Сергей Уваров: Реформатор және "Православие, Самодержавие, Народность" теориясының авторы

Кіріспе

Ресей мемлекет қайраткері (1786–1855) Сергей Семенович Уваров (Сергей Семёнович Уваров; 5 қыркүйек 1786 [е.с. 25 тамыз 1786] – 16 қыркүйек 1855 [е.с. 4 қыркүйек 1855]) – орыс классикалық ғалымы және саясаткер, Ресейдің Николай I тұсындағы ықпалды мемлекет қайраткері ретінде танылған.

Өмірбаян

Уваров, күшті Разумовский отбасымен неке байланысы арқылы, ежелгі грек әдебиеті мен археологиясы саласында бірқатар еңбектер жариялап, оған еуропалық даңқ әкелді. Бекделді консерватор болған ол Александр Гумбольдт, Мадам де Сталь, Гёте, Принц де Линь, Николай Карамзин және Василий Жуковский сияқты тұлғалармен жақын қарым-қатынаста болды. Уваров Геттингенде білім алды, ал 1811-1822 жылдары Санкт-Петербург білім беру округін басқарды. 1832 жылы ол әйелінің әкесі, граф Алексей Разумовскийден кейін Ұлттық білім беру министрінің орынбасары болып тағайындалды. 1811 жылы Ресей Ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды және 1818 жылдан өмірінің соңына дейін осы беделді мекеменің президенті қызметін атқарды. 1825 жылғы Декберист көтерілісінен кейін император білім беру жүйесін орталықтандыру арқылы қолданыстағы жағдайды сақтауға тырысты. Ол шетелдік идеялардың қаупін сейілтуді және "жалған білім" деп қынжырған нәрсені жоюды көздеді. Алайда, Уваров академиялық еркіндік пен автономияны сырттай қолдады, академиялық стандарттарды көтерді, инфрақұрылымды жақсартты және жоғары білімді орта тапқа қолжетімді етті. Бірақ 1848 жылы император Батыстағы саяси дүрбелеңнің Еуропада көтерілістерге әкелуінен қорқып, Уваровтың реформаларын тоқтатты. Уваров қоғамдық білім беру саласындағы қызметінің негізі болған "Православие, Автократия және Ұлттық ерекшелік" формуласын қалыптастырды. Уваровтың теориясына сәйкес, орыс халқы терең діндар және императорға адал, сондықтан православие және автократия – Ресейдің болуының негізгі қағидалары. Ұлттық ерекшелік (narodnost) – тәуелсіз ұлттық дәстүрлерді сақтау және шетелдік ықпалға қарсы күрес қажеттілігі. Теорияда батыстық идеяларды – ой еркіндігін, жеке тұлғаның еркіндігін, жекешілікті, рационализмді қабылдамау керектігі айтылды, себебі православие оларды қауіпті және бүлікшіл ойлау деп есептеді. Ресей саяси полициясының (Елбасының жеке кеңсесінің үшінші бөлімі) бастығы Александр фон Бенкендорф "Ресейдің өткені ғажайып, қазіргісі керемет, ал болашағы барлық арманнан асып түседі" деп жазды. Осы үш ұғым Ресей империясының "негізгі тіректері" саналды. Ол текті емес адамдардың білім алуына шектеу қоюға және университеттер мен гимназияларға мемлекеттік бақылауды күшейтуге ұмтылды, сондай-ақ бір кезде "Университеттерде Пугачевтер болмайды" деген сөзді айтқан. Бұл сөздің мағынасы – орыс халқының аз ғана бөлігі (тек ақсүйектер, олардың көпшілігі шетелдік текті) ғана білім алу мүмкіндігіне ие болды, ал текті емес орыстардың (разночинцы) білім алуға қол жеткізуі өте қиын болды. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық ерекшелік (narodnost) орыс халқының таза орыс ұлттық сипатын сақтау үшін білімнен (батыстық ықпалдан) алшақтау керектігін білдірді. Университеттер шағын және қатаң бақылауда болды, әсіресе философия факультеттері, олардың қауіпті болуы мүмкін еді. Олардың басты міндеті – адал, дене күшті, еркектік қасиеттері дамыған жоғары бирократияны даярлау болды, олар кеңсе жұмысының әйелдік сипатынан аулақ болды. Осы реакциялық шараларға қарамастан, Уваров Ресейдегі жоғары сапалы білім берудің негізін қалауға және ресейлік ғалымдарды шетелге жіберу практикасын қайта жандандыруға да жауапты болды. Алайда, оның барлық іс-әрекеттері Ресей білім беру жүйесіне тиімді үлес болмады, өйткені Ресей халқының 99% -ға жуығына (текті емес, халық) олардың қабілетіне қарамастан, білім алуға тыйым салынды. Оның құрметіне ең сирек кездесетін гранат – уваровит деп аталды. Оның ұлы Алексей Уваров Ресей археологиялық қоғамын және Мәскеудегі Мемлекеттік тарихи мұражайдың құрылуына бастама берді. Уваровтың белгілі қарым-қатынасы ханзада Михаил Александрович Дондуков-Корсаковпен болды, Пушкиннің әдепсіз эпиграммасында көрсетілгендей, оның Ғылым академиясына тағайындалуы Уваровпен арасындағы гомосексуалдық қарым-қатынасқа байланысты болған деген қаңқулар жиі айтылды.

Uvarov, connected through marriage with the powerful Razumovsky family, published a number of works on Ancient Greek literature and archaeology, which brought him European renown. A confirmed conservative, he was on friendly terms with Alexander Humboldt, Madame de Stael, Goethe, Prince de Ligne, Nikolay Karamzin, and Vasily Zhukovsky. Uvarov studied in Göttingen, and from 1811 to 1822, he curated the Saint Petersburg educational district. In 1832, Uvarov was appointed Deputy Minister of National Education, succeeding his father in law Count Alexey Razumovsky. He was elected an Honorable Member of the Russian Academy of Sciences in 1811 and was the president of that venerable institution from 1818 until his death. In the wake of the Decembrist revolt of 1825, the Emperor moved to protect the status quo by centralizing the educational system. He wanted to neutralize the threat of foreign ideas and what he ridiculed as "pseudo knowledge." However, Uvarov quietly promoted academic freedom and autonomy, raised academic standards, improved facilities, and opened higher education to the middle classes. By 1848 the Emperor, fearing the political upheavals in the West might cause uprisings in Europe, ended Uvarov's innovations. Uvarov was responsible for coming up with the formula "Orthodoxy, Autocracy, and Nationality", the basis of his activities regarding public education. According to Uvarov’s theory, the Russian folk (narod) is very religious and devoted to the Emperor, so the Orthodox religion and Autocracy are unconditional bases of the existence of Russia. Nationality (narodnost) is deemed to be the necessity to follow independent national traditions and to fight foreign influence. The theory stated that it was necessary to reject western ideas – freedom of thought, freedom of personality, individualism, rationalism which were considered by Orthodox religion as dangerous and rebel thinking. The chief of Russian political police (the Third Section of His Majesty Personal Chancellery) Alexander von Benckendorff wrote that “the past of Russia was wonderful, the present is splendid and the future is above all dreams”. These three concepts were considered as "pillar walls" of the Russian Empire. He worked to limit access to education by people of non noble origin and strengthening governmental control over the universities and gymnasiums, once famously remarking, "No university Pugachevs." It means that only a small part of Russian population (only noble ones, many of them of foreign descent) had the possibility to get the education; it was almost impossible for Russian non nobles (raznochynets) to get access to education. Within this meaning, the Narodnost (Nationality) meant that Russian folk had to stay away from education (Western influence) in order to preserve the folks' pure Russian national character. The universities were small and closely monitored, especially the potentially dangerous philosophy departments. Their main mission was to train a loyal, athletic, masculinized senior bureaucracy that avoided the effeminacy of office work. Despite these reactionary measures, Uvarov was also responsible for laying the foundations of high quality education in Russia and reinstating the practice of sending Russian scientists abroad. Unfortunately all his deeds and acts were a dead contribution into Russian educational system, because almost 99% of Russian population (non nobles, folk) were prohibited from getting education, no matter how talented they were. Uvarovite, the rarest of garnets, is named after him. His son Aleksey Uvarov co founded the Russian Archaeological Society and the State Historical Museum in Moscow. Uvarov's known relationship was with Prince Mikhail Alexandrovich Dondukov Korsakov, who, according to persistent rumors reflected in Pushkin's scurrilous epigram, was owed his appointment in the Academy of Sciences to his homosexual relationship with Uvarov.

Таңдалған шығармалар

Оуваров, М. (сонымен қатар Сергей Семенович Уваров, немесе Сергей Уваров, 1786–1855) (Француз тілінен аударған: J. D. Price) Элеусис құпиялары туралы эссе, Лондон: Родвелл және Мартин, 1817. Оуваров, Сергей, "Азия академиясының жобасы", Études de philologie et de critique. 2-ші басылым. (Париж: Дидот Фререс, 1845), 1–48.