Кіріспе

Польшалық саясаткер Стефан Бронислав Старзинский (19 тамыз 1893 – 21 және 23 желтоқсан аралығында 1939 ж.) – польшалық мемлекет қайраткері, экономист, әскери шенеунік және 1939 жылғы Варшава қоршауы алдында және оның барысында Варшава қаласының әкімі.

Ерте өмір, оқу және мансап

Стефан Бронислав Старзинский 1893 жылғы 19 тамызда Варшавада дүниеге келген. 1905 жылғы мектеп ереуіліне қатысқан. Гимназияны бітіргеннен кейін, ол жекеменшік университет, қазіргі Варшава экономика мектебінің Экономика факультетіне оқуға түсті. 1909 жылы ол түрлі патриоттық ұйымдарға, соның ішінде Атыскерлер қауымдастығына (Związek Strzelecki) қосылды. 1914 жылдың тамызында Ұлы соғыс басталғаннан кейін ол Пилсудскийдің Польша легиондарына қосылып, 1-ші бригаданың қатардағы әскері болды. Ол бригадасының барлық шайқастары мен ұрыстарында қатысып, тез арада офицерлік шеніне көтерілді. 1917 жылғы кепілдік дағдарысынан кейін тұтқындалып, көптеген әріптестерімен бірге Бениаминовқа жер аударылды. 1918 жылғы қарашада ол Польша армиясына қосылып, 9-шы Польша жаяу әскер дивизиясының штаб бастығы болды. Польша-большевик соғысы кезінде ол негізінен барлау жұмыстарын жүргізген Бас штабтың 2-ші бөліміне ауыстырылды. Демобилизациядан кейін мемлекеттік қызметте қалды. Мәскеудегі репатриация комиссияларының бірін басқарды, кейіннен Қаржы министрлігінің бір бөліміне жетекшілік етті. 1929–30 және 1931–32 жылдары қаржы министрінің орынбасары болды. 1930 жылы үш жылға Польша Сейміне, Үкіметпен ынтымақтастық үшін партиялық емес блоктың (BBWR) мүшесі ретінде сайланды. Ол сондай-ақ Польшаның ірі банктерінің бірі – Bank Gospodarstwa Krajowego президентінің орынбасары болды. Өмірі бойы экономика саласында бірнеше ғылыми еңбектер жариялады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылғы Польша қорғаныс соғысы басталғаннан кейін Старзинский, басқа мемлекеттік органдар мен дипломаттармен бірге 1939 жылдың 4 қыркүйегінде Варшавадан кетуден бас тартты. Оның орнына майор шындығында әскер қатарына қосылды. Соғыс министрі кетер алдында бас қаланы қорғау командалығын генерал Валериан Цума басшылығымен құрды. 7 қыркүйекте 4-ші неміс танк дивизиясының күштері Ченстохова маңындағы польша шебін бұзып, Варшаваға қарай жорыққа шықты. Қалалық биліктің көп бөлігі шығысқа эвакуацияланды. Варшавада негізінен жаяу әскер батальондары мен артиллерия батареяларынан тұратын әскери гарнизон қалды. Генерал Цума штабы қаланың қорғанысын ұйымдастыруға кірісті. Айынысы, команда арасында түсініспеушіліктер туды. Сол кезде Польша әлі де 1939 жылдың басында қол қойылған шарттарға сәйкес, Ұлыбритания мен Францияның Германияға кез келген уақытта шабуыл жасайтынына сенді. Бірақ бұл міндеттемелер ешқашан орындалмады. Дегенмен, поляк билігі сол кезде жас резервтілерді болашақ күреске сақтап қалуды қалағандықтан, Варшава гарнизонының өкілі барлық жас жігіттерге қаланы тастап кетуді бұйырған хабарлама жариялады. Бұл қадам қорғаныс гарнизонының күшін әлсіретті. Варшавадағы жағдайды түзету үшін генерал Цума Стефан Старзинскийді Варшаваның азаматтық комиссары етіп тағайындады. Старзинский эвакуацияланған полиция күштерінің орнына Азаматтық гвардияны құруға кірісті. Ол сондай-ақ қалалық әкімшіліктің барлық мүшелерін өз қызметтеріне оралуға бұйырды. Күнделікті радио хабарларында ол барлық азаматтарды Варшаваның шетінде бекіністер мен танкке қарсы тосқауылдар салуға шақырды. Көптеген деректерге сәйкес, оның күнделікті сөздері Варшава қоршауы кезінде әскерилер мен азаматтардың рухын көтеріп, маңызды рөл атқарды. Старзинский азық-түлік, су және жабдықтарды, сондай-ақ өрт сөндіру бригадаларын бөлуді басқарды. Ол Польшаның басқа аймақтарынан келген босқындардың көп бөлігіне баспана ұйымдастырды және неміс авиациясының бомбалауынан қираған үйлерді қалпына келтірді. Ол 1939 жылғы Варшава қорғанысының символына айналды. 27 қыркүйекте Варшаваны қоршаған неміс күштерінің командирлері Старзинскийдің Варшава капитуляциясына қол қою кезінде болуын талап етті. Оған капитуляцияға дейін бірнеше рет қаладан кету ұсынылды. Румыниядағы интернменттен қашып, Варшаваға аман-есен қонған PZL.46 Sum ұшағының пилоты Старзинскийді Литваға эвакуациялауға дайын екенін білдірді. Оған қаладан қашу үшін жер астына тығылу және пластикалық операция жасау да ұсынылды. Ол бас тартты. 1939 жылдың 28 қыркүйегінде неміс әскері қалаға кіргеннен кейін Старзинскийге Варшаваның президенті ретінде қызметін жалғастыруға рұқсат берілді. Ол оккупацияланған қаладағы өмірді ұйымдастыру және неміс террорлық бомбалаудан кейін оны қайта құру ісіне белсенді қатысты. Сонымен қатар ол Польшадағы алғашқы астыртын ұйымның бірі – Służba Zwycięstwu Polski ұйымдастырушыларының бірі болды, ол кейіннен Armia Krajowa атанды. Ол оған мыңдаған таза жеке куәліктер, туу туралы куәліктер мен паспорттарды ұсынды. Бұл құжаттар кейіннен қарсылық қозғалысының мүшелерінің жалған жеке басын растау үшін пайдаланылды.

Тұтқындалу және өлім

5 қазанда оны Гестапо тұтқындады және Варшавада өткен жеңіс шеруі кезінде Адольф Гитлер үшін кепіл ретінде Варшаваның басқа да көрнекті тұрғындарымен бірге ұстады. Келесі күні олардың барлығы босатылды. 1939 жылғы 27 қазанда оны қайтадан Гестапо тұтқындап, Павиак түрмесіне қамады. Желтоқсан айында оған тағы да қашуға мүмкіндік ұсынылды, бірақ ол қашуға қатысқандар үшін тым қиын болады деп қайтадан бас тартты. Оның тағдыры 2014 жылғы 8 қыркүйекте Польшаның Ұлттық естелік институты (Instytut Pamięci Narodowej) оның өлімінің жағдайларын тергеуді ресми түрде тоқтағанға дейін белгісіз болды. Жақындағы куәгердің көрсетуіне сүйене отырып, IPN тергеу комиссиясы Стефан Старзинскийдің 1939 жылғы 21-23 желтоқсан аралығында Варшавада немесе оның айналасында Гестапо тарапынан атылғанын анықтады. Қылмысты Гестапо офицерлері – Обершарфюрер Герман Шимман, Гауптшарфюрер Вебер және Унтершарфюрер Перльбах жасады. Алайда, Стефан Старзинскийді өлтіруге бұйрық берген Гестапо қызметкерлерін нақты анықтау мүмкін болмады. IPN жоққа шығарған бұрынғы мәліметтерге сәйкес, Старзинский Берлиндегі Моабит түрмесіне, содан кейін Дахау концлагеріне ауыстырылды, онда оның қайтыс болғаны болжалды. Басқа да бірнеше мәліметтерде ол Баэльбергедегі калий кенішіне ауыстырылған немесе Варшава көтерілісі басталарға дейін Варшавада кепіл ретінде ұсталған деген болжам бар. Оның қайтыс болған күні 1943 жылғы 17 қазан деп есептелді (Дахау концлагерінде атылған), бірақ басқа нұсқаларда 1944 жылғы тамыз (Варшава), 1944 (Бейльберге), 1943 (Спандау түрмесі) немесе 1940 жылғы қаңтар (Дахау) айтылды. Мәліметтердің бір нұсқасы Ұлттық естелік институты (IPN) 2008 жылы Германиядан алған құжаттарға негізделген. Құжаттар бұрынғы Шығыс Германияның Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің ("Штази") архивінде сақталған және Старзинскийдің 1944 жылғы 19 наурызда калий тұзы шахтасында азапталып қайтыс болғанын мәлімдеген. Куәгерлердің айтуынша, ол екі толы су шелектерін ұстап, тастап жіберсе атылатыны туралы ескертумен тіреулерге орнатылған тақтаға қойылған. Бұл мәліметке сәйкес, Старзинский шаршап құлап қайтыс болғанға дейін осы тақтада тұрған. Starzyński өлімінің осы жағдайларын IPN 2014 жылғы қыркүйекте жоққа шығарды. 1957 жылы Варшавадағы Повузки зиратында оның есіміне ескерткіш орнатылды.

Мұра және естелік

Соғыстан кейін қайта жаңартылған Варшава II радиостанциясы оның атымен аталды. Қазір Варшавада Старжинскийге арналған бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ оның есімімен аталатын көше және бірнеше мектеп бар. 1939 жылғы қыркүйектегі радио хабарлары қазір Польшаның халықтық мәдениетінің бір бөлігі деп есептеледі. Старжинскийдің тыныш, дауысы сырқыраған және оның сөздерінің мәтіндері бүгінде көптеген варшавалықтарға жақсы таныс. 2003 жылы газет оқырмандары мен Варшава филиалының қоғамдық теледидарының көрермендері көп дауыспен Старжинскийді ғасырдың варшавалық азаматы деп сайлады. 1978 жылы оның танымал өмірінен алынған оқиға Анджей Трзос Раставецкийдің "Гdziekolwiek jesteś, panie prezydencie" ("Қайда болсаңыз да, президент мырза") фильміне түсірілді.