Кіріспе

Яяма тілі (八重山物言 /ヤイマムニ, Yaimamuni) — Яяма аралдарында, Жапониядағы ең оңтүстік мекенделген арал тобында, шамамен 53 000 тұрғыны бар, сөйленетін Оңтүстік Рюкю тілінің бір түрі. Яяма аралдары Оңтүстік Рюкю аралдарында, Мияко аралдарының оңтүстік-батысында және Тайваньның шығысында орналасқан. Яяма (Яимамуни) Мияко тіліне ең жақын. Ана тілінде еркін сөйлейтіндердің саны белгісіз; жапон тілі саясатының салдарынан, бұл тіл «Яяма диалектісі» (八重山方言) деп аталады, бұл білім беру жүйесінде де көрініс тапқан. 60 жастан асқан адамдар көбінесе әндер мен рәсімдерде ғана қолданады, ал жас ұрпақ жапон тілін ғана бірінші тіл ретінде пайдаланады. Жапон тілінің мемлекеттік тілімен (кокуго) салыстырғанда, Окинава және Амами сияқты басқа Рюкю тілдері де жапон тілінің диалектілері ретінде қарастырылған. Яяма тілінің көршілес Рюкю тілдерімен салыстырғанда «тілдің өміршеңдігі» төмендеу деп есептеледі. Яяма тілі Ишигаки, Такетоми, Кохама, Куросима, Хатома, Арагусука, Ириомоте және Хатерума аралдарында таралған, аралдардың үлкен географиялық аумағына байланысты диалектілер арасында өзара түсіністікке келу қиындықтары бар. Йонагуни аралының тілі туыс болғанымен, көбінесе жеке тіл деп саналады. Такетоми диалектісі Окинава диалектілеріне тән Солтүстік Рюкю тілі болуы мүмкін, ол кейіннен басқа Яяма диалектілерімен біріккен. Рюкю тілдері соңғы 2000 жылда протояпон тілінен бөлінген, бірақ бағалаулар б.з.б. 2 жылдан 800 жылға дейінгі әртүрлі кезеңдерді көрсетеді. Яяман тілдері Оңтүстік Рюкю тілдерінің Макро Яяма тармағына жатады. Оңтүстік Рюкю тілдеріндегі жаңалықтар, Макро Яяма және Мияко тілдерінің топтарын бөліп, «қанша?» сөзіндегі тон классы B-ден A-ға ауысу және «бақша» үшін арнайы форманың пайда болуын қамтиды. Яяма тілдері мен Дунан тілдерін біріктіретін Макро Яяма жаңалықтарына «білу» етістігінің потенциалдық көмекші ретінде грамматикалық қалыптасуы, «бүршік», «бақытты», «жаңа» және «қоқыс» сияқты бірнеше арнайы формалар арасындағы ұқсастықтар, сондай-ақ «немере» сөзінің «немере» немесе «немере қыз» деген мағынаны білдіруі жатады. Яяман диалектілері Дунаннан «сату» етістігін «сатып алу» етістігінің себептік түрімен, «суға бату» үшін арнайы формамен, сондай-ақ «сақалда» «*g>n» дыбысының ретсіз ауысуымен ерекшеленеді. Хатерумада үш акцент бар: төмендейтін, тегіс және көтерілетін. Акценттерді анықтау үшін «А, В, С» жүйесі бойынша сөздердің үш класы бар; А класы сөздері төмендейтін акцентпен байланысты, ал В және С кластары «тегіс және көтерілетін үлгілермен толық сәйкес келмейді». Хатерума диалектісі Яяма Рюкю тілінің инновациялық түрі саналады. Бұл Яяма тобындағы фарингеалды [eˤ] дыбысы, соноранттық дауыссыздыру, есімдердің соңғы буынына қосымша дыбыс қосу және дауысты [i] алдындағы үнсіз велярлық тоқтаудың спирантизациясы бар жалғыз диалект. Яяма диалектілері арасында ең күшті аспирацияға ие деп есептеледі, сонымен қатар мұрындық және сұйық дауыссыздыруды көрсететін жалғыз диалект. +Хатерума дауысты дыбыстарыFrontCentralBackCloseMid Open Сонымен қатар, Хатерумада келесі он алты дауыс бар: «Шеттік тон кластары» кейбір есімдер мен етістіктерде де байқалады. Ұзын дауыстылар көбінесе морайлық мұрындық алдында қысқарады. Етістіктің жіктелуі екі түрлі көрсеткішті, императивті форманы, сондай-ақ кохартативтік және тыйым салушы жұрнақтарды білдіреді. Сипаттар, есімдер және етістіктер де бірігіп, қайталанады, әсіресе сипаттардан етістіктер жасауда. Хатерумада тоғыз жақтық және бөлшектік көрсеткіштер жүйесі бар. Көңіл күй мен көріністі білдіретін 11 көмекші етістік бар.

Ишигаки

Ишигаки диалектісі бағыттарды білдіруде ерекшеліктерімен көзге түседі. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, Ишигакиде сөйлейтін адамдар өз ана тілінде сөйлейтін басқалармен сөйлескенде "ішкі" және "қатысты" координат жүйесін қолданады. Мұнда "солтүстік" және "оңтүстік" стандартты жапон тіліндегі *кита* ("солтүстік") және *минами* ("оңтүстік") сөздерінің орнына *агару* ("көтерілу, жоғарылау") және *ориру* ("түсу, төмендеу") етістіктері арқылы ішкі координат жүйесінде беріледі. Көптеген сөйлеушілер "шығыс" және "батыс" бағыттарын қатысты координат жүйесінде стандартты жапон тіліндегі *хидари* ("сол") және *миги* ("оң") сөздерімен білдіреді.

Қауіп-қатер мен қайта жандандыру

Рюкю тілдерінің қауіп төмендеуі тарихи және үкіметтік факторларға байланысты. 1872 жылы Окинава аралдарын Жапонияға қосып алу және 1879 жылы Окинава префектурасын құрудан бастау алған "Лучуан аралдарын жапондықтандыру" деп аталатын қозғалыс болды. Осының нәтижесінде "кокуго" деп аталатын ұлттық тіл қозғалысы дамыды. "Кокуго" қозғалысына 1907 жылы қабылданған диалекттерді реттеу туралы жарлық кіреді, ол әртүрлі Рюкю тілдерін "диалект" (хоген) деңгейіне төмендетіп, жапон мектептерінде осы диалекттерде сөйлеуге тыйым салды. Рюкю тілдері мен мәдениетін сақтау үшін көптеген жаңғырту қоғамдары мен қозғалыстар құрылды. Тілді жаңғыртудың ең алғашқы қозғалысы 1955 жылы құрылған "Коза" мәдениет қоғамының бір бөлігі деп есептеледі. Рюкю тілдерін сақтау және жаңғыртуға үлкен үлес қосқан Окинава тілін тарату қоғамы (Учинагучи фукю киогикай) болып табылады, оның конституциясы диалект сабақтарын және Окинава мұғалімдерін даярлау бағдарламаларын бастауға, сондай-ақ бірыңғай Окинава әліпбиін дамытуға бағытталған. Рюкю тілінің сақталуына қатысты Окинава радио хабарларында, сондай-ақ Окинава мектептерінің оқу бағдарламасына енгізілген "презентация үйірмелері мен қойылымдары" мен тіл сабақтарында да маңызды қозғалыстар бар.