Польша саяхатшысы Стефан Стажинский: Варшаваның қаһарманы
Stefan Starzyński
Станислав Старжинский – польский политик, экономист, мэр Варшавы во время осады 1939 года. Биография, участие в патриотических организациях и образование.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшалық саясаткер Стефан Бронислав Старзинский (19 тамыз 1893 – 21 және 23 желтоқсан аралығында 1939 ж.) – польшалық мемлекет қайраткері, экономист, әскери шенеунік және 1939 жылғы Варшава қоршауы алдында және оның барысында Варшава қаласының әкімі.
Polish politician
Stefan Bronisław Starzyński (19 August 1893 – between 21 and 23 December 1939) was a Polish statesman, economist, military officer and Mayor of Warsaw before and during the Siege of 1939.
Ерте өмір, оқу және мансап
Стефан Бронислав Старзинский 1893 жылғы 19 тамызда Варшавада дүниеге келген. 1905 жылғы мектеп ереуіліне қатысқан. Гимназияны бітіргеннен кейін, ол жекеменшік университет, қазіргі Варшава экономика мектебінің Экономика факультетіне оқуға түсті. 1909 жылы ол түрлі патриоттық ұйымдарға, соның ішінде Атыскерлер қауымдастығына (Związek Strzelecki) қосылды. 1914 жылдың тамызында Ұлы соғыс басталғаннан кейін ол Пилсудскийдің Польша легиондарына қосылып, 1-ші бригаданың қатардағы әскері болды. Ол бригадасының барлық шайқастары мен ұрыстарында қатысып, тез арада офицерлік шеніне көтерілді. 1917 жылғы кепілдік дағдарысынан кейін тұтқындалып, көптеген әріптестерімен бірге Бениаминовқа жер аударылды. 1918 жылғы қарашада ол Польша армиясына қосылып, 9-шы Польша жаяу әскер дивизиясының штаб бастығы болды. Польша-большевик соғысы кезінде ол негізінен барлау жұмыстарын жүргізген Бас штабтың 2-ші бөліміне ауыстырылды. Демобилизациядан кейін мемлекеттік қызметте қалды. Мәскеудегі репатриация комиссияларының бірін басқарды, кейіннен Қаржы министрлігінің бір бөліміне жетекшілік етті. 1929–30 және 1931–32 жылдары қаржы министрінің орынбасары болды. 1930 жылы үш жылға Польша Сейміне, Үкіметпен ынтымақтастық үшін партиялық емес блоктың (BBWR) мүшесі ретінде сайланды. Ол сондай-ақ Польшаның ірі банктерінің бірі – Bank Gospodarstwa Krajowego президентінің орынбасары болды. Өмірі бойы экономика саласында бірнеше ғылыми еңбектер жариялады.
Stefan Bronisław Starzyński was born on 19 August 1893 in Warsaw. He participated in the 1905 school strike. After graduating from a gymnasium, he enrolled in the Department of Economics at the Higher School of Trade (Wyższe Kursy Handlowe), a private run university, now Warsaw School of Economics. In 1909 he also joined various patriotic organizations, including the Riflemen's Association (Związek Strzelecki). In August 1914, after the outbreak of the Great War, he joined Piłsudski's Polish Legions and became an ordinary soldier in the 1st Brigade. He took part in all battles and skirmishes of his Brigade and was quickly promoted to officer. After the Pledge Crisis in 1917 he was arrested and, together with most of his colleagues, interned in Beniaminów. In November 1918 he joined the Polish Army and became the Chief of Staff of the 9th Polish Infantry Division. During the Polish Bolshevik War he was transferred to the 2nd Department of the General Staff, which carried out mostly intelligence tasks. After demobilization he remained in public service. He supervised one of the repatriation commissions in Moscow and later one of the departments of the Ministry of Treasury. In the years 1929–30 and 1931–32 he was a deputy minister of the treasury. In 1930 he became a member of Polish Sejm for a three years period as a member of the Nonpartisan Bloc for Cooperation with the Government (BBWR). He was also a deputy president of Bank Gospodarstwa Krajowego, one of the largest Polish banks. During his life he published several academic papers on the economy.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылғы Польша қорғаныс соғысы басталғаннан кейін Старзинский, басқа мемлекеттік органдар мен дипломаттармен бірге 1939 жылдың 4 қыркүйегінде Варшавадан кетуден бас тартты. Оның орнына майор шындығында әскер қатарына қосылды. Соғыс министрі кетер алдында бас қаланы қорғау командалығын генерал Валериан Цума басшылығымен құрды. 7 қыркүйекте 4-ші неміс танк дивизиясының күштері Ченстохова маңындағы польша шебін бұзып, Варшаваға қарай жорыққа шықты. Қалалық биліктің көп бөлігі шығысқа эвакуацияланды. Варшавада негізінен жаяу әскер батальондары мен артиллерия батареяларынан тұратын әскери гарнизон қалды. Генерал Цума штабы қаланың қорғанысын ұйымдастыруға кірісті. Айынысы, команда арасында түсініспеушіліктер туды. Сол кезде Польша әлі де 1939 жылдың басында қол қойылған шарттарға сәйкес, Ұлыбритания мен Францияның Германияға кез келген уақытта шабуыл жасайтынына сенді. Бірақ бұл міндеттемелер ешқашан орындалмады. Дегенмен, поляк билігі сол кезде жас резервтілерді болашақ күреске сақтап қалуды қалағандықтан, Варшава гарнизонының өкілі барлық жас жігіттерге қаланы тастап кетуді бұйырған хабарлама жариялады. Бұл қадам қорғаныс гарнизонының күшін әлсіретті. Варшавадағы жағдайды түзету үшін генерал Цума Стефан Старзинскийді Варшаваның азаматтық комиссары етіп тағайындады. Старзинский эвакуацияланған полиция күштерінің орнына Азаматтық гвардияны құруға кірісті. Ол сондай-ақ қалалық әкімшіліктің барлық мүшелерін өз қызметтеріне оралуға бұйырды. Күнделікті радио хабарларында ол барлық азаматтарды Варшаваның шетінде бекіністер мен танкке қарсы тосқауылдар салуға шақырды. Көптеген деректерге сәйкес, оның күнделікті сөздері Варшава қоршауы кезінде әскерилер мен азаматтардың рухын көтеріп, маңызды рөл атқарды. Старзинский азық-түлік, су және жабдықтарды, сондай-ақ өрт сөндіру бригадаларын бөлуді басқарды. Ол Польшаның басқа аймақтарынан келген босқындардың көп бөлігіне баспана ұйымдастырды және неміс авиациясының бомбалауынан қираған үйлерді қалпына келтірді. Ол 1939 жылғы Варшава қорғанысының символына айналды. 27 қыркүйекте Варшаваны қоршаған неміс күштерінің командирлері Старзинскийдің Варшава капитуляциясына қол қою кезінде болуын талап етті. Оған капитуляцияға дейін бірнеше рет қаладан кету ұсынылды. Румыниядағы интернменттен қашып, Варшаваға аман-есен қонған PZL.46 Sum ұшағының пилоты Старзинскийді Литваға эвакуациялауға дайын екенін білдірді. Оған қаладан қашу үшін жер астына тығылу және пластикалық операция жасау да ұсынылды. Ол бас тартты. 1939 жылдың 28 қыркүйегінде неміс әскері қалаға кіргеннен кейін Старзинскийге Варшаваның президенті ретінде қызметін жалғастыруға рұқсат берілді. Ол оккупацияланған қаладағы өмірді ұйымдастыру және неміс террорлық бомбалаудан кейін оны қайта құру ісіне белсенді қатысты. Сонымен қатар ол Польшадағы алғашқы астыртын ұйымның бірі – Służba Zwycięstwu Polski ұйымдастырушыларының бірі болды, ол кейіннен Armia Krajowa атанды. Ол оған мыңдаған таза жеке куәліктер, туу туралы куәліктер мен паспорттарды ұсынды. Бұл құжаттар кейіннен қарсылық қозғалысының мүшелерінің жалған жеке басын растау үшін пайдаланылды.
After the start of Polish Defensive War of 1939 Starzyński, refused to leave Warsaw together with other state authorities and diplomats on 4 September 1939. Instead he joined the army as a major of infantry. The Minister of War shortly before his departure created the Command of the Defense of the Capital with general Walerian Czuma as its commander. On 7 September the forces of 4th German Panzer Division managed to break the Polish lines near Częstochowa and started their march towards Warsaw. Most of the city authorities were evacuated to the east. Warsaw was left with a military garrison composed mainly of infantry battalions and batteries of artillery. The Headquarters of general Czuma had to organize the defense of the city. Unfortunately, there was some misunderstanding among the command. At that time Poland still believed that any time soon Great Britain and France would attack Germany according to the treaties which were signed by these countries at the beginning of 1939. As it happened these obligations were never to materialise. However, at that stage the Polish authorities wanted to preserve younger reservists for future fighting, so the spokesman of the garrison of Warsaw issued a communique in which he ordered all young men to leave the city. That step weakened the strength of the defence garrison. To counter the mess that started in Warsaw, general Czuma appointed Stefan Starzyński as the Civilian Commissar of Warsaw. Starzyński started to organize the Civil Guard to replace the evacuated police forces. He also ordered all members of the city's administration to retake their posts. In his daily radio releases he asked all civilians to construct barricades and anti tank barriers at the outskirts of Warsaw. According to many sources from the epoch his daily speeches were a crucial factor in keeping the morale of both the soldiers and the civilians high during the Siege of Warsaw. Starzyński commanded the distribution of food, water and supplies as well as fire fighting brigades. He also managed to organise shelter for almost all civilian refugees from other parts of Poland and houses destroyed by German aerial bombardment. Before the Siege ended he became the symbol of the defence of Warsaw in 1939. On 27 September the commanders of the besieging German forces demanded that Starzyński be present during the signing of the capitulation of Warsaw. Before the capitulation he was offered to leave the city several times. The pilot of the prototype PZL.46 Sum plane that managed to escape from internment in Romania and landed safely in besieged Warsaw offered himself to evacuate Starzyński to Lithuania. He was also proposed to go underground and receive plastic surgery in order to escape the city. He refused. After the Germans entered the city on 28 September 1939, Starzyński was allowed to continue his service as the president of Warsaw. He was active in organisation of life in the occupied city as well as its reconstruction after the German terror bombing campaign. At the same time he became one of the organizers of Służba Zwycięstwu Polski, the first underground organisation in occupied Poland that eventually became the Armia Krajowa. Among other things he provided it with thousands of clean forms of ID cards, birth registry forms and passports. Those documents were later used in validation of false identities of many members of the resistance.
Тұтқындалу және өлім
5 қазанда оны Гестапо тұтқындады және Варшавада өткен жеңіс шеруі кезінде Адольф Гитлер үшін кепіл ретінде Варшаваның басқа да көрнекті тұрғындарымен бірге ұстады. Келесі күні олардың барлығы босатылды. 1939 жылғы 27 қазанда оны қайтадан Гестапо тұтқындап, Павиак түрмесіне қамады. Желтоқсан айында оған тағы да қашуға мүмкіндік ұсынылды, бірақ ол қашуға қатысқандар үшін тым қиын болады деп қайтадан бас тартты. Оның тағдыры 2014 жылғы 8 қыркүйекте Польшаның Ұлттық естелік институты (Instytut Pamięci Narodowej) оның өлімінің жағдайларын тергеуді ресми түрде тоқтағанға дейін белгісіз болды. Жақындағы куәгердің көрсетуіне сүйене отырып, IPN тергеу комиссиясы Стефан Старзинскийдің 1939 жылғы 21-23 желтоқсан аралығында Варшавада немесе оның айналасында Гестапо тарапынан атылғанын анықтады. Қылмысты Гестапо офицерлері – Обершарфюрер Герман Шимман, Гауптшарфюрер Вебер және Унтершарфюрер Перльбах жасады. Алайда, Стефан Старзинскийді өлтіруге бұйрық берген Гестапо қызметкерлерін нақты анықтау мүмкін болмады. IPN жоққа шығарған бұрынғы мәліметтерге сәйкес, Старзинский Берлиндегі Моабит түрмесіне, содан кейін Дахау концлагеріне ауыстырылды, онда оның қайтыс болғаны болжалды. Басқа да бірнеше мәліметтерде ол Баэльбергедегі калий кенішіне ауыстырылған немесе Варшава көтерілісі басталарға дейін Варшавада кепіл ретінде ұсталған деген болжам бар. Оның қайтыс болған күні 1943 жылғы 17 қазан деп есептелді (Дахау концлагерінде атылған), бірақ басқа нұсқаларда 1944 жылғы тамыз (Варшава), 1944 (Бейльберге), 1943 (Спандау түрмесі) немесе 1940 жылғы қаңтар (Дахау) айтылды. Мәліметтердің бір нұсқасы Ұлттық естелік институты (IPN) 2008 жылы Германиядан алған құжаттарға негізделген. Құжаттар бұрынғы Шығыс Германияның Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің ("Штази") архивінде сақталған және Старзинскийдің 1944 жылғы 19 наурызда калий тұзы шахтасында азапталып қайтыс болғанын мәлімдеген. Куәгерлердің айтуынша, ол екі толы су шелектерін ұстап, тастап жіберсе атылатыны туралы ескертумен тіреулерге орнатылған тақтаға қойылған. Бұл мәліметке сәйкес, Старзинский шаршап құлап қайтыс болғанға дейін осы тақтада тұрған. Starzyński өлімінің осы жағдайларын IPN 2014 жылғы қыркүйекте жоққа шығарды. 1957 жылы Варшавадағы Повузки зиратында оның есіміне ескерткіш орнатылды.
On 5 October he was arrested by the Gestapo and, together with several other prominent inhabitants of Warsaw, held hostage as a warrant of safety for Adolf Hitler during a parade of victory held in Warsaw. The following day all of them were released. On 27 October 1939 he was again arrested by the Gestapo and imprisoned in the Pawiak prison. In December he was yet again offered to escape, but he again refused claiming that it would be too costly to those involved in his escape. His fate remained unknown until, on 8 September 2014, the Polish IPN Institute of National Remembrance (Instytut Pamięci Narodowej) officially closed the investigation of the circumstances of his death. Based on a recent eyewitness testimony, the IPN's commission of inquiry came to the conclusion that Stefan Starzyński was shot by the Gestapo at some point between 21 and 23 December 1939. in Warsaw or its surroundings. The crime was committed by Gestapo functionaries Oberscharführer Hermann Schimmann, Hauptscharführer Weber, and Unterscharführer Perlbach. However, it has not been possible to unambiguously establish the Gestapo functionaries who had given the order to kill Stefan Starzyński. According to an earlier version of the account, which has been discarded by the IPN, it was believed that Starzyński had been transferred to Moabit prison in Berlin and then to Dachau concentration camp, where he was thought to have died. Several other accounts had assumed that he was either transferred to a potash mine in Baelberge or that he was held hostage in Warsaw until the outbreak of the Warsaw Uprising. The date of his death was assumed to be 17 October 1943 (shot dead in the Dachau concentration camp), although other versions mentioned August 1944 (Warsaw), 1944 (Baelberge), 1943 (Spandau prison) or January 1940 (Dachau). One version of the account was based on documents, which the Institute of National Remembrance (IPN) had received from Germany in 2008. The documents had been held in the archives of former East German Ministry of State Security ("Stasi"), and they claimed that Starzyński was tortured and died on 19 March 1944 in a potassium salt mine, where he was allegedly held captive at a prisoner of subsidiaries camp and slave worked in Leipzig Enterprise Transport, which produced aircraft parts. According to witnesses, he was allegedly placed on the board set on trestles, holding 2 full buckets of water, under the "penalty" of being shot if he would drop them. According to this account, Starzyński stood on it until he collapsed and died of exhaustion. This version of the circumstances of Starzyński's death was also discarded by the IPN in September 2014. In 1957, a memorial was erected to his memory in the Powązki cemetery in Warsaw.
Мұра және естелік
Соғыстан кейін қайта жаңартылған Варшава II радиостанциясы оның атымен аталды. Қазір Варшавада Старжинскийге арналған бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ оның есімімен аталатын көше және бірнеше мектеп бар. 1939 жылғы қыркүйектегі радио хабарлары қазір Польшаның халықтық мәдениетінің бір бөлігі деп есептеледі. Старжинскийдің тыныш, дауысы сырқыраған және оның сөздерінің мәтіндері бүгінде көптеген варшавалықтарға жақсы таныс. 2003 жылы газет оқырмандары мен Варшава филиалының қоғамдық теледидарының көрермендері көп дауыспен Старжинскийді ғасырдың варшавалық азаматы деп сайлады. 1978 жылы оның танымал өмірінен алынған оқиға Анджей Трзос Раставецкийдің "Гdziekolwiek jesteś, panie prezydencie" ("Қайда болсаңыз да, президент мырза") фильміне түсірілді.
After the war the rebuilt Warszawa II radio station was named after him. Currently there are several monuments to Starzyński in Warsaw as well as a street and several schools named after him. His September 1939 radio broadcasts are now considered to be a part of popular culture in Poland. Starzyński's quiet, hoarsened voice and the texts of his speeches are nowadays easily recognizable by most Varsovians. In 2003 the readers of news papers and the spectators of the Warsaw branch of the public television elected Starzyński as the Varsovian of the Century by a huge majority of votes. In 1978 his popularized story was filmed by Andrzej Trzos Rastawiecki in his movie Gdziekolwiek jesteś, panie prezydencie (Wherever You Are, Mr. President).