінің әкімшілік орталығы болып қазірге дейін сақталып келеді. Одан кейін Монгкут өзіне жақын монахтарды осы мон бхиккхуларының тұқымына қайтадан бағыштады. Олардың арасында Монгкуттың ұлы Ваджираньянаварораса және 9-сыныпты пали ғалымы Сомдет Фра Ваннарат "Тхап" болды. Антрополог Джим Тейлордың сөзіне сүйенсек, Ваджираньянаварорасаның автобиографиясында "Тхаптың Ват Бовонниветтегі "дүниелік" бхиккхулармен келіспеушіліктері болды, бұл келіспеушілікке және қозғалыстың төрт негізгі бәсекелес топқа (монахтық желілер немесе "тамырлар") бөлінуіне әкелді" делінген. XIX ғасырдың ортасында бұл тармақтар бір-бірінен соншалықты алыстады, әрқайсысы өз ән айту стилін, пали мәтіндерін түсіндіру және аударуын дамытты және монахтық кодекске қатысты мәселелер бойынша дауылдасты. Ваджираньянаварораса 1892 жылы сангха реформаларының жаңа кезеңін бастағанға дейін ғана әкімшілік Таммают иерархиясы біртұтас көзқарас қалыптастыра бастады. Ресми түрде Пуссо Саа сангхараджа болды, бірақ ол тек номиналды тұлға болды. Тайлық орман бхикхуі Таниссаро 20-ғасырдың басында Аджхан Мунның камматтана тұқымы Таммают ордені ішінде Ваджираньянаварорасаның реформаларына қарсы тұрған ерекше лагерь құрғанын атап өтті.

Таиландтағы саяси рөл

Дхаммаюттика Никая бастапқыда Таиландта буддалық реформа қозғалысы ретінде пайда болған, кейіннен тай орман дәстүрінің қалыптасуына ықпал еткенімен, бұл орден Таиландта маңызды саяси роль атқарды. Құрылғалы бері Дхаммаюттика Никая Таиланд үкіметі мен монархиясының басым таңдауы болып келді. Тайланд принці құрғандықтан, орден монархиямен тығыз байланыста болды және тарихи тұрғыдан сарайға халықтың қолдауын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Журналист Пол Хэндли былай деп жазады: «Мектептер арасындағы доктриналық айырмашылықтар маңыздылығын жойғанмен, Тамаютты басым еткені сангханың сараймен тығыз байланыста қалуын қамтамасыз етті». Тайланд элитасының Дхаммайутика орденіне деген сүйіспеншілігі монахтарға берілген атақтардың үлесінде жақсы көрінеді. Таиландтағы бхикшулардың шамамен алты пайызын құраса да, Таиландтың монахтық атақтары мен жеңілдіктерінің жартысынан астамы Дхаммайутика бхикшуларына берілді, ал соңғы он үш Жоғарғы Патриархтың тоғызы осы орденге жатты. Тайланд үкіметі мен сарайының Дхаммайутикаға деген бейімділігі тіпті Дхаммайутика иерархиясына немесе Тайланд үкіметіне қауіп деп саналған бірнеше жоғары дәрежелі Маха Никая бхикшуларының қуғынға ұшуына әкелді. Ең танымал жағдай – демократиялық көзқарастарымен және Дхаммайутика элитаризміне қарсылығымен белгілі болған жоғары дәрежелі Маха Никая монахы Пхра Фимонтам, сол кезде Таиландтың келесі Жоғарғы Патриархы болуға мүмкіндігі бар еді. 2013 жылдан 2017 жылға дейін Жоғарғы Патриарх лауазымына үміткер болған монах – Уат Пакнам Басичеронның Маха Никая монахы Сомдет Чуанг Варапунььо. Алайда, Сомдет Чуанг пен оған байланысты Ват Пхра Дхаммакаяға қатысты сот процестері оның тағайындалуын кейінге шегерді және ақырында күшін жойды, оның орнына Дхаммайутика бауырластығынан басқа кандидат тағайындалды. Шындығында, Ват Пхра Дхаммакая мен Сомдет Чуангқа қарсы сот ісі хунтаның оның кандидатурасын қайтарып алуына себеп болды. Уат Пакнам Сомдет Чуангтың кандидатурасы ресми түрде кері қайтарылғаннан екі күн өткен соң барлық айыптан босатылды. 2017 жылдың 7 ақпанында премьер-министр Прают Чан-о-ча телеарнада сөйлеген сөзінде Сомдет Пхра Маха Мунивонгтың Таиландтың 20-шы Жоғарғы Патриархы болып тағайындалғанын растады. Ол Ват Ратчабофиттің иесі және Дхаммайутика Никая орденінің жетекші мүшесі болды. Премьер-министр былай деді: «Мен бес білікті монахтың есімдерін Ұлы Патшаның қарауына ұсындым. Дүйсенбі күні кешке маған Патшаның Сомдет Пхра Маха Мунивонгты таңдағаны туралы хабарланды». 2017-18 жылдарғы Таиланд ғибадатханаларының алаяқтыққа қатысты тергеулері кезінде антрополог Джим Тейлор тергеу кезінде жасалған тұтқындауларды «биліктегі сарай режимі» деп сипаттады. Тейлор бұл жоғары дәрежелі Маха Никая бхикшуларын және Сангха Жоғарғы Кеңесінің мүшелерін таратып, келесі Жоғарғы Патриархтың да Дхаммайутика Никаядан болуын қамтамасыз ету үшін жасалғанын айтты, бұл 2017 жылы биліктің бұрынғы араласуына және күдіктілердің барлығының жоғары тұрған, монархияға адал емес бхикшулар екеніне назар салды. Шын мәнінде, 2018 жылдың шілдесінде хунта монахтардың орнына Сангха Жоғарғы Кеңесінің мүшелерін таңдау құқығын Тайланд Короліне беретін заңды қабылдады. Бұл өзгерістердің себебі Сангхадағы жемқорлық деп көрсетілді.

Камбоджадағы Дхаммайутика Никая

1855 жылы Камбоджа королі Нородом Камбоджада Дхаммайутика Никаясында білім алған кхмер монахы Преа Сауконн Панды Камбоджада Дхаммайутика орденінің бөлімшесін құруға шақырды. Маха Пан Дхаммайутика тармағының алғашқы Сангхараджасы болды және патшаның Дхаммайутика монахтары үшін арнайы салынған Ват Ботум ғибадатханасында тұрды. Камбоджа ордені патшалық қолдаудан пайда көрді, бірақ Тай монархиясымен байланысы болғандықтан кейде күдікпен қаралатын. Камбоджадағы Дхаммайутика ордені қызыл кхмерлер кезінде ауыр қасірет көрді, өйткені олар монархиямен және шетелдік елмен байланысы бар деп саналды, сонымен қатар қызыл кхмерлер Камбоджадағы буддалық иерархияны жалпы түрде қысымға салды. 1981-1991 жылдар аралығында Дхаммайутика Никаясы Камбоджа Моханикайымен біріктіріліп, вьетнамдық үстемдік астында бірыңғай сангха жүйесі құрылды. 1991 жылы король Нородом Сиханук жер аударылудан оралып, он жылдан кейін алғашқы жаңа Дхаммайутика Сангхараджасын тағайындады, бұл ресми бірігу саясатына нүкте қойды. Дхаммайутика Камбоджада әлі де бар, бірақ оның бхикхулары азшылықты құрайды. АИТС/Құреспе ауруын емдеу және оның алдын алудағы монахтардың рөлі сияқты мәселелерде қазіргі Сангхараджа Бур Кры Моханикай басшысы Тэп Вонгқа қарағанда көбірек либералды ұстанымды қабылдады, бірақ Моханикай орденінің белгілі бір буддалық элементтерінен гөрі радикалды емес.

Дхаммайути Махаин Гаинг Мьянмаға

Дхаммаютти Махаин Гейнг ("топ, қауымдастық") "XIX ғасырдың аяғындағы мон реформалық дәстүрі ретінде пайда болды, оның тамыры тайлық Таммают (Thammayut) орденіне жетеледі". Бұл Мьянмадағы (Бірма) 1990 жылғы Сангха ұйымдары туралы заңға сәйкес заңды түрде бекітілген 9 монахтық орденнің (никая) бірі.

Статистика

Мемлекеттік Сангха Маха Наяка Комитетінің 2016 жылғы статистикалық мәліметтеріне сәйкес, 823 монах осы монахтар орденінің құрамында болды, бұл елдегі барлық монахтардың 0,15% құрайды және оны заңмен бекітілген екінші ең кішкентай монахтар ордені етеді. Географиялық таралу бойынша, махаин монахтарының көп бөлігі Мон штатында (76,91%) орналасқан, ал одан кейін көршілес Каин штатында (13,61%) шоғырланған.